Luận văn ThS. Trương Thị Việt Hà - Đánh giá thu phí BVMT nước thải công nghiệp TP.HCM

Nghiên cứu đánh giá thực trạng thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp tại TP.HCM. Phân tích hạn chế và đề xuất giải pháp quản lý hiệu quả.

• Tác giả: Trương Thị Việt Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Thái Văn Nam
• Trường học: Trường Đại học Công nghệ TP. HCM
• Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường
• Đề tài: Đánh giá tình hình thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về thu phí bảo vệ môi trường nước thải công nghiệp

Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp là công cụ kinh tế quan trọng. Thành phố Hồ Chí Minh áp dụng công cụ này để kiểm soát ô nhiễm. Nguồn nước thải từ các khu công nghiệp, khu chế xuất ngày càng lớn. Áp lực lên môi trường nước tăng nhanh theo tốc độ công nghiệp hóa. Chính sách thu phí dựa trên nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Mức phí gắn liền với hàm lượng chất ô nhiễm trong nước thải. Cơ sở sản xuất xả thải nhiều phải nộp phí cao hơn. Nguồn thu được tái đầu tư cho công tác bảo vệ môi trường. Luận văn của Trương Thị Việt Hà năm 2017 đánh giá thực trạng này. Nghiên cứu chỉ ra nhiều khó khăn trong quá trình triển khai. Bộ máy quản lý môi trường thành phố gồm Sở Tài nguyên và Môi trường cùng các phòng cấp quận-huyện. Mục tiêu cuối cùng là giảm ô nhiễm và nâng cao ý thức doanh nghiệp. Đây là nền tảng cho phát triển công nghiệp bền vững tại đô thị lớn nhất nước.

1.1. Khái niệm và cơ sở pháp lý của phí nước thải

Phí bảo vệ môi trường nước thải công nghiệp là khoản tiền cơ sở sản xuất nộp cho nhà nước. Khoản phí này bù đắp chi phí xử lý ô nhiễm. Cơ sở pháp lý dựa trên các nghị định của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường. Quy định nêu rõ đối tượng nộp, mức phí và cách tính. Mức phí phụ thuộc vào hàm lượng các chất gây ô nhiễm. Các chỉ tiêu chính gồm COD, chất rắn lơ lửng và kim loại nặng. Doanh nghiệp tự kê khai lượng nước thải định kỳ. Cơ quan quản lý thẩm định và thu phí theo quy định.

1.2. Vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường

Công cụ kinh tế tạo động lực tài chính để doanh nghiệp giảm xả thải. Khi phí gắn với mức ô nhiễm, cơ sở có lợi khi đầu tư xử lý nước thải. Điều này hiệu quả hơn mệnh lệnh hành chính đơn thuần. Nguồn thu từ phí giúp ngân sách có kinh phí cho hoạt động bảo vệ môi trường. Thành phố Hồ Chí Minh dùng nguồn này hỗ trợ quan trắc và giám sát. Công cụ kinh tế còn nâng cao ý thức trách nhiệm của doanh nghiệp. Đây là xu hướng quản lý môi trường hiện đại được nhiều quốc gia áp dụng.

II. Phân tích thực trạng và những vấn đề trong thu phí

Thực trạng thu phí bảo vệ môi trường nước thải tại thành phố còn nhiều bất cập. Số lượng cơ sở công nghiệp rất lớn và phân tán. Cơ quan quản lý khó kiểm soát toàn bộ nguồn xả thải. Nhiều doanh nghiệp kê khai lượng nước thải thấp hơn thực tế. Việc này làm giảm số phí thu được. Công tác quan trắc còn thiếu thiết bị và nhân lực. Một số khu công nghiệp chưa lắp hệ thống quan trắc tự động đầy đủ. Dữ liệu xả thải truyền về cơ quan quản lý chưa liên tục. Mức phí hiện hành chưa đủ sức răn đe các cơ sở gây ô nhiễm nặng. Chế tài xử phạt vi phạm còn nhẹ. Sự phối hợp giữa các sở ngành đôi khi thiếu chặt chẽ. Bộ máy quản lý dù được tăng cường vẫn quá tải so với khối lượng công việc. Trình độ công nghệ xử lý nước thải ở nhiều cơ sở còn thấp. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả của chính sách thu phí. Ô nhiễm nguồn nước vẫn diễn biến phức tạp tại nhiều khu vực.

2.1. Khó khăn trong kê khai và giám sát xả thải

Doanh nghiệp tự kê khai lượng và nồng độ nước thải. Cơ chế này dễ bị lợi dụng. Nhiều cơ sở khai báo thiếu trung thực để giảm phí. Cơ quan quản lý không đủ lực lượng kiểm tra thường xuyên. Hệ thống quan trắc tự động chưa phủ khắp các khu công nghiệp. Dữ liệu đo đạc đôi khi không khớp với thực tế. Việc lấy mẫu phân tích tốn kém và mất thời gian. Một số cơ sở xả trộm ngoài giờ làm việc. Tình trạng này gây thất thu phí và làm sai lệch đánh giá mức độ ô nhiễm thực tế của thành phố.

2.2. Bất cập về mức phí và chế tài xử lý

Mức phí hiện nay được cho là còn thấp. Phí chưa phản ánh đúng chi phí xử lý ô nhiễm thực tế. Nhiều doanh nghiệp chọn nộp phí thay vì đầu tư hệ thống xử lý. Điều này đi ngược mục tiêu giảm ô nhiễm. Chế tài xử phạt vi phạm chưa đủ mạnh. Mức phạt thấp hơn lợi ích kinh tế từ việc xả thải trái phép. Quy trình xử lý vi phạm kéo dài và phức tạp. Hệ quả là tính răn đe của chính sách bị suy giảm. Cơ sở gây ô nhiễm vẫn tồn tại và tiếp tục hoạt động.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý thu phí nước thải

Nâng cao hiệu quả quản lý thu phí cần giải pháp đồng bộ. Thành phố cần hoàn thiện hệ thống quan trắc nước thải tự động. Mọi khu công nghiệp phải lắp thiết bị truyền dữ liệu liên tục. Cơ quan quản lý giám sát trực tuyến nguồn xả thải. Mức phí cần điều chỉnh sát với chi phí xử lý ô nhiễm. Phí cao hơn buộc doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch. Chế tài xử phạt phải đủ mạnh để răn đe. Mức phạt cần vượt lợi ích từ hành vi xả thải trái phép. Bộ máy quản lý cần tăng cường nhân lực và đào tạo chuyên môn. Các sở ngành phải phối hợp chặt chẽ và chia sẻ dữ liệu. Ứng dụng công nghệ thông tin giúp quản lý hồ sơ phí minh bạch. Doanh nghiệp kê khai phí qua hệ thống điện tử. Công khai thông tin cơ sở gây ô nhiễm tạo áp lực xã hội. Đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức doanh nghiệp. Khuyến khích đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung tại khu công nghiệp.

3.1. Hoàn thiện hệ thống quan trắc và công nghệ

Quan trắc tự động là then chốt để giám sát chính xác. Thành phố cần yêu cầu mọi cơ sở lớn lắp trạm quan trắc. Dữ liệu phải truyền liên tục về Sở Tài nguyên và Môi trường. Hệ thống cảnh báo tự động khi nồng độ vượt ngưỡng. Ứng dụng công nghệ thông tin quản lý hồ sơ và tính phí minh bạch. Doanh nghiệp kê khai trực tuyến giảm thủ tục giấy tờ. Cơ sở dữ liệu tập trung giúp truy xuất nhanh. Đầu tư phòng thí nghiệm phân tích mẫu hiện đại nâng độ tin cậy kết quả. Công nghệ giúp giảm thất thu và tăng tính khách quan.

3.2. Điều chỉnh chính sách phí và tăng cường chế tài

Mức phí cần điều chỉnh theo nguyên tắc người gây ô nhiễm trả đủ chi phí. Phí lũy tiến theo nồng độ ô nhiễm khuyến khích giảm xả thải. Chế tài xử phạt phải nghiêm khắc và áp dụng nhanh. Mức phạt cao hơn lợi ích từ vi phạm sẽ tăng răn đe. Công khai danh sách cơ sở gây ô nhiễm nặng. Áp lực xã hội buộc doanh nghiệp cải thiện. Có cơ chế thưởng cho cơ sở xử lý tốt nước thải. Chính sách rõ ràng và ổn định giúp doanh nghiệp chủ động tuân thủ và đầu tư dài hạn.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của phí bảo vệ môi trường nước thải. Đây là công cụ kinh tế hiệu quả trong quản lý ô nhiễm công nghiệp. Tuy nhiên thực tiễn tại thành phố Hồ Chí Minh còn nhiều hạn chế. Khó khăn nằm ở khâu giám sát, mức phí và chế tài. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi và đồng bộ. Hoàn thiện quan trắc tự động giúp giám sát chính xác hơn. Điều chỉnh mức phí tạo động lực đầu tư công nghệ sạch. Tăng chế tài nâng cao tính răn đe. Ứng dụng nghiên cứu hỗ trợ cơ quan quản lý hoạch định chính sách. Doanh nghiệp hiểu rõ trách nhiệm bảo vệ môi trường. Kết quả góp phần giảm ô nhiễm nguồn nước đô thị. Mô hình quản lý này có thể nhân rộng ra các địa phương khác. Phát triển công nghiệp bền vững gắn liền với bảo vệ môi trường. Nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho học viên và nhà quản lý. Định hướng tương lai cần tiếp tục cải tiến chính sách phù hợp thực tế.

4.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu đóng góp luận cứ khoa học cho quản lý môi trường. Kết quả phản ánh trung thực thực trạng thu phí tại thành phố. Đây là cơ sở để cơ quan chức năng đánh giá chính sách. Về thực tiễn, các giải pháp giúp tăng nguồn thu và giảm ô nhiễm. Doanh nghiệp có định hướng đầu tư xử lý nước thải. Nhà quản lý có công cụ giám sát hiệu quả hơn. Nghiên cứu còn là tài liệu tham khảo cho học viên chuyên ngành kỹ thuật môi trường. Giá trị ứng dụng lan tỏa tới nhiều bên liên quan trong xã hội.

4.2. Hướng phát triển và khuyến nghị

Chính sách thu phí cần được cập nhật thường xuyên theo thực tế. Thành phố nên thí điểm mô hình quản lý số toàn diện. Mở rộng quan trắc tự động đến mọi nguồn thải lớn. Tăng cường hợp tác giữa nhà nước và doanh nghiệp. Khuyến khích áp dụng sản xuất sạch hơn. Nghiên cứu tiếp theo có thể đánh giá tác động kinh tế của phí. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường liên thông toàn vùng. Các khuyến nghị này hướng tới mục tiêu phát triển công nghiệp bền vững và bảo vệ tài nguyên nước cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Môi trường có vị trí quan trọng trong quá trình tồn tại và phát triển của con người. Sự xáo trộn về môi trường sẽ tác động trực tiếp đến cuộc sống của con người. Bảo vệ môi trường bằng pháp luật là một định hướng cơ bản của hoạt động bảo vệ môi trường ở mỗi quốc gia. Công cụ này được sử dụng rất phổ biến, chiếm ưu thế ngay từ thời gian đầu tiên thực hiện các chiến lược, chính sách bảo vệ môi trường ở các nước phát triển và hiện nay vẫn được sử dụng rộng rãi và có hiệu quả ở tất cả các nước phát triển cũng như đang phát triển trên thế giới.

Tuy nhiên trong một số trường hợp, công cụ pháp lý chưa phát huy được hiệu quả tối đa trong công tác bảo vệ môi trường. Trong công tác quản lý môi trường, xu hướng chung của thế giới hiện nay là ngày càng thiên về các biện pháp tài chính, các công cụ thị trường hay các khuyến khích kinh tế thay vì chủ yếu dựa vào mệnh lệnh và kiểm soát như trước đây. Tuy nhiên, để cho các công cụ kinh tế phát huy tốt tác dụng như là công cụ quản lý bổ sung cho các công cụ pháp lý, cần thiết phải đảm bảo một số điều kiện phù hợp trên nền tảng thể chế, kinh tế, xã hội và cơ sở hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Ở nước ta, quản lý môi trường bằng công cụ kinh tế mới đã và đang triển khai thực hiện được 12 năm.

Sau khi điều chỉnh và thay thế Nghị định số 67/2003/NĐ- CP, Nghị định 25/2013/NĐ-CP về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải đã được Thủ tướng Chính phủ ký ban hành ngày 29/03/2013 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2013. Đây là công cụ kinh tế đầu tiên được áp dụng cho công tác bảo vệ môi trường ở nước ta theo nguyên tắc “Người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Mục đích của Nghị định là nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường từ nước thải, sử dụng tiết kiệm nước sạch và tạo nguồn kinh phí cho Quỹ Bảo vệ môi trường thực hiện việc bảo vệ, khắc phục ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, việc thu phí BVMT đối với nước thải công nghiệp đã gặp phải một số trở ngại, và Bộ Tài nguyên và Môi trường đã có dự thảo Thông tư hướng dẫn xác định khối lượng các chất gây ô nhiễm của nước thải 2 công nghiệp để các nhà quản lý môi trường, các chuyên gia đánh giá, rút kinh nghiệm nhưng đến nay vẫn chưa có những hướng dẫn chính thức.

Sau hơn 12 năm thực hiện, thành phố Hồ Chí Minh là một trong những địa phương thực hiện tốt nhất, tuy nhiên việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp vẫn chưa đạt yêu cầu do nhiều nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Mục tiêu luận văn này sẽ nghiên cứu, đánh giá những khó khăn trong thực tiễn về tình hình thực hiện thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp tại thành phố Hồ Chí Minh. Từ đó đề xuất những phương án thực hiện thu phí có tính khả thi trong điều kiện thành phố Hồ Chí Minh nhằm góp phần giải quyết những khó khăn thực tiễn trong việc thực hiện thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá hiện trạng công tác thu phí BVMT đối với nước thải công nghiệp tại Tp.HCM - Đề xuất phương án thực hiện thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp có cơ sở khoa học và khả thi trong điều kiện thành phố Hồ Chí Minh.

Nội dung nghiên cứu Nội dung 1: Tổng hợp, biên hội các tài liệu liên quan - Hiện trạng ô nhiễm nguồn nước do nước thải công nghiệp ở thành phố Hồ Chí Minh. - Đánh giá nhận xét công tác kiểm soát và xử lý ô nhiễm do nước thải công nghiệp. - Tổng quan về công cụ kinh tế áp dụng trong bảo vệ môi trường trên thế giới và trong nước. - Chủ trương của Bộ Tài nguyên & Môi trường và Thành phố về thu phí bảo vệ môi trường nói chung và thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải nói riêng.

- Đánh giá thực tiễn việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp tại TP. Những thành tựu và hạn chế. 3 Nội dung 2: Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn trong việc đánh giá công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp tại TP. - Phân tích các cơ sở khoa học.

- Phân tích các cơ sở thực tiễn. Nội dung 3: Đánh giá hiện trạng công tác thu phí BVMT đối với nước thải công nghiệp tại Tp.HCM - Khảo sát, thẩm định lưu lượng và nồng độ nước thải tại các doanh nghiệp - Lấy mẫu nước thải, phân tích và tổng hợp. Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thu phí BVMT đối với nước thải công nghiệp. (Phụ lục 1) - Tham khảo các phương pháp và giải pháp thu phí nước thải ở một số nước trên thế giới.

- Đề xuất các giải pháp và lộ trình thực hiện - Đánh giá tính khả thi của phương pháp 4. Phương pháp nghiên cứu • Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Tổ chức khảo sát thực tế tại 400 doanh nghiệp trên địa bàn thành phố đồng thời cung cấp phiếu thu thập thông tin đánh giá lưu lượng và chất lượng nước thải phục vụ thu phí BVMT. - Mẫu phiếu thu thập thông tin đánh giá lưu lượng và chất lượng nước thải phục vụ thu phí BVMT được xây dựng dựa trên cơ sở thu thập các thông tin chung về hoạt động của doanh nghiệp. Ngoài ra, qua mẫu phiếu giúp thu thập được các thông tin chính xác về quy mô, hiện trạng cũng như hiện trạng pháp lý của doanh nghiệp như: nguyên nhiên liệu sử dụng trong quá trình sản xuất, sơ đồ quy trình sản xuất, số lượng sản phẩm trong năm, nguồn nước sử dụng, lưu lượng xả thải, HTXL nước thải, số lựơng cửa xả, các hồ sơ liên quan của doanh nghiệp.

- Mẫu phiếu này được xây dựng với sự cố vấn từ các chuyên gia như Viện nước và công nghệ môi trường, trường Đại học Tài nguyên và môi trường. - Doanh nghiệp được khảo sát, thẩm định đựa trên những tiêu chí: + Doanh nghiệp có lượng nước thải trên 30 m3/ngày. + Doanh nghiệp có nghành nghề với đặc thù có lượng nước xả thải nhiều như dệt nhuộm, xeo giấy, thực phẩm, chế biến thuỷ sản… 4 + Doanh nghiệp kê khai với lượng nước, nồng độ bất hợp lý với quy mô, ngành nghề đang hoạt hoạt động của doanh nghiệp. + Doanh nghiệp có thông báo đến cơ quan quản lý về quy mô hoạt động, công nghệ sản xuất, công nghệ xử lý nước thải… + Doanh nghiệp mới kê khai hoặc mới đi vào hoạt động.

• Phương pháp phân tích mẫu theo standards methods: Tổ chức lấy mẫu nước thải tại hố ga thoát nước của một số doanh nghiệp; sau đó đem về phòng thí nghiệm để phân tích theo QCVN 08:2008/BTNMT (Phụ lục 2) - Các chỉ tiêu thử nghiệm được phân tích theo các phương pháp thử sau: CHỈ TIÊU PHÂN STT ĐƠN VỊ PHƯƠNG PHÁP THỬ TÍCH 1 COD MgO2/l SMEWW 5220 C 2012 2 TSS mg/l SMEWW 5220 D 2012 3 Asen (As) mg/l ASTM D 2972 -08 4 Chì (Pb) mg/l ASTM D 3559 -08 5 Đồng (Cu) mg/l ASTM D 1688 -07 6 Cadimi (Cd) mg/l ASTM D 3557 -02 7 Crom III (Cr) mg/l ASTM D 3557 -02 8 Crom VI (Cr6+) mg/l SMEWW 3500 Cr B 2012 9 Kẽm (Zn) mg/l ASTM D 1691 -02 10 Thuỷ ngân (Hg) mg/l ASTM D 3223 -02 11 Niken (Ni) mg/l ASTM D 1886 -08 12 Sắt tổng ( Fetc) mg/l SMEWW 3500 Fe B 2012 - Để đảm bảo công bằng và khách quan trong việc khảo sát, thẩm định lưu lượng và nồng độ có trong nước thải, Chi Cục BVMT luôn phiên hàng năm mời các đơn vị tư vấn, lấy mẫu nước thải hỗ trợ cho Chi cục BVMT. •Phương pháp thống kê số liệu: dùng để phân tích và xử lý số liệu thu thập được. - Công tác thu thập, thống kê và xử ý số liệu rất quan trọng trong công tác quản lý. Từ đó, cho thấy các bất cập, sự bất hợp lý trong kê khai, quản lý phí nhờ đó đưa 5 ra được các giải pháp, chính sách, tham mưu cho lãnh đạo các cấp nhằm hoàn thiện hơn hệ thống quản lý cũng như hiệu quả hơn trong công tác thu phí.

• Phương pháp chuyên gia: Thu thập các ý kiến đóng góp của các chuyên gia tại các buổi hội thảo, thảo luận, họp giao ban định kỳ quận/huyện 6 tháng một lần với Sở TN&MT •Phương pháp tổng hợp tài liệu: Tổng hợp, đánh giá các tài liệu liên quan thu thập được theo định hướng nghiên cứu để chọn lọc ra những nội dung thông tin cần thiết. Để mang tính khách quan, thuận tiện, liên tục trong việc xác định mức phí BVMT. Chi cục BVMT sẽ thu thập tổng lưu lượng, kết quả phân tích các chỉ tiêu ô nhiễm, thông tin hoạt động…từ nhiều nguồn từ các đơn vị cơ quan chức năng như Thanh tra Sở TN&MT, Cảnh sát môi trường, phòng TNMT quận/huyện. Theo quy định trong Nghị định 25/2013/NĐ-CP ngày 29/3/2013 thì các kết quả đo đạc của cơ quan quản lý nhà nước về môi trường hoặc kết quả thanh tra gần nhất nhưng quá 12 tháng.

•Phương pháp so sánh: Dùng để đánh giá mức thu phí theo yêu cầu bảo vệ môi trường. Để đảm bảo tính minh chính xác trong việc thu đúng và đủ phí BVMT đối với nước thải công nghiệp, nghiên cứu sẽ so sánh giữa tờ khai nộp phí BVMT đối với nước thải công nghiệp của doanh nghiệp (bao gồm lượng nước, nồng độ, số phí phải nộp) với kết quả thẩm định của Chi cục. Sau khi so sánh, nếu kết quả thẩm định chênh lệch lớn hơn so với tờ khai Chi cục sẽ ra thông báo nộp phí bổ sung cho cho doanh nghiệp và ngược lại Chi cục sẽ ra thông báo cấn trừ vào quý tiếp theo. Ý nghĩa của luận văn - Đề xuất phương án nâng cao hiệu quả thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp dựa trên việc áp dụng công cụ kinh tế thiết thực và khả thi trong điều kiện TP.

- Góp phần giải quyết những khó khăn thực tiễn trong việc thực hiện áp dụng công cụ kinh tế thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải công nghiệp. 6 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HIỆN TRẠNG Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG DO NƯỚC THẢI CÔNG NGHIỆP 1.1 Tổng quan về tình hình sản xuất công nghiệp 1.