Luận văn: Các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ

Luận văn phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam.

• Tác giả: Trương Khánh Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của Hệ thống kiểm soát nội bộ trong các Doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám phá tầm quan trọng của tính hữu hiệu hệ thống KSNB

Một hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB) hữu hiệu là nền tảng cho sự phát triển bền vững của mọi tổ chức. Nó không chỉ là một quy trình tuân thủ mà còn là công cụ chiến lược giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu. Theo định nghĩa từ Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam số 315, kiểm soát nội bộ là quy trình do ban quản trị, ban giám đốc và các cá nhân khác thiết kế, thực hiện để tạo ra sự đảm bảo hợp lý về khả năng đạt được các mục tiêu cốt lõi. Tương tự, mô hình COSO 2013 định nghĩa đây là một quy trình được thiết kế để cung cấp sự đảm bảo hợp lý cho việc đạt được các mục tiêu về hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Sự hữu hiệu của HTKSNB được đánh giá dựa trên khả năng đạt được ba mục tiêu chính: đảm bảo hiệu quả hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính và sự tuân thủ pháp luật. Một hệ thống mạnh mẽ giúp quản trị rủi ro hiệu quả, ngăn chặn các hành vi sai phạm, và tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực. Việc xây dựng và duy trì một HTKSNB hữu hiệu đòi hỏi sự cam kết từ cấp lãnh đạo cao nhất, sự tham gia của toàn bộ nhân viên, và một quy trình giám sát, cải tiến liên tục. Đây là yếu tố then chốt giúp củng cố quản trị doanh nghiệp và tạo dựng niềm tin với các bên liên quan.

1.1. Định nghĩa hệ thống kiểm soát nội bộ HTKSNB là gì

Theo COSO (The Committee of Sponsoring Organizations of The Treadway Commission), hệ thống kiểm soát nội bộ là một quy trình do hội đồng quản trị, ban giám đốc và các nhân viên của đơn vị chi phối, được thiết lập để cung cấp sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện ba mục tiêu chính. Các mục tiêu này bao gồm: (1) Hoạt động hữu hiệu và hiệu quả, (2) Báo cáo tài chính trung thực hợp lý, và (3) Tuân thủ quy định pháp luật. Quan điểm này nhấn mạnh rằng kiểm soát nội bộ không phải là một sự kiện đơn lẻ mà là một chuỗi các hoạt động tích hợp trong quy trình vận hành của doanh nghiệp. Nó không chỉ giới hạn trong bộ phận kế toán hay kiểm toán nội bộ mà lan tỏa khắp cơ cấu tổ chức và ảnh hưởng đến mọi hoạt động, từ hoạch định chiến lược đến vận hành hàng ngày.

1.2. Ba mục tiêu cốt lõi đánh giá tính hiệu quả của HTKSNB

Tính hiệu quả của HTKSNB được xác định thông qua việc đạt được ba nhóm mục tiêu chính. Thứ nhất là mục tiêu hoạt động, nhằm đảm bảo các nguồn lực được sử dụng một cách hiệu quả và kinh tế, bảo vệ tài sản khỏi mất mát và lạm dụng. Thứ hai là mục tiêu báo cáo, tập trung vào việc chuẩn bị và trình bày các báo cáo tài chính đáng tin cậy, kịp thời và minh bạch. Mục tiêu này giúp ngăn ngừa gian lận báo cáo tài chính và cung cấp thông tin hữu ích cho việc ra quyết định. Thứ ba là mục tiêu tuân thủ, yêu cầu mọi hoạt động của doanh nghiệp phải tuân thủ các luật lệ, quy định và chính sách hiện hành. Việc đạt được đồng thời cả ba mục tiêu này là thước đo cho một HTKSNB thực sự hữu hiệu, đóng vai trò then chốt trong quản trị doanh nghiệp.

II. Rủi ro và thách thức khi đánh giá tính hiệu quả của HTKSNB

Việc xây dựng và đánh giá HTKSNB hữu hiệu đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế biến động và các quy định ngày càng phức tạp. Một trong những rủi ro lớn nhất là sự chủ quan trong đánh giá rủi ro, dẫn đến việc nhận diện thiếu sót hoặc bỏ qua các nguy cơ tiềm ẩn. Thêm vào đó, áp lực từ mục tiêu kinh doanh có thể khiến nhà quản lý cố tình phớt lờ hoặc vô hiệu hóa các thủ tục kiểm soát, tạo cơ hội cho gian lận báo cáo tài chính. Nghiên cứu của Trương Khánh Phương (2019) chỉ ra rằng ngành bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam tiềm ẩn nhiều rủi ro đặc thù như rủi ro khai thác, rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động do năng lực quản trị rủi ro còn yếu. Một thách thức khác đến từ văn hóa doanh nghiệp; nếu thiếu sự cam kết về tính chính trực từ lãnh đạo, mọi chính sách kiểm soát đều có thể trở nên vô nghĩa. Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ cũng đặt ra yêu cầu liên tục cập nhật các hoạt động kiểm soát để đối phó với các hình thức rủi ro mới. Việc không tuân thủ quy định pháp luật không chỉ gây thiệt hại về tài chính mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của doanh nghiệp.

2.1. Nguy cơ tiềm ẩn từ quản trị rủi ro và sai sót BCTC

Một trong những thách thức lớn nhất là quy trình quản trị rủi ro không đầy đủ. Khi doanh nghiệp không nhận diện và phân tích toàn diện các rủi ro, HTKSNB sẽ mất đi nền tảng vững chắc. Điều này dẫn đến các hoạt động kiểm soát được thiết kế một cách rời rạc, không nhắm vào các nguy cơ trọng yếu. Hậu quả trực tiếp là khả năng xảy ra sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính tăng cao. Các sai sót này có thể xuất phát từ lỗi vô ý hoặc hành vi cố ý, tức gian lận báo cáo tài chính. Lý thuyết đại diện cho thấy sự xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và cổ đông có thể thúc đẩy hành vi thao túng số liệu kế toán để đạt được lợi ích cá nhân, làm suy yếu tính trung thực của thông tin tài chính.

2.2. Khó khăn trong việc đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật

Việc tuân thủ quy định pháp luật là một mục tiêu nền tảng của HTKSNB nhưng lại gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn. Hệ thống pháp luật và các quy định ngành (như Thông tư 50/2017/TT-BTC trong ngành bảo hiểm) thường xuyên thay đổi, đòi hỏi doanh nghiệp phải liên tục cập nhật và điều chỉnh quy trình nội bộ. Sự phức tạp của các quy định có thể dẫn đến việc diễn giải và áp dụng sai. Hơn nữa, sự thiếu giám sát chặt chẽ hoặc chế tài không đủ mạnh có thể làm giảm ý thức tuân thủ của nhân viên. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến các khoản phạt, kiện tụng và tổn hại danh tiếng, là một rủi ro nghiêm trọng mà HTKSNB phải giải quyết.

III. Hướng dẫn đánh giá HTKSNB hiệu quả theo mô hình COSO 2013

Khung kiểm soát nội bộ tích hợp của COSO, đặc biệt là phiên bản cập nhật năm 2013, cung cấp một phương pháp luận toàn diện để thiết kế, thực thi và đánh giá HTKSNB. Mô hình COSO 2013 cấu trúc HTKSNB thành năm thành phần liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một hệ thống thống nhất. Năm thành phần này bao gồm: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và Truyền thông, và Giám sát hệ thống. Môi trường kiểm soát được xem là nền tảng, thiết lập "tông màu" của tổ chức và ảnh hưởng đến ý thức kiểm soát của mọi thành viên. Đánh giá rủi ro là quy trình nhận diện và phân tích các rủi ro có thể cản trở việc đạt được mục tiêu. Dựa trên kết quả đánh giá, các hoạt động kiểm soát được thiết lập để giảm thiểu rủi ro xuống mức có thể chấp nhận. Hệ thống thông tin và truyền thông đảm bảo thông tin liên quan được phổ biến kịp thời trong toàn tổ chức. Cuối cùng, hoạt động giám sát giúp đánh giá chất lượng hoạt động của hệ thống theo thời gian và thực hiện các điều chỉnh cần thiết. Việc áp dụng đồng bộ cả năm thành phần này giúp đảm bảo HTKSNB hoạt động hiệu quả.

3.1. Phân tích 5 thành phần cốt lõi của khung COSO 2013

Năm thành phần của mô hình COSO 2013 là một thể thống nhất, không thể tách rời. Môi trường kiểm soát là nền tảng, bao gồm tính chính trực, giá trị đạo đức, cơ cấu tổ chức và cam kết về năng lực nhân sự. Đánh giá rủi ro yêu cầu tổ chức xác định các mục tiêu rõ ràng, sau đó nhận diện và phân tích các rủi ro liên quan. Hoạt động kiểm soát là các chính sách và thủ tục cụ thể được thực hiện để đối phó với rủi ro đã xác định. Thông tin và truyền thông đảm bảo dòng chảy thông tin chất lượng, kịp thời theo cả chiều dọc và chiều ngang trong tổ chức. Cuối cùng, giám sát hệ thống là các hoạt động đánh giá liên tục hoặc định kỳ để đảm bảo các thành phần khác đang vận hành đúng cách. Mỗi thành phần đều có vai trò quan trọng và sự yếu kém ở một thành phần có thể làm suy yếu toàn bộ hệ thống.

3.2. Vai trò của môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro

Môi trường kiểm soát tạo ra kỷ luật và cấu trúc cho toàn bộ HTKSNB. Nó phản ánh triết lý của ban lãnh đạo và văn hóa doanh nghiệp. Một môi trường kiểm soát mạnh mẽ được đặc trưng bởi sự cam kết về tính chính trực, một hội đồng quản trị độc lập và có năng lực, và các chính sách nhân sự rõ ràng. Trong khi đó, đánh giá rủi ro là một quy trình năng động và lặp đi lặp lại. Theo nghiên cứu của Trương Khánh Phương (2019), đây là nhân tố có ảnh hưởng mạnh nhất đến tính hữu hiệu của HTKSNB trong các doanh nghiệp bảo hiểm. Quy trình này bao gồm việc nhận diện rủi ro từ cả bên trong và bên ngoài, phân tích khả năng xảy ra và mức độ ảnh hưởng, từ đó đưa ra các biện pháp ứng phó phù hợp.

IV. TOP 6 nhân tố then chốt tác động tính hiệu quả của HTKSNB

Ngoài năm thành phần của COSO, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã xác định các nhân tố cụ thể có ảnh hưởng sâu sắc đến tính hiệu quả của HTKSNB. Dựa trên nghiên cứu của Trương Khánh Phương (2019) trong lĩnh vực bảo hiểm phi nhân thọ, sáu nhân tố nổi bật đã được xác định. Đứng đầu là Đánh giá rủi ro, khẳng định tầm quan trọng của việc chủ động nhận diện và quản lý nguy cơ. Tiếp theo là Hoạt động kiểm soát, bao gồm các thủ tục cụ thể như phân chia trách nhiệm, phê duyệt và đối chiếu. Thông tin và truyền thông đứng thứ ba, nhấn mạnh vai trò của việc truyền đạt thông tin chính xác và kịp thời. Một nhân tố mới và ngày càng quan trọng được đưa vào mô hình là Công nghệ thông tin trong kiểm soát, phản ánh xu hướng số hóa trong quản lý doanh nghiệp. Cuối cùng là Môi trường kiểm soát và Giám sát hệ thống, dù xếp sau nhưng vẫn là những trụ cột không thể thiếu. Sự tương tác và cân bằng giữa các nhân tố này quyết định sức mạnh tổng thể của hệ thống kiểm soát nội bộ, giúp doanh nghiệp vận hành trơn tru và đạt được các mục tiêu chiến lược.

4.1. Tác động của cơ cấu tổ chức và năng lực nhân sự

Cơ cấu tổ chức và năng lực nhân sự là những yếu tố nền tảng thuộc về môi trường kiểm soát. Một cơ cấu tổ chức rõ ràng sẽ xác định luồng công việc, quyền hạn và trách nhiệm, giúp các hoạt động kiểm soát được thực thi hiệu quả. Ngược lại, một cơ cấu chồng chéo, không rõ ràng có thể tạo ra các lỗ hổng kiểm soát. Tương tự, năng lực nhân sự đóng vai trò quyết định. Doanh nghiệp cần tuyển dụng, đào tạo và giữ chân những nhân viên có đủ năng lực và phẩm chất đạo đức để thực hiện nhiệm vụ được giao. Cam kết về năng lực của ban lãnh đạo sẽ nâng cao ý thức trách nhiệm và tính chuyên nghiệp trong toàn tổ chức.

4.2. Ảnh hưởng từ văn hóa doanh nghiệp và quản trị doanh nghiệp

Văn hóa doanh nghiệp và quản trị doanh nghiệp có mối quan hệ mật thiết và cùng tạo nên môi trường kiểm soát. Văn hóa doanh nghiệp, thể hiện qua các giá trị đạo đức và chuẩn mực ứng xử, là "phần mềm" của HTKSNB. Khi văn hóa đề cao tính trung thực và trách nhiệm, nhân viên sẽ tự giác tuân thủ các quy trình kiểm soát. Quản trị doanh nghiệp tốt, với sự giám sát chặt chẽ từ hội đồng quản trị và ủy ban kiểm toán, đảm bảo rằng ban giám đốc chịu trách nhiệm giải trình về hiệu quả của HTKSNB. Sự kết hợp này tạo ra một môi trường mà ở đó các hành vi sai phạm không được dung thứ.

4.3. Vai trò của công nghệ thông tin trong kiểm soát hiện đại

Trong kỷ nguyên số, công nghệ thông tin trong kiểm soát không còn là yếu tố phụ mà đã trở thành một nhân tố cốt lõi. Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp tự động hóa nhiều hoạt động kiểm soát, giảm thiểu sai sót do con người và tăng tốc độ xử lý thông tin. Các hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) cho phép tích hợp dữ liệu trên toàn doanh nghiệp, cung cấp thông tin quản trị kịp thời và chính xác. Hơn nữa, công nghệ còn hỗ trợ các hoạt động giám sát hệ thống liên tục, giúp phát hiện các giao dịch bất thường một cách nhanh chóng. Nghiên cứu của Trương Khánh Phương (2019) cũng nhấn mạnh công nghệ thông tin là một nhân tố quan trọng cần được phát triển để nâng cao hiệu quả HTKSNB.

V. Phân tích kết quả nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng HTKSNB

Nghiên cứu định lượng của Trương Khánh Phương (2019) về các nhân tố ảnh hưởng tính hữu hiệu HTKSNB trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam đã cung cấp những bằng chứng thực tiễn giá trị. Sử dụng phương pháp hồi quy bội, nghiên cứu đã đo lường mức độ tác động của từng nhân tố. Kết quả cho thấy mức độ ảnh hưởng giảm dần theo thứ tự: Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Công nghệ thông tin, Môi trường kiểm soát và Giám sát. Phát hiện này đặc biệt quan trọng, cho thấy rằng khả năng nhận diện và quản lý rủi ro một cách chủ động là yếu tố quyết định nhất đến sự thành công của hệ thống kiểm soát nội bộ. Các hoạt động kiểm soát cụ thể và hệ thống truyền thông hiệu quả theo sát phía sau. Việc công nghệ thông tin trong kiểm soát xếp ở vị trí thứ tư cho thấy vai trò ngày càng tăng của nó, nhưng có thể các doanh nghiệp trong mẫu khảo sát vẫn chưa khai thác hết tiềm năng. Môi trường kiểm soát và giám sát hệ thống, mặc dù có hệ số tác động thấp hơn, vẫn là các yếu tố có ý nghĩa thống kê và là nền tảng không thể thiếu.

5.1. Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến HTKSNB

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết của mô hình COSO 2013 và kế thừa từ các công trình trước đó, đồng thời bổ sung nhân tố Công nghệ thông tin. Biến phụ thuộc là tính hiệu quả của HTKSNB, được đo lường thông qua việc đạt được ba mục tiêu (hoạt động, báo cáo, tuân thủ). Các biến độc lập bao gồm sáu nhân tố: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát hệ thống, và Công nghệ thông tin. Mô hình này đã được kiểm định độ tin cậy thông qua Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA) trước khi tiến hành phân tích hồi quy, đảm bảo tính hợp lệ và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

5.2. Mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố qua phân tích định lượng

Kết quả phân tích hồi quy đã định lượng rõ ràng tầm quan trọng tương đối của từng nhân tố. Đánh giá rủi ro có hệ số beta chuẩn hóa cao nhất, cho thấy mỗi cải thiện trong quy trình này sẽ mang lại tác động lớn nhất đến hiệu quả chung của HTKSNB. Hoạt động kiểm soát và Thông tin và truyền thông cũng có mức ảnh hưởng đáng kể. Điều này hàm ý rằng doanh nghiệp cần ưu tiên nguồn lực để xây dựng một quy trình quản trị rủi ro bài bản, thiết kế các thủ tục kiểm soát chặt chẽ và đảm bảo các kênh giao tiếp thông suốt. Kết quả này cung cấp một cơ sở khoa học vững chắc cho các nhà quản lý trong việc xác định các lĩnh vực cần tập trung cải thiện để nâng cao tính hiệu quả của HTKSNB.

VI. Bí quyết nâng cao tính hữu hiệu HTKSNB cho doanh nghiệp

Để nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB, doanh nghiệp cần một chiến lược tiếp cận toàn diện và mang tính hệ thống. Dựa trên kết quả nghiên cứu, các hàm ý quản trị quan trọng đã được đề xuất. Trước hết, ban lãnh đạo phải thể hiện cam kết mạnh mẽ, xây dựng một môi trường kiểm soát lành mạnh, nơi tính chính trực và đạo đức được đề cao. Doanh nghiệp cần đầu tư thích đáng vào việc xây dựng quy trình đánh giá rủi ro chuyên nghiệp, không chỉ tập trung vào rủi ro tài chính mà còn cả rủi ro hoạt động và tuân thủ. Các hoạt động kiểm soát cần được rà soát và cập nhật thường xuyên để phù hợp với sự thay đổi của môi trường kinh doanh. Việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong kiểm soát là một xu hướng tất yếu, giúp tự động hóa và nâng cao hiệu quả giám sát. Ngoài ra, cần thiết lập các kênh thông tin và truyền thông đa chiều, đảm bảo mọi nhân viên hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong HTKSNB. Cuối cùng, hoạt động của bộ phận kiểm toán nội bộ cần được tăng cường để thực hiện chức năng giám sát hệ thống một cách độc lập và khách quan.

6.1. Hàm ý quản trị nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ

Các nhà quản lý nên tập trung nguồn lực vào các nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất. Cụ thể, cần ưu tiên hoàn thiện quy trình đánh giá rủi ro bằng cách thiết lập các mục tiêu rõ ràng và nhận diện rủi ro một cách hệ thống. Cần rà soát và củng cố các hoạt động kiểm soát tại các khâu trọng yếu như phê duyệt, đối chiếu và bảo vệ tài sản. Đồng thời, cần cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông để đảm bảo thông tin quản trị được cung cấp kịp thời và chính xác. Đầu tư vào công nghệ thông tin để hỗ trợ kiểm soát và nâng cao năng lực nhân sự thông qua đào tạo cũng là những giải pháp quan trọng. Sự quan tâm và chỉ đạo sát sao từ ban lãnh đạo là yếu tố quyết định sự thành công của các nỗ lực cải tiến này.

6.2. Xu hướng phát triển và tương lai của kiểm soát nội bộ

Tương lai của kiểm soát nội bộ gắn liền với sự phát triển của công nghệ và sự gia tăng của các rủi ro phi truyền thống. Các công nghệ như phân tích dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa quy trình bằng robot (RPA) sẽ thay đổi cách thức thực hiện giám sát hệ thống và kiểm toán nội bộ, chuyển từ kiểm tra chọn mẫu sang giám sát liên tục 100% giao dịch. Rủi ro an ninh mạng, rủi ro về môi trường và xã hội (ESG) sẽ trở thành những mối quan tâm hàng đầu. Do đó, HTKSNB trong tương lai cần linh hoạt hơn, tích hợp công nghệ sâu rộng hơn và mở rộng phạm vi ra ngoài các rủi ro tài chính truyền thống để đảm bảo khả năng chống chịu và sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu phí bình quân khoảng 12% đến 15% mỗi năm, khẳng định vị thế trụ cột an sinh và chuyển giao rủi ro tài chính cho nền kinh tế. Tuy nhiên, lĩnh vực này đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng: tình trạng cạnh tranh hạ phí dưới mức an toàn kỹ thuật, chi trả hoa hồng vượt trần quy định, cùng rủi ro trục lợi bảo hiểm gia tăng phức tạp trong các khâu khai thác, giám định bồi thường và trích lập dự phòng. Trong bối cảnh Việt Nam chưa có các tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập như Standard & Poor's hay A.M. Best để đánh giá năng lực tài chính định kỳ, các doanh nghiệp bảo hiểm thường xuyên tiếp nhận những hợp đồng có giá trị bảo hiểm vượt quá năng lực tài chính tự có mà không kịp thời thu xếp tái bảo hiểm an toàn.

Nhằm tăng cường năng lực quản trị rủi ro và tuân thủ các quy định tại Thông tư 50/2017/TT-BTC và Luật Kế toán số 88/2015/QH13, việc xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ vững mạnh trở thành yêu cầu sống còn. Luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán của tác giả Trương Khánh Phương tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh tập trung giải quyết vấn đề then chốt: Xác định và đo lường mức độ tác động của các nhân tố cấu thành đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam. Phạm vi khảo sát thực tế được triển khai trong năm 2018 tại 3 trung tâm kinh tế lớn gồm TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội và Bình Dương, bao gồm cả khối doanh nghiệp nội địa lẫn doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Công trình mang lại giá trị thực tiễn to lớn, cung cấp hệ thống chỉ số định lượng giúp nhà quản trị tối ưu hóa nguồn lực, bảo vệ an toàn vốn và nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính công bố.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng đa lý thuyết để xây dựng mô hình đánh giá toàn diện tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngành bảo hiểm phi nhân thọ:

Thứ nhất, Khuôn khổ kiểm soát nội bộ tích hợp COSO 2013 với 5 thành phần cốt lõi và 17 nguyên tắc hoạt động, khẳng định kiểm soát nội bộ là quy trình do hội đồng quản trị, ban giám đốc và toàn thể nhân viên vận hành nhằm đạt 3 mục tiêu: tuân thủ pháp luật, hiệu quả hoạt động và độ tin cậy của báo cáo tài chính.

Thứ hai, Lý thuyết thông tin hữu ích của Staubus (2000) cùng các nghiên cứu của Owusu-Ansah (2000) và Karim & Ahmed (2005), nhấn mạnh thông tin kế toán chỉ thực sự hữu ích khi đảm bảo tính kịp thời, chuẩn xác, giúp triệt tiêu tình trạng bất cân xứng thông tin và ngăn ngừa giao dịch nội gián.

Thứ ba, Lý thuyết đại diện của Jensen & Meckling (1976) và Healy & Palepu (2001), giải thích cơ chế kiểm soát nhằm giải quyết xung đột lợi ích giữa cổ đông, nhà quản lý và chủ nợ thông qua hệ thống báo cáo quản trị minh bạch.

Thứ tư, Lý thuyết quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM), định hướng trách nhiệm giải trình của cấp quản lý cao nhất trong việc nhận diện và đối phó với rủi ro nghiệp vụ.

Mô hình nghiên cứu đề xuất gồm biến phụ thuộc là Sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ (SHH) chịu sự tác động đồng thời của 6 biến độc lập: Môi trường kiểm soát (MTKS), Đánh giá rủi ro (DGRR), Hoạt động kiểm soát (HDKS), Thông tin và truyền thông (TTTT), Hoạt động giám sát (HDGS), và nhân tố mới được đưa vào là Công nghệ thông tin (CNTT).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình hỗn hợp kết hợp tuần tự giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng:

Giai đoạn định tính sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc với nhóm chuyên gia, cán bộ quản lý cấp cao và kiểm toán viên nội bộ trong ngành bảo hiểm phi nhân thọ để điều chỉnh thang đo cho phù hợp với đặc thù bảo hiểm tại Việt Nam.

Giai đoạn định lượng thực hiện khảo sát thông qua bảng câu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Mẫu nghiên cứu gồm 180 phiếu khảo sát hợp lệ thu thập từ các cán bộ quản lý, kế toán trưởng và nhân viên nghiệp vụ tại các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên địa bàn Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Bình Dương theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng. Quy mô mẫu này hoàn toàn thỏa mãn quy tắc tối thiểu gấp 5 lần tổng số biến quan sát trong phân tích định lượng.

Dữ liệu được xử lý qua 3 bước kỹ thuật chuyên sâu trên phần mềm SPSS: Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (yêu cầu hệ số lớn hơn 0.6 và tương quan biến - tổng lớn hơn 0.3); Phân tích nhân tố khám phá EFA (với chỉ số KMO đạt từ 0.5 đến 1.0, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê p < 0.05 và tổng phương sai trích đạt trên 50%); Phân tích hồi quy tuyến tính bội để xác định hệ số Beta chuẩn hóa, kiểm định đa cộng tuyến qua hệ số VIF và kiểm định ANOVA nhằm đánh giá mức độ phù hợp tổng thể của mô hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng đã kiểm định và chấp nhận toàn bộ 6 giả thuyết nghiên cứu với mức ý nghĩa thống kê cao (p < 0.05). Sau khi thực hiện phân tích nhân tố khám phá EFA lần thứ 2 (đã loại bỏ biến quan sát CNTT5 do không đạt mức tải lượng nhân tố), mô hình hồi quy đạt độ tương thích cao, giải thích được khoảng 62.4% sự biến thiên của tính hữu hiệu hệ thống kiểm soát nội bộ.

Trật tự mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam giảm dần theo thứ tự cụ thể sau:

Thứ nhất, Đánh giá rủi ro là nhân tố có tác động mạnh nhất với hệ số hồi quy chuẩn hóa Beta đạt mức cao nhất (Beta xấp xỉ 0.312), phản ánh tầm quan trọng hàng đầu của việc nhận diện và phân tích rủi ro tổn thất.

Thứ hai, Hoạt động kiểm soát xếp vị trí tiếp theo với hệ số Beta đạt khoảng 0.264, chứng minh vai trò thiết yếu của quy trình phê duyệt bồi thường và thẩm định hợp đồng.

Thứ ba, Thông tin và truyền thông giữ vị trí thứ ba với hệ số Beta đạt khoảng 0.218, đảm bảo dòng luân chuyển dữ liệu xuyên suốt giữa hội sở và các chi nhánh.

Thứ tư, Công nghệ thông tin – biến số mới phát triển trong mô hình – xếp vị trí thứ tư với hệ số Beta đạt khoảng 0.179, cho thấy số hóa quy trình có tác động trực tiếp vượt bậc so với kiểm soát thủ công.

Thứ năm, Môi trường kiểm soát xếp vị trí thứ năm với hệ số Beta đạt khoảng 0.142, thể hiện nền tảng ý thức kỷ luật và văn hóa đạo đức kinh doanh.

Thứ sáu, Hoạt động giám sát xếp vị trí cuối cùng với hệ số Beta đạt khoảng 0.116, hoàn thiện chu trình đánh giá độc lập và khắc phục lỗ hổng định kỳ.

Thảo luận kết quả

Thực tế tại thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam cho thấy, Đánh giá rủi ro và Hoạt động kiểm soát giữ vị trí chi phối bởi đặc thù ngành là kinh doanh sự rủi ro. Khâu thẩm định năng lực đối tượng bảo hiểm, quản trị rủi ro tích tụ thiên tai và trích lập dự phòng dao động lớn nếu không được lượng hóa chính xác sẽ đẩy tỷ lệ bồi thường thực tế vượt ngưỡng 60% đến 70% doanh thu phí, dẫn đến mất an toàn thanh khoản. Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với nghiên cứu của Siyanbola và cộng sự (2016) tại Nigeria và Hồ Tuấn Vũ (2016) trong ngành ngân hàng Việt Nam, khi đều xác định Đánh giá rủi ro là hạt nhân then chốt.

Điểm đột phá của luận văn là kiểm định thành công biến Công nghệ thông tin với mức tác động mạnh mẽ hơn cả Môi trường kiểm soát truyền thống. Khi các doanh nghiệp bảo hiểm vận hành hệ thống phần mềm nghiệp vụ lõi (Core Insurance) và hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), dữ liệu được xử lý tập trung, tự động phát hiện các yêu cầu bồi thường trùng lặp hoặc khai báo tổn thất gian lận.

Các phát hiện thực nghiệm này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh trọng số Beta chuẩn hóa của 6 nhân tố, kết hợp cùng bảng ma trận xoay nhân tố EFA và đồ thị phân tán phần dư chuẩn hóa, giúp ban lãnh đạo dễ dàng nhận diện điểm nghẽn quản trị và phân bổ ngân sách kiểm soát hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ:

Thứ nhất, Chuẩn hóa quy trình Đánh giá rủi ro: Doanh nghiệp bảo hiểm cần thiết lập bộ chỉ số cảnh báo rủi ro sớm (KRI) cho 100% các nghiệp vụ trọng yếu như bảo hiểm xe cơ giới, bảo hiểm tài sản kỹ thuật và bảo hiểm hàng hải. Ban quản lý rủi ro cần định kỳ rà soát, đo lường xác suất tổn thất tối đa có thể xảy ra và cập nhật hạn mức chấp nhận rủi ro trong thời hạn 6 tháng, đảm bảo tỷ lệ giữ lại luôn cân đối với biên khả năng thanh toán.

Thứ hai, Siết chặt Hoạt động kiểm soát nghiệp vụ: Ban hành quy chế phân định trách nhiệm rõ ràng giữa khâu khai thác bán hàng và khâu giám định tổn thất. Áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc kiểm soát kép đối với toàn bộ các hồ sơ duyệt chi trả bồi thường có giá trị từ 50 triệu đồng trở lên, đặt mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ thất thoát do gian lận bảo hiểm xuống dưới 5% trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, Đẩy mạnh đầu tư hạ tầng Công nghệ thông tin: Triển khai nâng cấp hệ thống phần mềm quản lý dữ liệu bảo hiểm tập trung và tích hợp phân hệ kế toán ERP trong lộ trình 18 tháng. Tự động hóa tối thiểu 80% quy trình kiểm tra chéo số liệu giữa hợp đồng bảo hiểm, hóa đơn thu phí và hồ sơ bồi thường nhằm ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng lập khống chứng từ kế toán.

Thứ tư, Tăng cường Môi trường kiểm soát và Giám sát độc lập: Định kỳ tổ chức tối thiểu 4 đợt đào tạo chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp mỗi năm cho toàn thể cán bộ nhân viên theo đúng định hướng Thông tư 50/2017/TT-BTC. Đồng thời, nâng cao vị thế độc lập của bộ phận kiểm toán nội bộ, trao quyền báo cáo trực tiếp lên Ủy ban kiểm toán và Hội đồng quản trị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại hàm lượng khoa học và giá trị ứng dụng chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Hội đồng quản trị và Tổng Giám đốc tại hơn 30 doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ đang hoạt động tại Việt Nam: Sử dụng mô hình 6 nhân tố làm khung tham chiếu để tái cấu trúc bộ máy quản trị rủi ro, phân bổ ngân sách đầu tư công nghệ thông tin và đánh giá hiệu năng điều hành nội bộ.

Thứ hai, Kiểm toán viên nội bộ và Chuyên viên quản trị rủi ro: Vận dụng thang đo 17 nguyên tắc COSO 2013 và hệ thống tiêu chí đo lường chi tiết trong luận văn để xây dựng bảng kiểm tra (checklist) kiểm toán thực địa hàng quý cho từng phân hệ nghiệp vụ bồi thường và khai thác.

Thứ ba, Cục Quản lý, Giám sát Bảo hiểm thuộc Bộ Tài chính: Tham khảo các bằng chứng thực nghiệm về khoảng cách giữa quy định pháp lý (như Thông tư 124/2012/TT-BTC, Nghị định 73/2016/NĐ-CP) và thực tiễn triển khai kiểm soát nội bộ, từ đó hoàn thiện các thông tư hướng dẫn giám sát tài chính dựa trên mức độ rủi ro.

Thứ tư, Giảng viên, Học viên cao học và Nhà nghiên cứu chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Kế thừa mô hình nghiên cứu có tích hợp biến công nghệ thông tin và bộ công cụ định lượng đã được kiểm định để mở rộng nghiên cứu sang khối bảo hiểm nhân thọ hoặc các định chế tài chính phi ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

Nhân tố Đánh giá rủi ro đóng vai trò quyết định như thế nào trong hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ?

Trong kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ, rủi ro kỹ thuật và bồi thường chiếm từ 50% đến 60% tổng chi phí hoạt động. Việc nhận diện chính xác nguồn rủi ro nội bộ và biến động bên ngoài giúp doanh nghiệp xác định đúng phí bảo hiểm, trích lập dự phòng đầy đủ và đưa ra quyết định tái bảo hiểm kịp thời, bảo vệ an toàn vốn trước các sự kiện tổn thất lớn.

Tại sao nhân tố Công nghệ thông tin lại được đưa vào mô hình nghiên cứu và đạt mức tác động cao?

Xu hướng chuyển đổi số và tự động hóa trong lĩnh vực tài chính bảo hiểm đòi hỏi dữ liệu phải được tích hợp trên nền tảng ERP và Core Insurance. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh công nghệ thông tin giúp xử lý 70% đến 80% thao tác kiểm soát lặp lại, loại trừ lỗi sai sót con người và ngăn chặn hiệu quả các hành vi trục lợi bảo hiểm tinh vi.

Thang đo tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong luận văn được căn cứ trên cơ sở nào?

Thang đo được kế thừa chuẩn mực quốc tế COSO kết hợp Thông tư 50/2017/TT-BTC, đo lường sự thỏa mãn đồng thời 3 mục tiêu cốt lõi: Mức độ tuân thủ pháp luật và quy chế nội bộ, Hiệu quả và hiệu suất sử dụng tài sản, cùng Độ tin cậy, chính xác và kịp thời của báo cáo tài chính và báo cáo quản trị.

Vì sao biến quan sát CNTT5 bị loại bỏ trong quá trình phân tích nhân tố khám phá EFA?

Biến quan sát CNTT5 bị loại bỏ ở lần phân tích EFA thứ 2 do hệ số tải nhân tố (Factor Loading) không đạt ngưỡng tiêu chuẩn tối thiểu 0.5 hoặc xuất hiện hiện tượng tải chéo sang nhóm nhân tố khác, đảm bảo độ giá trị hội tụ và tính phân biệt tuyệt đối cho mô hình đo lường.

Các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ cần bao nhiêu thời gian để hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ theo khuyến nghị?

Theo lộ trình đề xuất trong luận văn, doanh nghiệp cần khoảng 6 tháng để chuẩn hóa quy chế đánh giá rủi ro và phân quyền kiểm soát kép, kết hợp từ 12 đến 18 tháng để hoàn tất nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin ERP, tạo lập hệ thống kiểm soát vận hành tự động và liên tục.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và kiểm định thành công mô hình 6 nhân tố tác động đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam.
• Xác định chính xác trật tự mức độ tác động định lượng giảm dần: Đánh giá rủi ro > Hoạt động kiểm soát > Thông tin và truyền thông > Công nghệ thông tin > Môi trường kiểm soát > Hoạt động giám sát.
• Khẳng định giá trị đóng góp mới khi đưa nhân tố Công nghệ thông tin vào mô hình, chứng minh vai trò trọng yếu của số hóa dữ liệu trong kiểm soát hiện đại.
• Cung cấp cơ sở khoa học giúp các nhà quản trị bảo hiểm cân đối hài hòa giữa 3 mục tiêu tuân thủ, tối ưu hóa chi phí vận hành và minh bạch hóa báo cáo tài chính.
• Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện kèm lộ trình triển khai cụ thể từ 6 đến 18 tháng, bám sát các quy định tại Thông tư 50/2017/TT-BTC.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chiến lược và chuyên gia tài chính bảo hiểm. Hãy chủ động rà soát, ứng dụng khung đánh giá 6 nhân tố vào thực tiễn quản trị doanh nghiệp ngay hôm nay để củng cố hệ thống kiểm soát nội bộ vững chắc, ngăn ngừa rủi ro trục lợi và nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững trên thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu: Tác giả trình bày các nội dung tổng quan của luận văn như: Tính cấp thiết của đề tài; Mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu; Đối tượng và phạm vi nghiên cứu; Phương pháp nghiên cứu; Đóng góp mới của đề tài và kết cấu của luận văn. Chƣơng 1: Tổng quan các nghiên cứu liên quan Nội dung chương trình bày tóm tắt kết quả nghiên cứu của các tác giả trong nước và ngoài nước về HTKSNB nói chung và HTKSNB trong các DNBH PNT tại Việt Nam nói riêng, từ đó tìm ra khe hổng cần nghiên cứu của luận văn. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về HTKSNB Ở chương này, tác giả trình bày các lý thuyết về HTKSNB, sự hữu hiệu của HTKSNB và các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của HTKSNB. Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu Tác giả nêu rõ quy trình nghiên cứu, các bước thực hiện cụ thể, từ giai đoạn phỏng vấn đến giai đoạn khảo sát thu thập dữ liệu, cách thức phân tích và xử lý dữ liệu trong nghiên cứu.

Chƣơng 4: Phân tích kết quả nghiên cứu Ở chương này, tác giả trình bày sơ lược về thực trạng HTKSNB trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam hiện nay và tiến hành phân tích các kết quả thu được từ nghiên cứu định tính và định lượng. Chƣơng 5: Kết luận và hàm ý quản trị Ở chương cuối, tác giả đưa ra các kết luận từ việc phân tích dữ liệu nghiên cứu. Qua đó đưa ra các giải pháp nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB trong DNBH PNT tại Việt Nam nói chung và DNBH nơi tác giả công tác nói riêng. Tác giả cũng nêu lên các điểm hạn chế của luận văn và hướng nghiên cứu tiếp theo.

5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN Ở chương này, thông qua việc phân tích, đánh giá các nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam về HTKSNB, các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB, tác giả xác định khe hổng nghiên cứu và đưa ra các định hướng nghiên cứu của luận văn. Các nghiên cứu công bố ở nƣớc ngoài Trong quá trình tìm hiểu đề tài, tác giả nhận thấy có nhiều bài nghiên cứu của nhiều tác giả ở các nước khác nhau bàn về HTKSNB, về sự ảnh hưởng của các nhân tố đến tính hữu hiệu của HTKSNB trong các doanh nghiệp sản xuất, thương mại, và dịch vụ. Sau đây tác giả chỉ trình bày các nghiên cứu chung về HTKSNB trong ngành kinh doanh dịch vụ và các nghiên cứu về 5 thành phần của HTKSNB theo khuôn khổ COSO. Nghiên cứu chung về HTKSNB trong ngành kinh doanh dịch vụ  Nghiên cứu về vai trò của HTKSNB trong ngành kinh doanh bảo hiểm Hệ thống kiểm soát nội bộ là xương sống của mỗi công ty bảo hiểm và việc đạt được thành công các mục tiêu của hầu hết các công ty bảo hiểm phụ thuộc vào hiệu quả của chính sách và HTKSNB của họ.

Nghiên cứu về vấn đề này, các tác giả Siyanbola Trimisiu Tunji, Oyebamiji Taofeek Adewale, Ibrahim John (2016) đã thực hiện khảo sát ở các công ty bảo hiểm thuộc bang Adamawa của Nigieria. Kết quả khảo sát cho thấy ảnh hưởng của HTKSNB đối với hiệu suất của các công ty bảo hiểm ở Nigeria là đáng kể. Hầu hết các công ty bảo hiểm đều phụ thuộc vào hiệu quả của chính sách và HTKSNB của họ. HTKSNB đã làm giảm sự xuất hiện của các hành vi gian lận trong các công ty bảo hiểm ở Nigeria.

Nghiên cứu này cho thấy một số vấn đề lớn ảnh hưởng đến hệ thống kiểm soát nội bộ trong các công ty bảo hiểm ở Adamawa như thiếu thông tin đào tạo, truyền thông kém hiệu quả giữa nhân viên, chính sách nhân viên không hiệu quảhay 6 sử dụng lãng phí tài nguyên và chi phí hoạt động cao. Tác giả cũng kết luận rằng sự bất cẩn của các nhà quản lý có thể tạo cơ hội cho các nhân viên gian lận và việc thực thi chính sách bắt buộc là một nhân tố chính về cam kết của tổ chức để xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ thành công. Dựa trên kết quả của nghiên cứu, tác giả khuyến cáo rằng:  Các công ty trong ngành bảo hiểm sẽ phải bắt buộc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ tốt;  Tất cả các luật và quy định phải được thi hành nghiêm ngặt, các hình phạt tương xứng với mức độ phạm tội được quy định và thực thi;  Chính sách phúc lợi hợp lý cho nhân viên sẽ giúp giảm thiểu các hoạt động gian lận xảy ra;  Các nhà quản lý kiểm soát nội bộ hoặc kiểm toán viên phải được trao quyền để cho phép họ thực hiện nhiệm vụ của mình.  Công việc luân chuyển, đào tạo và đào tạo lại nhân viên kiểm soát nội bộ nên được khuyến khích.

 Nghiên cứu về HTKSNB trong ngành ngân hàng Sau khi tiến hành khảo sát trong ngành ngân hàng của Cộng hòa Ghana, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: Môi trường kiểm soát và giám sát các thành phần hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ của các ngân hàng ở Ghana hoạt động hiệu quả. Thái độ của hội đồng quản trị và quản lý cấp cao xác định mức độ hiệu quả kiểm soát nội bộ trong tổ chức. Nếu nhà quản lý tin rằng kiểm soát là quan trọng, những người khác trong tổ chức sẽ cảm nhận và đáp lại bằng cách thực hiện các quy định kiểm soát được thiết lập. Tương tự, việc thiết lập hỗ trợ cho các giá trị toàn vẹn và đạo đức là những yếu tố thiết yếu của môi trường kiểm soát khi chúng ảnh hưởng đến thiết kế, quản lý và giám sát các thành phần của kiểm soát nội bộ (Arens & Loebbecke, 1997).

Nền tảng của một cấu trúc kiểm soát nội bộ mạnh mẽ và hiệu quả là môi trường kiểm soát. Do đó, hiệu quả hiện tại của môi trường kiểm soát cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ rất hiệu quả trong việc thiết lập các cấu trúc kiểm 7 soát nội bộ mạnh mẽ cần thiết để ngăn ngừa gian lận vật chất trong các ngân hàng (Apostolou & Jeffords, 1990). Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy các hoạt động giám sát hiện tại của các ngân hàng tập trung vào đơn vị kiểm toán nội bộ độc lập đánh giá khách quan hệ thống kiểm soát của ngân hàng; định kỳ tham gia đánh giá bên ngoài để đánh giá khách quan hệ thống kiểm soát; và quản lý khả năng theo dõi xem các thiếu sót có được khắc phục một cách kịp thời hay không. Có thể suy ra rằng các ngân hàng đã áp dụng các cơ chế tích cực để đánh giá chất lượng hiệu suất của hệ thống kiểm soát nội bộ theo thời gian, bao gồm các hoạt động giám sát liên tục, đánh giá riêng biệt hoặc kết hợp cả hai (INTOSAI, 2004).

Các tác giả cũng nêu ra hạn chế của nghiên cứu là chỉ xem xét hai trong số năm thành phần kiểm soát nội bộ, và đề xuất nghiên cứu sâu hơn để xác định hiệu quả kiểm soát nội bộ liên quan đến tất cả các thành phần của HTKSNB. Tổng hợp các nghiên cứu về 5 thành phần của HTKSNB theo khuôn khổ COSO  Môi trƣờng kiểm soát Campbell, Campbell & Adams (2006), Lightle, Castellano & Cutting (2007) và Hermanson et al. (2012) cho rằng trong năm thành phần của mô hình COSO, môi trường kiểm soát là quan trọng nhất bởi vì nó tạo thành giai điệu tổng thể của tổ chức liên quan đến tầm quan trọng của kiểm soát nội bộ. Một trong những khía cạnh quan trọng trong môi trường kiểm soát là văn hóa doanh nghiệp được tạo nên bởi nhà lãnh đạo của tổ chức, quan điểm của họ về các giá trị toàn vẹn và đạo đức.

Hơn nữa, có những khía cạnh khác của môi trường kiểm soát bao gồm năng lực của nhân viên và phân bổ trách nhiệm của nhân viên (Carrington, T. Lightle et al. (2007) kết luận trong nghiên cứu của họ rằng một môi trường kiểm soát hiệu quả sẽ hỗ trợ và tăng cường các thành phần kiểm soát khác, trong khi một môi trường kiểm soát yếu sẽ làm suy yếu các thành phần khác. Các tác giả thảo luận rằng trong một môi trường kiểm soát hiệu quả, các nhân viên được kỳ 8 vọng sẽ làm điều đúng và được hỗ trợ bởi các quản lý cấp cao mặc dù nó có thể làm tổn hại đến lợi nhuận.

Trong khi một môi trường kiểm soát yếu, các quy trình kiểm soát thường bị bỏ qua, điều này có thể tạo ra cơ hội gian lận. Những phát hiện của nghiên cứu cho thấy các chính sách và quy trình được thực hiện tốt có thể tăng cường môi trường kiểm soát. Arwinge (2013) cho rằng các chính sách quản lý rủi ro nên được đưa vào trong môi trường kiểm soát. Môi trường kiểm soát có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên trong, chẳng hạn như các giá trị toàn vẹn và đạo đức trong một tổ chức, triết lý và cách điều hành của quản lý, cũng như các yếu tố bên ngoài, ví dụ: môi trường cạnh tranh, pháp luật và quy định góp phần xây dựng cơ cấu tổ chức (Internal Control – Integrated Framework,2013).

Kết luận: Môi trường kiểm soát có thể là thành phần quan trọng nhất trong kiểm soát nội bộ nhưng khó quản lý và đánh giá hiệu quả nhất vì hầu hết các thành phần đều liên quan đến văn hóa tổng thể trong tổ chức (Campbell và cộng sự, 2006; Lightle và cộng sự, 2007).  Đánh giá rủi ro Đánh giá rủi ro bao gồm rủi ro nội bộ và bên ngoài (Internal control – Integrated Framework, 2013). Nguồn rủi ro nội tại xuất phát từ bản chất của hoạt động kinh doanh, hoạt động đầu tư, cấu trúc tài chính và kế toán cho các giao dịch hàng ngày. Trong khi các nguồn rủi ro bên ngoài là môi trường pháp lý, chẳng hạn như thực hành kế toán, pháp luật và quy định, và các yếu tố bên ngoài khác như điều kiện kinh tế chung, lãi suất hoặc lạm phát (Ramos, 2006).

Đánh giá rủi ro đóng một vai trò thiết yếu trong việc giảm và loại bỏ chi phí rủi ro và bảo vệ phúc lợi của xã hội bằng cách sử dụng hiệu quả nhất tiền của người nộp thuế trong tổ chức công (Qiao, 2007). Bằng cách lập kế hoạch và tổ chức các hoạt động, một công ty có thể giảm rủi ro, tuy nhiên, không thể loại bỏ mọi rủi ro trong tổ chức, do đó điều quan trọng là các tổ chức có thể chấp nhận một mức rủi ro nhất định (Internal control – Integrated Framework, 2013).