Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất dự án QL18A tại TP. Uông Bí

Luận văn phân tích thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất dự án QL18A tại Uông Bí, đề xuất kiến nghị hoàn thiện.

• Tác giả: Hoàng Thị Hiển
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Thư
• Trường học: Trường Đại học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Bồi Thường Hỗ Trợ, Tái Định Cư Khi Nhà Nước Thu Hồi Đất Cho Dự Án Cải Tạo, Nâng Cấp Quốc Lộ 18A Tại Thành Phố Uông Bí - Thực Trạng Và Kiến Nghị Hoàn Thiện
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái quát về Luận văn Bồi thường Thu hồi Đất QL18A tại Uông Bí

Luận văn bồi thường thu hồi đất QL18A tại thành phố Uông Bí là một nghiên cứu khoa học quan trọng về pháp luật bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thực hiện dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A. Đây là dự án có ý nghĩa lớn đối với phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh Quảng Ninh. Luận văn tập trung vào việc phân tích thực trạng áp dụng pháp luật, xác định các tồn tại, vấn đề phát sinh trong quá trình bồi thường và giải quyết tranh chấp liên quan đến việc thu hồi đất. Công trình này được hoàn thành bởi tác giả Hoàng Thị Hiển dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Minh Thư, thuộc chuyên ngành Luật kinh tế tại Trường Đại học Ngoại Thương Hà Nội năm 2019.

1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí, Tỉnh Quảng Ninh, giai đoạn từ 2015 đến hết năm 2017. Luận văn xem xét toàn bộ quá trình bồi thường về đất đai, tài sản và tái định cư cho các hộ dân bị ảnh hưởng. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các quy định pháp luật liên quan, thực tiễn áp dụng tại địa phương và kinh nghiệm quốc tế.

1.2. Mục đích và ý nghĩa khoa học

Mục đích chính là hoàn thiện pháp luật bồi thường thu hồi đất, đồng thời cung cấp các kiến nghị cụ thể để cải thiện quy trình áp dụng pháp luật. Luận văn có ý nghĩa trong việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân bị ảnh hưởng, nâng cao tính minh bạch và công bằng trong công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư.

II. Khung pháp luật về Bồi thường Hỗ trợ Tái định cư

Khung pháp luật về bồi thường hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp 2013 và Luật Đất đai năm 2013. Các quy định này quy định rõ ràng về quyền bồi thường, nguyên tắc tính toán giá trị đất, điều kiện hỗ trợ cho các hộ bị ảnh hưởng. Pháp luật về bồi thường thu hồi đất đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ sau năm 1975 đến hiện tại, phản ánh sự hoàn thiện dần dần của hệ thống pháp luật Việt Nam. Luận văn phân tích chi tiết các nguyên tắc bồi thường bao gồm nguyên tắc công bằng, minh bạch, kịp thời và bảo đảm toàn bộ nhu cầu sinh hoạt của người dân.

2.1. Nguyên tắc bồi thường và tái định cư

Luận văn xác định các nguyên tắc cơ bản trong bồi thường thu hồi đất bao gồm: nguyên tắc công bằng bảo đảm người dân được bồi thường đầy đủ; nguyên tắc minh bạch trong quy trình; nguyên tắc kịp thời thanh toán; nguyên tắc tái định cư hợp lý để người dân có cuộc sống ổn định.

2.2. Tiêu chí xác định giá trị bồi thường đất

Giá trị bồi thường đất được xác định dựa trên giá thị trường hiện tại, địa điểm, diện tích và mục đích sử dụng. Luận văn chỉ ra rằng bồi thường về đất đai phải phản ánh giá trị thực tế để đảm bảo người dân có thể mua được đất ở địa phương hoặc địa bàn tương đương.

III. Thực trạng Áp dụng Pháp luật tại Dự án QL18A

Luận văn thực hiện khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường thu hồi đất tại dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 18A. Kết quả nghiên cứu cho thấy vừa có những thành công trong công tác bồi thường hỗ trợ, song cũng phát hiện nhiều tồn tại trong quá trình thực hiện. Cụ thể, bồi thường về đất được thực hiện theo quy định nhưng còn chậm trễ; bồi thường tài sản trên đất chưa được đánh giá đầy đủ; quy trình tái định cư chưa hỗ trợ kỹ lưỡng cho người bị ảnh hưởng. Luận văn cũng phân tích các khiếu nại, tố cáo của người dân và nguyên nhân gốc rễ của các vấn đề này.

3.1. Bồi thường về đất đai và tài sản

Thực tiễn cho thấy bồi thường về đất được tính toán theo diện tích và giá trị thị trường, tuy nhiên giá trị bồi thường đôi khi thấp hơn giá thị trường thực tế. Bồi thường tài sản trên đất (nhà cửa, hàng rào) chưa được đánh giá toàn diện, gây khó khăn cho người dân trong việc tái định cư.

3.2. Quy trình áp dụng pháp luật

Quy trình bồi thường thu hồi đất gồm: công bố dự án, lập danh sách người bị ảnh hưởng, định giá, thực hiện bồi thường và giải quyết tranh chấp. Luận văn chỉ ra rằng các khiếu nại về bồi thường chủ yếu do thông tin công khai không đầy đủ và người dân chưa được tham gia đủ trong quá trình định giá.

IV. Kiến nghị Hoàn thiện Pháp luật về Bồi thường

Dựa trên phân tích thực trạng, luận văn đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bồi thường thu hồi đất nhằm nâng cao hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Các kiến nghị bao gồm: tăng cường chỉ đạo quy hoạch sử dụng đất; hoàn thiện đào tạo nghề, hỗ trợ việc làm cho người bị ảnh hưởng; phổ biến giáo dục pháp luật để người dân hiểu rõ quyền lợi; giải quyết tranh chấp nhanh chóng và công bằng; hoàn thiện chính sách tín dụng để người dân tự tạo việc làm; tạo điều kiện góp vốn vào dự án để người dân được hưởng lợi từ dự án.

4.1. Định hướng chính sách tổng quát

Cần xây dựng định hướng chính sách rõ ràng về bồi thường thu hồi đất, đảm bảo người dân không bị tổn thất về kinh tế. Chính sách phải tập trung vào tái định cư hợp lý và hỗ trợ người bị ảnh hưởng trong dài hạn, không chỉ dừng lại ở bồi thường một lần.

4.2. Các giải pháp cụ thể

Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể: tăng cường công khai thông tin về dự án và bồi thường; nâng cao độc lập của bên định giá; tăng mức hỗ trợ cho các hộ người nước ngoài; hỗ trợ đào tạo nghề trước khi thu hồi đất; giải quyết khiếu nại nhanh thông qua các cơ chế công bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HÔI ĐẤT 1. Khái quát về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 1. Bồi thường Theo từ điển Tiếng Việt: “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao động cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác (Viện Ngôn ngữ học, 2002).

Điều này có nghĩa là: Không phải mọi khoản đều bồi thường bằng tiền; Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải TĐC; Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế và vốn là điều hoà sự “hi sinh” không chỉ là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối. Việc bồi thường có thể vô hình (xin lỗi) hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền, bằng vật chất khác), có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể (Viện Ngôn ngữ học, 2002). Theo Luật đất đai 2003: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”. Theo Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”.

Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất Theo Luật đất đai 2003: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới”. Theo Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”. Tái định cư Theo Từ điển Tiếng Việt: Tái định cư được hiểu là đến một nơi nhất định để sinh sống lần thứ hai (lại một lần nữa) (Viện Ngôn ngữ học, 2002). 10 Mặc dù thuật ngữ tái định cư được pháp luật đất đai đề cập nhưng lại chưa có quy định nào giải thích cụ thể nội hàm của khái niệm này.

Luật Đất đai năm 2003 chỉ quy định: “Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở,… Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước đối với khu vực đô thị; bồi thường bằng đất ở đối với khu vực nông thôn,… Chính phủ quy định việc bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi và việc hỗ trợ để thực hiện thu hồi đất” (Luật Đất đai, 2003). Từ quy định trên của pháp luật đất đai hiện hành, chúng ta có thể tạm đưa ra quan niệm về tái định cư như sau: Tái định cư đó là những chính sách, biện pháp của Nhà nước nhằm thông qua các hoạt động để ổn định cuộc sống của những người bị thu hồi đất nằm trong diện phải di dời khi có dự án đầu tư, đến nơi ở mới được ổn định đời sống, ổn định sản xuất để phát triển kinh tế xã hội. Dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ Quốc lộ 18A là tuyến giao thông huyết mạch kết nối tỉnh Quảng Ninh với các tỉnh lân cận, đi qua 3 tỉnh Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh. Việc nâng cấp cải tạo, mở rộng là việc làm hết sức cần thiết với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời đảm bảo an ninh trật tự, an toàn giao thông.

Dự án "cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A đoạn Uông Bí" là dự án quốc gia, công trình giao thông trọng điểm nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại sinh hoạt, vận tải phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh nói riêng và vùng Đông Bắc nói chung. Mục đích, ý nghĩa của việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Mục đích Để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước, nền kinh tế của một quốc gia, đặc biệt là các dự án phát triển đô thị, dự án sản xuất, kinh doanh cần sử dụng đất đai như một nguồn lực đầu vào tạo mặt bằng sản xuất. Khi đó, Nhà nước phải thu hồi đất của nhân dân và thực hiện việc BTHT&TĐC cho các hộ bị thu hồi đất.

11 Công tác BTHT&TĐC trong tình hình hiện tại không đơn thuần là bồi thường về vật chất mà còn phải đảm bảo được lợi ích của người dân phải di chuyển. Do đó, mục đích chính của công tác BTHT&TĐC là: - Bồi thường đúng với đất đai bị thu hồi và tài sản bị thiệt hại, đảm bảo cho người dân khôi phục sản xuất và đời sống sau khi GPMB hoặc tại nơi tái định cư. - Chỗ ở ổn định, có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, công tác hỗ trợ đảm bảo ổn định đời sống, sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp để tạo điều kiện cho người dân sống và ổn định. - Tái định cư đảm bảo tái thiết lại cơ sở hạ tầng, các điều kiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống, thực hiện mục tiêu cuối cùng là tạo lại nguồn thu nhập và các văn hóa truyền thống, các hoạt động khám chữa bệnh, thể dục thể thao, giáo dục,… và sinh hoạt cộng đồng cho người dân.

Ý nghĩa Thu hồi đất không chỉ làm chấm dứt quan hệ pháp luật về đất đai (làm chấm dứt quyền sử dụng đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất) mà còn “đụng chạm” đến lợi ích hợp pháp của các bên có liên quan: Lợi ích của người bị thu hồi đất; lợi ích của Nhà nước, của xã hội; lợi ích của người hưởng lợi từ việc thu hồi đất (các nhà đầu tư, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức, cá nhân…). Do vậy, trên thực tế việc giải quyết hậu quả của việc thu hồi đất (thực chất là xử lý hài hòa lợi ích kinh tế giữa các bên) gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp. Việc giải quyết tốt vấn đề BTHT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất sẽ mang lại ý nghĩa to lớn trên nhiều phương diện: - Về phương diện chính trị: Giải quyết tốt nhất vấn đề BTHT&TĐC là thực hiện tốt chính sách để phát triển kinh tế - xã hội góp phần vào việc duy trì, củng cố sự ổn định về chính trị và đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất. - Về phương diện kinh tế - xã hội: Thực hiện tốt công tác BTHT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất là điều kiện để người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống và doanh nghiệp sớm có mặt bằng triển khai các dự án đầu tư góp phần vào việc thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế.

Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng mặt bằng (GPMB); đó là công việc trọng tâm, hết sức quan trọng, nhưng phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của. Ngày nay, việc giải phóng mặt bằng ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm. GPMB liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của cả cộng động dân cư trên một địa bàn nhất định với những đặc điểm chủ yếu như sau: - Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí khác nhau. Tính đa dạng của đối tượng GPMB dẫn đến quá trình thực hiện công tác BTGPMB có những đặc điểm khó khăn, phức tạp khác nhau, đòi hỏi việc thực hiện GPMB và giá đất tính BTHT cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt đối với từng địa bàn.

- Tính phức tạp: Ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê; tình hình đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này. Ở khu vực đô thị, việc thu hồi đất, bồi thường GPMB liên quan đến đất ở lại càng phức tạp hơn do đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở; nguồn gốc sử dụng đất phức tạp, tình trạng lấn chiếm, xây dựng nhà trái phép chưa được xử lý dẫn đến việc phân tích hồ sơ đất đai và áp giá phương án bồi thường gặp rất nhiều khó khăn. Tình trạng chung thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu,. Sự tồn tại cơ chế 2 giá với sự chênh lệch lớn giữa giá đất Nhà nước và giá thị trường làm cho việc áp dụng giá đất ở để tính bồi thường không được sự đồng thuận của những người dân.

Một số nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Nguyên tắc bồi thường. Nguyên tắc bồi thường Các chế định bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong Luật Đất đai năm 2013 được quy định tại 3 điều (Điều 41, 42 và 43) và trên thực tế không thể thể chế, truyền tải hết các quy định mang tính nguyên tắc để thực hiện thống nhất khi xử lý những vấn đề phức tạp phát sinh trong thực tiễn thu hồi đất, bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư tại các địa phương, các bộ, ngành.