chương 1, tác giả Phù Ninh, Nguyễn Thịnh đã làm sáng t ỏ những vấn đề về lịch sử và cơ cấu xã hội của người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Trong đó tác giả đi sâu vào nghiên cứu lịch sử hình thành t ộc ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan), các thiết chế và tập quán xã h ội, kinh t ế, đ ời sống của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) xưa ở Việt Nam nói chung và khu vực miền núi phía Bắc nói riêng. Chương 2, đi sâu nghiên cứu những vấn đề về văn hóa vật ch ất c ủa người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Tác giả đi vào khai thác các chi tiết nhà ở cổ truyền, công cụ lao động, sản xuất, đồ dùng sinh hoạt, trang ph ục truyền thống và một số phong tục ăn uống, tri thức chữa b ệnh dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan).
Nghiên cứu tập trung khảo tả, phân tích và đưa ra những nhận định, kết luận về văn hóa v ật ch ất c ủa ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở Việt Nam. Trong chương 3, Phù Ninh, Nguyễn Thịnh khai thác những v ấn đ ề văn hóa tinh thần, phần “Tín ngưỡng - tôn giáo và tục ma chay c ủa ng ười Cao Lan” [69, tr.79], các tác giả đã giới thiệu sơ bộ hai bộ tranh th ờ đ ược dùng phổ biến trong các nghi lễ thờ cúng của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) và đưa ra kết luận: Hiện nay nhiều bộ tranh đã có niên đại hàng trăm năm. Ng ười Cao Lan có nhiều loại tranh, nhưng tranh được đồng bào coi trọng nhất và gìn 19 giữ cẩn thận hơn cả đó là 2 bộ tranh chính: 1. Bộ tranh gồm 11 chiếc dùng trong tang lễ gồm có: + Bức tranh Phật + Bức tranh Pháp + Bức tranh Tăng + Bức tranh Phá ngục + Bức tranh Tướng + Bức tranh ông Đặng + Bức tranh ông Triệu + Bức tranh ông Mã + Bức tranh Quan.
Bộ tranh tam thanh dung trong lễ cầu chay: + Tranh Thượng Thanh + Tranh Thái Thanh + Tranh Ngọc Thanh + Tranh Nhân định + Tranh Địa trạch + Tranh Nam Tường [69, tr. Công trình này tác giả Phù Ninh, Nguyễn Thịnh đã đưa ra nhiều thông tin mới, khá quan trọng trong việc tiếp cận văn hóa, tín ngưỡng, đặc biệt là các bộ tranh thờ chính sử dụng ở các nghi lễ thờ cúng của người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Từ đó tác giả cuốn sách đưa ra nh ận đ ịnh v ề ngh ệ thuật tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan): “Có thể nói rằng tranh thờ của người Cao Lan cụ thể là hai bộ tranh thờ làm chay và cúng 20 mặn là một bộ phận nghệ thuật dân gian được nâng cao hơn c ả các hình thức nghệ thuật dân gian khác, bởi trong đó chứa cả tinh thần tâm linh lẫn tín ngưỡng” [69, tr. Năm 2001, nổi bật với nghiên cứu về tranh thờ dân gian khu v ực miền núi phía Bắc của tác giả Phan Ngọc Khuê với công trình Tranh đạo giáo ở Bắc Việt Nam [54].
Tác phẩm này là kết quả quá trình điền dã, nghiên cứu nhiều năm ở các tỉnh trung du miền núi phía B ắc nh ư: Cao Bằng, Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang. của tác gi ả Phan Ng ọc Khuê. Công trình đi sâu nghiên cứu nguồn gốc lịch sử Đạo giáo Trung Hoa, quá trình giao lưu, tiếp biến về văn hóa, nghệ thuật và tín ngưỡng giữa các tộc người ở khu vực miền núi phía Bắc. Cùng với đó tác gi ả đã kh ảo t ả, gi ới thiệu, luận giải một số bộ tranh, bức tranh Đạo giáo được dùng trong các nghi lễ thờ cúng của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng núi như: Cao Lan, Dao, Tày, Nùng.
Cụ thể, công trình được chia làm hai phần chính. Phần m ột, tác gi ả tập trung làm rõ những vấn đề liên quan đến nguồn g ốc, l ịch s ử Đ ạo giáo và tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc thiểu số. Đây là nghiên cứu sâu về nguồn gốc, lịch sử Đạo giáo, tóm thuật những tư tưởng phái Đ ạo gia c ủa nhiều công trình nghiên cứu. Công trình tập trung đi sâu khai thác nh ững tư tưởng của Đạo giáo dưới hình thức đạo thần tiên, tu tiên, c ủa gi ới đ ạo sĩ.
Phần này cũng đề cập đến những sự kiện và nhân v ật có liên quan đ ến Đạo giáo, đạo sĩ (thầy Tào) ở Việt Nam và Trung Hoa. Cùng v ới đó công trình đề cập, luận giải những vấn đề về tranh thờ các thánh m ẫu ở Hàng Trống. Nghiên cứu này Phan Ngọc Khuê đã làm rõ v ấn đ ề v ề văn hóa, tín ngưỡng (Tang ma) của đồng bào các dân tộc thiểu số: Cao Lan, Tày, Nùng, Dao. Đây là tài liệu quan trọng để tìm hiểu về tranh Đạo giáo ở Việt Nam, qua đó có góc nhìn chân thực, sâu rộng về tín ngưỡng trong đ ời s ống tâm linh của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở vùng núi phía Bắc Việt Nam.
21 Phần hai (phụ lục) Phan Ngọc Khuê đã giới thiệu, chú thích từng bộ tranh, bức tranh của các dân tộc: Dao, Sán Chay (nhóm Cao Lan), Tày, Nùng và giới thiệu một số bức tranh thờ Đông Hồ, Hàng Trống ở miền xuôi. T ừ đó đi sâu nghiên cứu tên gọi các vị thần xuất hiện ở các bộ tranh thờ, trong đó có tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) tỉnh Tuyên Quang. Trong phần này, tác giả tập trung chú giải phần chữ (lạc khoản) đ ược vẽ bên cạnh các vị thần trên tranh và giải thích ý nghĩa một số nhân vật xuất hiện trong tranh thờ Đạo giáo. Từ đó Phan Ngọc Khuê đưa ra nh ận đ ịnh v ề tranh thờ Đạo giáo ở miền núi phía Bắc: “Các tỉnh trung du mi ền núi B ắc bộ Việt Nam có nhiều dân tộc cùng cư trú, trên m ột đ ịa bàn r ộng l ớn: Không thể biết hết những tranh gì còn ẩn tàng trong dân gian” [54, tr.
Phan Ngọc Khuê đã cho người đọc một góc nhìn chân thực, sâu rộng về hệ thống thần linh trong tranh thờ Đạo giáo ở khu vực miền núi phía Bắc. Công trình cung cấp nhiều thông tin quan tr ọng v ề h ệ th ần Đ ạo giáo, tín ngưỡng dân gian các dân tộc thiểu số, các nhân vật th ần linh trong tranh thờ. Đây là cơ sở để mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo trong việc tiếp cận, khai thác nghệ thuật tạo hình dân gian các dân t ộc thi ểu s ố nói chung, trong đó có nghệ thuật tạo hình tranh thờ của ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang nói riêng. Năm 2007, tác giả Ngô Đức Thịnh xuất bản cuốn sách Về tín ngưỡng lễ hội cổ truyền Việt Nam [85].
Tác phẩm là tập hợp các bài nghiên cứu về tín ngưỡng của nhiều tác giả với cách tiếp cận văn hóa h ọc. Trong đó những nghiên cứu về tín ngưỡng lễ hội truyền thống là trọng tâm. Công trình có tổng số 429 trang, được chia làm 3 phần. Phần thứ nhất, bao gồm 10 bài nghiên cứu, khảo tả khái quát về tín ngưỡng dân gian các dân t ộc Việt Nam, đi sâu nghiên cứu biểu hiện tâm linh của một số dân t ộc.
Ph ần thứ hai, gồm 8 bài, đề cập tới các vấn đề liên quan đ ến tín ng ưỡng Th ờ Mẫu và nghi lễ Shaman (Lên đồng) của người Việt (ở đồng bằng B ắc B ộ), 22 Chăm (các tỉnh Nam Trung Bộ, Nam Bộ) và Tày, Nùng (vùng núi phía Bắc). Phần thứ ba, gồm 10 bài nghiên cứu, đề cập chủ yếu tới v ấn đ ề l ễ h ội và văn hóa tín ngưỡng. Đặc biệt, có bài viết “Tranh thờ” đã giới thiệu về tranh thờ của một số dân tộc vùng núi phía Bắc, trong đó có tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Ngoài ra, còn có một số bài tổng thuật về nghiên cứu tín ngưỡng và lễ hội truyền thống ở Việt Nam.
Năm 2011, trong cuốn Tổng tập nghề và làng nghề truyền thống Việt nam (tập 5) [40], trong phần thứ tư: Nghề làm tranh dân gian, tác giả Cung Khắc Lược có bài viết về “Tranh dân gian Việt Bắc”. Ở bài viết này tác gi ả đã giới thiệu, phân tích đôi nét về thể loại tranh thờ cúng c ủa m ột s ố t ộc người ở các địa phương như: Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn. Nghiên cứu đã giới thiệu khái quát những vấn đề liên quan đến tranh dân gian Việt Bắc. Tác giả giới thiệu khái quát các địa danh có ngh ề vẽ tranh thờ, kỹ thuật vẽ tranh, cách sử dụng bút, kỹ thu ật t ạo hình, ch ất li ệu, kích thước một số bức tranh tiêu biểu của đồng bào Tày, Nùng, Dao, Cao Lan - Sán Chỉ, Sán Dìu, Phù Lá.
Từ những thông tin, chi tiết đó tác giả Cung Khắc Lược có những nhận định sơ bộ về công đoạn và kỹ thuật vẽ tranh thờ dân gian Việt Bắc nói chung và tranh thờ của người Tày ở Cao B ằng nói riêng. Cũng trong công trình này còn có bài viết “Tranh dân gian Hàng Trống” của tác giả Trần Mai Thanh. Bài viết này tác giả cũng đã đề cập đến mảng tranh thờ dân gian Hàng Trống. Qua hai nghiên cứu, người đ ọc có thêm nh ững thông tin cần thiết về những địa danh, các dân tộc có nghề vẽ tranh thờ dân gian miền núi và tranh thờ Hàng Trống.
Đó là cơ sở để NCS tiếp cận, nghiên cứu nghệ thuật tạo hình dân gian ở địa bàn tỉnh Tuyên Quang. T ừ đó, đi sâu nghiên cứu tiến trình lịch sử, các công đoạn vẽ tranh, quá trình l ưu truyền và cách thức sử dụng tranh thờ trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng núi phía Bắc nói chung, trong đó có người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang nói riêng. 23 Năm 2014, có luận văn Thạc sĩ ngành Văn hóa học của tác giả Hà Thu Huyền với công trình Tranh thờ của người Cao Lan xã Kim Phú, huyện Yên Sơn, tỉnh tuyên Quang [49]. Công trình này tác giả tiếp cận trên góc độ văn hóa học, từ đó bước đầu đã nghiên cứu, giới thiệu về lịch sử tộc người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở xã Kim Phú, huyện Yên Sơn, tỉnh tuyên Quang.
Trên cơ sở đó, tác giả khảo cứu một số bộ tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) được sử dụng trong các nghi lễ thờ cúng.