CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN Ở ĐIỂM DÂN CƯ NÔNG THÔN TRONG HÀNH LANG XANH HÀ NỘI 1. So sánh hành lang xanh Hà Nội với hành lang xanh và vành đai xanh thế giới Trong quá trình nghiên cứu về HLX Hà Nội, luận án nhận thấy có sự khác biệt giữa HLX Hà Nội (Hanoi green corridor) và HLX thế giới (green corridor). Hơn nữa, trong một số nghiên cứu ở Việt Nam, các tác giả đã áp dụng kinh nghiệm thực hiện VĐX (greenbelt) cho HLX Hà Nội. Vì vậy, cần nghiên cứu về HLX Hà Nội và HLX, VĐX trên thế giới, qua đó, tìm ra bản chất của HLX Hà Nội.
Hành lang xanh Hà Nội Đồ án QHC xây dựng Thủ đô Hà Nội đến 2030 và tầm nhìn 2050 được Thủ Tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 1259/QĐ-TTg quy định về HLX như sau: Thiết lập HLX là trung gian giữa bảo tồn và phát triển. HLX là không gian bảo tồn vùng nông nghiệp-nông thôn; hạn chế sự phát triển lan tỏa của đô thị, đảm bảo phát triển Thủ đô trên cơ sở bảo tồn, cân bằng và bền vững [58]. HLX có diện tích 2341 km2 chiếm 70% diện tích tự nhiên của Hà Nội, bao gồm không gian xanh chạy dọc sông Đáy, sông Tích, vùng núi Ba Vì và Hương Tích, theo đường vành đai 4 vượt qua sông Hồng kết nối với khu vực xanh quanh Đền Sóc. Trong đó, 40% (tổng diện tích Thủ đô) được bảo tồn; 30% (tổng diện tích Thủ đô) còn lại để hình thành các khu vực phát triển dựa trên bảo tồn.
Ý nghĩa của HLX Hà Nội bao gồm: phân tách, giới hạn ngưỡng phát triển của đô thị; thiết lập ranh giới, quản lý sự phát triển thiếu kiểm soát của đô thị; bảo vệ vùng nông nghiệp năng suất cao; bảo vệ các vùng dễ xảy ra lũ; bảo tồn văn hóa và di sản; khuyến khích hoạt động xanh, thân thiện môi trường; duy trì, nâng cấp làng nghề truyền thống, thúc đẩy du lịch sinh thái; tạo thuận tiện cho giao thông công cộng giữa đô thị vệ tinh và đô thị trung tâm. Hành lang xanh thế giới Quá trình đô thị hóa và tăng nhanh dân số bắt đầu sau cuộc cách mạng công nghiệp giữa thế kỷ 18 đã khiến không gian xanh trong thành phố lớn liên tục bị thu hẹp và cô lập [85]. Sự thay đổi này gây hậu quả nghiêm trọng cho hệ sinh thái, đa dạng sinh học và môi trường. Vì vậy, việc kết nối các không gian xanh tạo thành một hệ thống cảnh quan và sinh thái liên tục là nhu cầu cần thiết giúp đô thị phát triển bền vững [97].
Từ quan điểm đó, HLX (green corridor) đã ra đời, là yếu tố kết nối hệ thống cảnh quan, không gian xanh trong đô thị. Ngày nay, HLX đã được áp dụng tại rất nhiều quốc gia trên thế giới, như: HLX Braga, Bồ Đào Nha; HLX Manchester, Anh; HLX Cheshire East, Anh; HLX Singapore… 8 Ý tưởng về HLX (green corridor) với mục đích kết nối tạo ra tính liên tục cho không gian xanh đô thị được dựa trên khái niệm “Parkways” của Olmsted [122].Ahern, HLX là sự kết nối của các tuyến không gian được lên kế hoạch, thiết kế và quản lý cho mục đích: sinh thái, giải trí, văn hóa, thẩm mỹ [63]. Theo luật quy hoạch đô thị và nông thôn Anh năm 1990, HLX là hệ thống không gian xanh dạng tuyến liên kết khu ở với khu trung tâm, không gian công cộng hay nơi làm việc nhằm khuyến khích người dân đi bộ hay xe đạp trong đô thị [124]. Hoặc theo Salici, HLX là các tuyến đường đẹp dọc theo các con sông, con suối hay các đường tuyến đường sắt cũ phục vụ cho các hoạt động ngoài trời như chạy bộ, leo núi, đi xe đạp dọc theo bờ sông [119].
Ngoài ra, HLX còn đem lại nhiều tính năng bền vững cho đô thị như: cung cấp không gian xanh; kiểm soát ô nhiễm; tạo tính kết nối và liên tục; tạo đặc trưng cảnh quan; góp phần thiết lập cấu trúc đô thị; tăng tính đa dạng, khả năng tiếp cận của hệ thống giao thông; tăng tính liên kết và cơ hội vui chơi giải trí [77]. Tuy nhiên, HLX dễ bị tổn thương do thay đổi sử dụng đất; tính liên tục của chúng dễ dàng bị phá vỡ để phát triển giao thông, khu ở, khu công nghiệp [74]. Vành đai xanh thế giới Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc nhận định phát triển đô thị tràn lan thiếu kiểm soát là một trong những thách thức hàng đầu hiện nay thế giới phải đối mặt. Điều này kích thích các nghiên cứu giải pháp quản lý sự phát triển của đô thị [126].
Pendall đã tổng kết được ba loại chính sách ngăn chặn sự phát triển tràn lan của đô thị [110]: VĐX (greenbelts); ranh giới phát triển đô thị (urban growth boundaries) và ranh giới dịch vụ đô thị (urban service boundaries). Trong đó, VĐX được coi là chính sách kiểm soát phát triển nghiêm ngặt nhất. Ý tưởng không gian xanh bao quanh thành phố ra đời từ năm 1580, khi nữ hoàng Elizabeth I cấm các tòa nhà mới xây dựng trong bán kính 3 dặm (4.8 km) ngoại vi London. Tuy nhiên, đến 1902, khái niệm “vành đai xanh” mới chính thức xuất hiện trong thành phố vườn của Ebenezer Howard [86],[114],[104],[132].
Năm 1935, VĐX đầu tiên trên thế giới được thành lập tại London. Kể từ đó, VĐX trở thành công cụ quy hoạch đô thị hữu ích, áp dụng tại Châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ do đã thành công trong việc ngăn chặn sự phát triển lan tỏa của đô thị. Ngoài chức năng chính là ngăn chặn sự phát triển lan tỏa của khu vực đô thị, VĐX có một số chức năng khác, bao gồm: ngăn chặn sự mở rộng và kết nối của các làng nông thôn; hỗ trợ bảo vệ diện tích đất nông nghiệp; bảo tồn các giá trị truyền thống và văn hóa của cộng đồng nông thôn; hỗ trợ tái tạo đô thị thông qua khuyến khích phát triển trong đô thị. 9 Hành lang xanh Hà Nội Ý tưởng thực hiện Hình 1.1: Hành lang xanh Hà Nội và ý tưởng thực hiện [58] d.
So sánh Luận án so sánh ba loại không gian xanh nêu trên để tìm ra bản chất của HLX Hà Nội. Việc so sánh dựa trên định nghĩa, hình dạng, vị trí, kích thước, chức năng chính, mức độ kiểm soát phát triển, tiện ích của các không gian xanh. Định nghĩa: Theo luật quy hoạch đô thị và nông thôn nước Anh năm 1990, HLX (green corridor) là hệ thống không gian xanh dạng tuyến liên kết khu ở với khu trung tâm, hay nơi làm việc nhằm khuyến khích người dân đi bộ hay xe đạp trong đô thị [124]. Theo Jongman, HLX là tuyến không gian xanh dọc theo đường giao thông, sông suối hay thung lũng phục vụ cho mục đích giải trí, sinh thái, văn hóa [94].
Kurtaslan định nghĩa HLX là dải xanh liên tục kết nối các khu vực cảnh quan của thành phố thông qua đường đi bộ, đi xe đạp hay cưỡi ngựa [97]. Trong khi đó, Osborn định nghĩa VĐX (greenbelt) là không gian xanh bao quanh thành phố hay khu vực xây dựng lớn [108]. Luật quy hoạch đô thị và nông thôn Anh, 1990 định nghĩa: VĐX là không gian xanh bao quanh thành phố nhằm giới hạn sự phát triển của thành phố đó. Đất trong VĐX bị kiểm soát chặt chẽ để hạn chế phát triển xây dựng tối đa [124].
Yokohari định nghĩa VĐX là khu vực bao quanh thành phố nơi các hoạt động phát triển bị kiểm soát nghiêm ngặt [130]. 10 Theo đồ án QHC xây dựng Thủ đô Hà Nội đến 2030, HLX Hà Nội là không gian xanh chạy dọc sông Đáy, sông Tích, vùng núi Ba Vì và Hương Tích, theo đường vành đai 4 vượt qua sông Hồng kết nối với khu vực xanh quanh Đền Sóc. Hình dạng: VĐX là không gian xanh khép kín bao quanh thành phố. Tuy nhiên, do điều kiện địa lý, xã hội, một số thành phố đã không thể hình thành một vòng tròn hoàn chỉnh, dẫn đến VĐX có khá nhiều hình dạng khác nhau (hình 1.
Ví dụ, ở Hong Kong, hệ thống núi cao bao quanh thành phố đã khiến cho VĐX không liên tục. Tại Adelaide, Úc VĐX chỉ bao quanh một phần của thành phố. VĐX cũng có thể là một tập hợp các công viên cấp vùng như VĐX Berlin. HLX có hình dạng đồng nhất là tuyến xanh dài, hẹp ngang.
Hiện nay, có hai mô hình HLX phổ biến là HLX dạng vòng và HLX dạng khớp nối [84]. Hình dạng của HLX Hà Nội là không gian xanh bao bọc phía Tây và một phần phía Đông Bắc của đô thị trung tâm. Vị trí: VĐX là không gian xanh nằm ngoài, bao bọc quanh đô thị trung tâm. HLX thông thường nằm ở trong đô thị, có một số ít HLX làm nhiệm vụ kết nối giữa đô thị và nông thôn [84].
Kích thước: VĐX có kích thước đa dạng, phụ thuộc nhiều vào diện tích thành phố trung tâm. VĐX lớn nhất thế giới là VĐX Ontario, Canada có diện tích 7280 km2 gấp 11 lần diện tích thành phố Ontario. VĐX London có diện tích 4978 km2, gấp 3.1 lần thành phố. So với VĐX, diện tích HLX nhỏ hơn nhiều do chiều rộng của tuyến không gian xanh khá nhỏ, chỉ khoảng từ 100-500m [115].
HLX Hà Nội có diện tích 2341 km2, gấp hơn 2,5 lần so với đô thị trung tâm. Chức năng: Chức năng chính của VĐX là hạn chế sự phát triển lan tỏa của đô thị. Tuy nhiên, VĐX cũng có một số chức năng đặc biệt khác. Ví dụ, VĐX Tokyo là hàng rào phòng không của thành phố trong thế chiến thứ II.
Hay, VĐX như bộ lọc giảm ô nhiễm không khí và tiếng ồn ở Kolkata, Ấn Độ. Chức năng chính của HLX là kết nối các khu vực đô thị, tạo nên không gian xanh mở. HLX còn là cầu nối giữa đô thị và nông thôn tạo nên liên kết sinh thái và bền vững giữa hai khu vực [89]. HLX Hà Nội có chức năng chính là kiểm soát sự phát triển lan tỏa của đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh.
Mức độ kiểm soát phát triển: Các phát triển trong VĐX thế giới được kiểm soát chặt chẽ nhằm duy trì mật độ thấp, bảo vệ diện tích xanh trong khu vực. Theo định hướng QHC xây dựng thủ đô Hà Nội, HLX sẽ được phát triển cân bằng dựa trên bảo tồn. Trong khi đó, HLX trên thế giới dễ dàng bị đứt gẫy bởi việc xây dựng công trình thương mại, dịch vụ, công nghiệp [74]. 11 Vành đai xanh London, Anh Vành đai xanh Hong Kong Vành đai xanh Berlin, Đức Vành đai xanh Adelaide, Úc Vành đai xanh Tokyo, Nhật Hành lang xanh Hà Nội Hành lang xanh Manchester, Hành lang xanh Braga, Hành lang xanh Singapore Anh Bồ Đào Nha Hình 1.