Quản lý nhà nước của Hà Nội đối với thị trường bán lẻ - Luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ phân tích chi tiết vai trò quản lý nhà nước của Hà Nội trong thị trường bán lẻ hàng hóa. Nghiên cứu các chính sách và giải pháp phát triển.

• Tác giả: Vũ Thị Hồng Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hà Văn Sự
• Trường học: Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý nhà nước của thành phố Hà Nội đối với thị trường bán lẻ hàng hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý nhà nước về thị trường bán lẻ Hà Nội

Luận án tiến sĩ của Vũ Thị Hồng Phượng nghiên cứu quản lý nhà nước của thành phố Hà Nội đối với thị trường bán lẻ hàng hóa. Đề tài thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, mã số 9310110, bảo vệ tại Trường Đại học Thương mại năm 2021. Thị trường bán lẻ hàng hóa giữ vai trò cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Nó quyết định dòng chảy hàng hóa trên địa bàn thủ đô. Hà Nội là trung tâm kinh tế lớn. Quy mô dân cư đông. Sức mua mạnh. Vì vậy vai trò quản lý của chính quyền cấp tỉnh rất quan trọng. Quản lý nhà nước định hướng, điều tiết và giám sát hoạt động bán lẻ. Mục tiêu là phát triển thị trường lành mạnh, bình đẳng và bền vững. Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước cấp tỉnh. Đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn trong và ngoài nước. Công trình đặt nền móng cho việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện công tác quản lý.

1.1. Khái niệm và vai trò của thị trường bán lẻ hàng hóa

Thị trường bán lẻ hàng hóa là nơi diễn ra giao dịch giữa người bán và người tiêu dùng cuối cùng. Hàng hóa được đưa đến tay người mua qua chợ truyền thống, cửa hàng tiện lợi, siêu thị và trung tâm thương mại. Ngày nay còn có bán lẻ qua mạng và các phương tiện hiện đại. Thị trường này quyết định trực tiếp đến cầu tiêu dùng. Nó phản ánh mức sống và chất lượng cuộc sống của dân cư. Tại Hà Nội, thị trường bán lẻ phát triển nhanh và đa dạng loại hình. Vai trò của nó ngày càng lớn trong cơ cấu kinh tế thủ đô.

1.2. Phạm vi quản lý nhà nước cấp tỉnh

Quản lý nhà nước của địa phương cấp tỉnh đối với thị trường bán lẻ là toàn bộ hoạt động định hướng, khuyến khích và phối hợp các chủ thể bán lẻ. Chính quyền và các sở, ngành liên quan thực hiện chức năng này. Phạm vi quản lý gồm ban hành chính sách, xây dựng quy hoạch, kế hoạch và tổ chức thực hiện. Hà Nội quản lý qua Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng các cơ quan chuyên môn. Mục tiêu là tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, hiệu quả. Đồng thời bảo đảm sự bình đẳng cho mọi chủ thể tham gia thị trường.

II. Phân tích thực trạng quản lý thị trường bán lẻ Hà Nội

Thực trạng quản lý nhà nước đối với thị trường bán lẻ hàng hóa tại Hà Nội bộc lộ nhiều vấn đề. Công tác quy hoạch mạng lưới bán lẻ chưa đồng bộ. Nhiều khu vực thiếu cơ sở bán lẻ hiện đại. Chợ truyền thống xuống cấp. Tình trạng hàng giả, hàng nhái và trốn thuế còn phổ biến. Cạnh tranh trên thị trường chưa thực sự bình đẳng. Doanh nghiệp nội địa chịu sức ép từ các tập đoàn bán lẻ nước ngoài. Hệ thống văn bản pháp luật chưa theo kịp thực tiễn. Việc thực thi chính sách còn chậm và thiếu nhất quán. Công tác kiểm tra, giám sát chưa hiệu quả. Bộ máy quản lý còn chồng chéo về chức năng. Nguồn nhân lực quản lý còn hạn chế về năng lực. Các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội và luật pháp tác động mạnh đến thị trường. Bất kỳ thay đổi nào về mức sống, việc làm hay an sinh đều ảnh hưởng đến cầu bán lẻ. Luận án phân tích rõ những bất cập này. Đây là cơ sở để đề xuất giải pháp khắc phục.

2.1. Bất cập trong quy hoạch và cơ sở hạ tầng bán lẻ

Quy hoạch mạng lưới bán lẻ Hà Nội còn nhiều hạn chế. Sự phân bố cơ sở bán lẻ chưa hợp lý giữa các khu vực. Trung tâm thương mại và siêu thị tập trung ở khu vực nội đô và ngoại vi sầm uất. Khu vực nông thôn vẫn chủ yếu dựa vào chợ truyền thống và hàng rong. Nhiều chợ xuống cấp, không bảo đảm vệ sinh và an toàn. Việc đầu tư hạ tầng bán lẻ thiếu vốn và thiếu định hướng dài hạn. Quy hoạch chưa gắn kết với phát triển đô thị. Điều này gây mất cân đối cung cầu trên địa bàn thủ đô.

2.2. Hạn chế trong thực thi chính sách và giám sát

Việc thực thi chính sách quản lý thị trường bán lẻ tại Hà Nội còn yếu. Tuyên truyền pháp luật chưa sâu rộng. Nhiều chủ thể bán lẻ chưa nắm rõ quy định. Công tác kiểm tra, xử lý vi phạm chưa kịp thời. Hàng giả, gian lận thương mại và trốn thuế vẫn diễn ra. Sự phối hợp giữa các sở, ngành thiếu chặt chẽ. Chính sách cạnh tranh chưa bảo đảm bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Bộ máy quản lý còn chồng chéo, hiệu lực thấp. Những hạn chế này làm giảm hiệu quả điều tiết thị trường của chính quyền thành phố.

III. Giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về bán lẻ

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với thị trường bán lẻ hàng hóa Hà Nội. Trước hết phải hoàn thiện công cụ pháp luật. Pháp luật là công cụ chủ yếu và hữu hiệu nhất để quản lý nền kinh tế. Cần xây dựng văn bản đầy đủ, chặt chẽ và phù hợp thông lệ quốc tế. Tiếp theo là nâng cao chất lượng quy hoạch mạng lưới bán lẻ. Quy hoạch phải gắn với phát triển đô thị và nhu cầu dân cư. Công cụ kế hoạch hóa cần được sử dụng linh hoạt. Chính sách kinh tế phải khuyến khích tính chủ động, sáng tạo của chủ thể bán lẻ. Đồng thời bảo đảm bình đẳng cho mọi thành phần. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Chống hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại. Bộ máy quản lý phải được kiện toàn. Năng lực cán bộ phải được nâng cao. Các giải pháp này hướng tới một thị trường bán lẻ phát triển bình đẳng, thông suốt và hiệu quả.

3.1. Hoàn thiện công cụ pháp luật và chính sách

Công cụ pháp luật là những quy tắc xử sự bắt buộc các chủ thể bán lẻ phải tuân thủ. Cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống văn bản về thương mại và bán lẻ. Pháp luật phải đồng bộ, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Bên cạnh đó cần sử dụng hiệu quả công cụ kế hoạch hóa và chính sách kinh tế. Chính sách phải khuyến khích doanh nghiệp đổi mới và đầu tư. Đồng thời tạo sân chơi bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Đặc biệt chú trọng chính sách cạnh tranh lành mạnh trên thị trường bán lẻ.

3.2. Tăng cường giám sát và kiện toàn bộ máy

Giải pháp quan trọng là tăng cường kiểm tra, giám sát thị trường bán lẻ. Cần kiên quyết chống hàng giả, hàng nhái và trốn thuế. Việc xử lý vi phạm phải nghiêm minh và kịp thời. Đồng thời phải kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước cấp tỉnh. Khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng giữa các sở, ngành. Tăng cường phối hợp liên ngành trong điều hành thị trường. Nâng cao năng lực và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý. Những biện pháp này giúp nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý của thành phố Hà Nội.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của luận án

Luận án có giá trị lý luận và thực tiễn quan trọng. Công trình hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước cấp tỉnh đối với thị trường bán lẻ hàng hóa. Nó làm rõ khái niệm, mục tiêu, nội dung và công cụ quản lý. Luận án xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý. Đây là đóng góp mới về mặt khoa học. Về thực tiễn, công trình phân tích sâu thực trạng tại Hà Nội. Nó chỉ rõ thành tựu, hạn chế và nguyên nhân. Các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao. Chính quyền thành phố có thể tham khảo để hoàn thiện chính sách. Các sở, ngành áp dụng để nâng cao hiệu quả điều hành. Doanh nghiệp bán lẻ hiểu rõ hơn môi trường pháp lý. Nhà nghiên cứu có thêm tài liệu tham khảo giá trị. Kết quả luận án góp phần phát triển thị trường bán lẻ thủ đô theo hướng văn minh, hiện đại. Đồng thời thúc đẩy kinh tế Hà Nội phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án

Luận án có nhiều đóng góp mới về khoa học. Công trình bổ sung và làm phong phú cơ sở lý luận về quản lý nhà nước của địa phương cấp tỉnh đối với thị trường bán lẻ hàng hóa. Tác giả làm rõ khái niệm, phân cấp và vai trò quản lý. Luận án xây dựng các nguyên lý và tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý. Đồng thời tổng kết kinh nghiệm thực tiễn của nhiều địa phương. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trước đó. Đây là nguồn tài liệu tham khảo quý cho giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành quản lý kinh tế.

4.2. Giá trị ứng dụng cho Hà Nội và địa phương khác

Kết quả luận án có giá trị ứng dụng rộng rãi. Thành phố Hà Nội có thể vận dụng các giải pháp để hoàn thiện công tác quản lý thị trường bán lẻ. Các sở, ngành sử dụng làm cơ sở xây dựng quy hoạch và chính sách. Doanh nghiệp bán lẻ nắm bắt định hướng phát triển của thành phố. Ngoài Hà Nội, các tỉnh, thành khác cũng có thể tham khảo mô hình và kinh nghiệm. Luận án góp phần thúc đẩy thị trường bán lẻ phát triển văn minh và hiện đại. Qua đó nâng cao đời sống dân cư và phát triển kinh tế địa phương bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chương 2 của luận án cùng với việc nhận diện, phân tích những nhân tố tác động đến QLNN của TP. Hà Nội đối với thị trường BLHH, luận án tập trung vào việc đề xuất giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện QLNN của TP. Hà Nội đối với thị trường BLHH giai đoạn 2020-2025, tầm nhìn đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu QLNN đối với thị trường BLHH là một vấn đề rất rộng, do đó để đảm bảo sự phù hợp với quy mô, yêu cầu của một luận án tiến sĩ, nghiên cứu sinh sẽ tập trung nghiên cứu, giải quyết các vấn đề về QLNN của TP.

Hà Nội đối với thị trường BLHH ở phạm vi như sau: a) Phạm vi về nội dung QLNN của địa phương cấp tỉnh đối với thị trường BLHH bao gồm nhiều nội dung và có thể được tiếp cận ở các góc độ khác nhau. Trong luận án này, nghiên cứu sinh sẽ tiếp cận nội dung QLNN của địa phương cấp tỉnh nói chung và của TP. Hà Nội nói riêng đối với thị trường BLHH theo các yếu tố cấu thành thị trường, nghĩa là tập trung vào các nội dung: quản lý cung, cầu thị trường và quản lý giá cả, cạnh tranh trên thị trường BLHH. b) Phạm vi về không gian - Luận án tập trung nghiên cứu thực tiễn thị trường BLHH và QLNN của TP.

Hà Nội đối với thị trường BLHH; tìm hiểu kinh nghiệm QLNN của TP. Hồ Chí Minh và TP. Đà Nẵng; Thủ đô Bắc Kinh - Trung Quốc và Thủ đô Băng Cốc - Thái Lan đối với thị trường BLHH; - Luận án chỉ tập trung tìm hiểu QLNN của địa phương cấp tỉnh là TP. Hà Nội mà không nghiên cứu QLNN cấp trung ương và cấp huyện, cấp xã.

Trong đó “cấp tỉnh” ở đây được hiểu là bao gồm cả tỉnh và TP trực thuộc trung ương theo phân cấp hành chính Việt Nam hiện nay (được quy định tại Điều 110 Hiến pháp 2013 và Điều 2 Luật Tổ chức chính quyền địa phương.) - Liên quan đến chủ thể bán lẻ, luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu QLNN của TP. Hà Nội đối với chủ thể được cấp đăng ký hoặc cấp phép kinh doanh, trong đó đặc biệt quan tâm ba loại hình bán lẻ chủ yếu gồm hệ thống chợ, siêu thị (ST), trung tâm thương mại (TTTM) trên địa bàn TP. Hà Nội mà không nghiên cứu đối với thành phần kinh tế cá thể tiểu chủ. Và liên quan đến đối tượng trao đổi, luận án tập trung xem xét một cách tổng thể, ở bình diện chung mà không đi sâu xem xét cụ thể đối với từng loại hàng hóa đặc thù như xăng dầu, sách báo, thuốc lá, thuốc tân dược… c) Phạm vi về thời gian - Luận án tập trung nghiên cứu về thực trạng thị trường BLHH và QLNN của TP.

Hà Nội đối với thị trường này giai đoạn 2009-2020 trong đó 2009 là thời điểm BLHH Hà Nội bắt đầu những thay đổi đáng kể do tác động của một loạt sự kiện lớn như Việt Nam trở thành thành viên đầy đủ của Tổ chức thương mại thế giới WTO, Việt Nam mở cửa hoàn toàn thị trường dịch vụ phân phối, Thủ đô Hà Nội mở rộng địa giới hành chính… - Việc khảo sát và phỏng vấn chuyên sâu được thực hiện từ tháng 8 đến tháng 12 năm 2020; Các giải pháp trong luận án được đề xuất cho giai đoạn 2020-2025, tầm nhìn đến năm 2030. Phương pháp nghiên cứu a) Phương pháp luận Xuyên suốt quá trình nghiên cứu đề tài, nghiên cứu sinh đã sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử đồng thời dựa vào quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển kinh tế, thương mại và hội nhập. Đây là phương pháp luận chung để tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách hệ thống, logic và khoa học. Bên cạnh đó, đề tài được nghiên cứu dưới góc độ quản lý kinh tế mà cụ thể là quản lý vĩ mô ở cấp tỉnh, phù hợp với chuyên ngành đào tạo bậc tiến sĩ cũng như công tác chuyên môn của Nghiên cứu sinh.

b) Phương pháp nghiên cứu cụ thể - Phương pháp thu thập dữ liệu + Đối với dữ liệu thứ cấp: Trong luận án, dữ liệu này chủ yếu được tham khảo từ: Giáo trình, sách, luận án tiến sĩ, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ hoặc cấp Nhà nước, bài báo khoa học… được thu thập từ các nguồn như: Thư viện Trường Đại học Thương mại, Thư viện Quốc gia, Bộ Công Thương (Viện Nghiên cứu Chiến lược, chính sách Công thương), Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Bên cạnh đó, nhiều số liệu thống kê được thu thập từ các nguồn khác như: Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê Hà Nội, Sở Công Thương Hà Nội, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội. Đặc biệt, nghiên cứu sinh đã tiến hành tổng hợp các văn bản pháp lý đề cập đến quan điểm, đường lối, chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch liên quan đến thị trường bán lẻ Hà Nội do Quốc hội, Chính phủ, chính quyền TP. Hà Nội, các bộ, ngành và các sở, ngành liên quan ban hành trong giai đoạn 2009-2020.

+ Đối với dữ liệu sơ cấp: Để thu thập đủ dữ liệu sơ cấp phục vụ việc đánh giá thực trạng, đề ra định hướng và đề xuất giải pháp QLNN của TP. Hà Nội đối với thị trường BLHH giai đoạn 2009-2020, nghiên cứu sinh đã tiến hành khảo sát đối với nhóm 1 là NTD, và nhóm 2 là một số DNBL hàng hoá trên địa bàn; nhóm 3 là cán bộ quản lý thuộc Bộ Công Thương và các cơ quan QLNN cấp tỉnh như: Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư và Cục QLTT TP. Bên cạnh đó, để có thêm căn cứ khách quan cho việc đề xuất giải pháp hoàn thiện QLNN của TP. Hà Nội đối với thị trường BLHH giai đoạn 2020-2025, tầm nhìn đến 2030, nghiên cứu sinh đã tiến hành phỏng vấn chuyên sâu đối với nhóm 4 gồm một số cán bộ thuộc các cơ quan QLNN cấp tỉnh nói trên và một số giảng viên Trường Đại học Thương mại có kinh nghiệm nghiên cứu về vấn đề liên quan đến đề tài luận án.

Cụ thể: Bước 1: Xác định mục tiêu, đối tượng điều tra/phỏng vấn Bước 2: Xác định nội dung của hệ thống câu hỏi tương ứng 4 nhóm đối tượng điều tra, phỏng vấn trên. Nội dung này được thực hiện trên cơ sở nội dung và tiêu chí đánh giá QLNN cấp tỉnh đối với thị trường BLHH và cách thức đo lường tương ứng của các tiêu chí này. Với mỗi biến quan sát, nghiên cứu sinh sử dụng thang đo Likert 12 5 bậc để đánh giá với quy ước các mức điểm 1,2,3,4,5 tương ứng các mức đánh giá: “Yếu kém”, “Trung bình”, “Khá”, “Tốt” và “Rất tốt” Bước 3: Thiết kế phiếu điều tra/phỏng vấn: Căn cứ vào mục đích điều tra/ phỏng vấn đối với từng nhóm đối tượng để thiết kế phần I về thông tin của người được điều tra/phỏng vấn; Phần II chủ yếu phản ánh nội dung câu hỏi và thang đo likert đã xác định ở bước 2. Bước 4: Trước khi tiến hành phát phiếu chính thức ở quy mô mẫu đã xác định, nghiên cứu sinh đã phát thử 03 phiếu với mỗi nhóm 1, nhóm 2 và 02 phiếu đối với nhóm 3, nhóm 4 với mục đích đánh giá độ tin cậy của yếu tố cấu thành đo lường các biến, trên cơ sở đó loại bỏ những câu hỏi không phù hợp (không đúng đối tượng, khó hiểu, khó trả lời, không có giá trị tham khảo…) hoặc bổ sung câu hỏi cần thiết để có được phiếu điều tra, phỏng vấn hoàn thiện (Phụ lục 7,8,9,10) Bước 5: Liên hệ điều tra/phỏng vấn: Với các đối tượng khảo sát gồm NTD, doanh nghiệp BLHH, cán bộ QLNN cấp tỉnh, giảng viên Đại học Thương mại và mục tiêu là thu thập dữ liệu định tính như đã xác định thì phương pháp chọn mẫu phù hợp nhất là sử dụng kỹ thuật lấy mẫu tự chọn và thuận tiện.

Theo Patton (2002): với kỹ thuật này, kích cỡ mẫu chủ yếu phụ thuộc vào nội dung câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu. Kết quả khảo sát phụ thuộc vào kỹ năng khảo sát và phân tích dữ liệu nhiều hơn là kích cỡ mẫu. Đồng thời căn cứ vào quy mô người tiêu dùng và doanh nghiệp bán lẻ hàng hoá trên địa bàn thành phố Hà Nội, nghiên cứu sinh đã quyết định chọn phương án phát 400 phiếu điều tra đối với mỗi nhóm đối tượng 1 và 2, 40 phiếu với nhóm 3; 12 phiếu phỏng vấn đối với nhóm 4 (chọn 12 cán bộ thực tế trong số 40 người thuộc nhóm 3 đã điều tra để phỏng vấn chuyên sâu). Và cho rằng quy mô mẫu như trên là hoàn toàn phù hợp và đảm bảo đại diện cho từng nhóm đối tượng khảo sát nói trên.

Bước 6: Tập hợp phiếu điều tra/phỏng vấn thu được. Kết quả thu phiếu từ 4 nhóm đối tượng trên lần lượt là 387/400 phiếu, 395/400 phiếu, 36/40 và 12/12 phiếu, trong đó số phiếu hợp lệ lần lượt là 369/375 phiếu, 378/387, 36/36 phiếu và 12/12 phiếu. - Phương pháp xử lý dữ liệu + Đối với dữ liệu thứ cấp: Trên cơ sở các số liệu thu thập được, thông qua các phương pháp chỉ số, so sánh để phân tích sự thay đổi của các chỉ tiêu phản ánh thực trạng thị trường BLHH Hà Nội cũng như các tiêu chí phản ánh QLNN đối với thị trường này. Phương pháp tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng trong quá trình nghiên cứu tổng quan tài liệu; hệ thống hóa, hoàn thiện cơ sở lý luận về thị trường BLHH và QLNN của một tỉnh/thành phố đối với thị trường BLHH… Phương pháp này còn được dùng để xây dựng các luận cứ khoa học có tính độc lập và rút ra các kết luận cho từng vấn đề của luận án.

Phương pháp hệ thống hóa: Sau khi tổng hợp dữ liệu, nghiên cứu sinh sắp xếp dữ liệu theo vấn đề nghiên cứu và tiến hành hệ thống hóa theo nội dung vấn đề nghiên 13 cứu nhằm làm rõ các luận cứ về thị trường BLHH và QLNN của địa phương cấp tỉnh đối với thị trường BLHH, kinh nghiệm trong và ngoài nước về lĩnh vực này. Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Là phương pháp nhận định, đánh giá và khái quát hóa những kinh nghiệm trong thực tiễn nhằm rút ra những bài học phù hợp và điều kiện áp dụng các kinh nghiệm đó. Trong luận án, nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp này ở chương 1 nhằm mục đích rút ra bài học về QLNN của TP. Hà Nội đối với thị trường BLHH thông qua kinh nghiệm từ cả thành công và thất bại của một số địa phương trong và ngoài nước có nhiều nét tương đồng với Thủ đô Hà Nội.