Luận án tiến sĩ quản lý hoạt động thực hành lâm sàng sinh viên ngành y TP.HCM - Phan Hoàng Trọng

Quản lý thực hành lâm sàn sinh viên ngành y theo định hướng năng lực. Phương pháp đào tạo phát triển kỹ năng lâm sàn và đạt chuẩn năng lực bác sĩ.

• Tác giả: Phan Hoàng Trọng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hoa
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên ngành Y các trường đại học thành phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý thực hành lâm sàng sinh viên ngành y

Hoạt động thực hành lâm sàng đóng vai trò then chốt trong đào tạo y khoa. Đây là giai đoạn sinh viên áp dụng kiến thức lý thuyết vào thực tế chăm sóc bệnh nhân. Tại thành phố Hồ Chí Minh, nhiều trường đại học y triển khai chương trình thực hành tại các bệnh viện lớn. Tuy nhiên, chất lượng quản lý hoạt động này chưa đồng bộ. Một số cơ sở đào tạo thiếu quy trình đánh giá chuẩn hóa. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc liên kết lý thuyết với thực hành. Năng lực lâm sàng của người học phụ thuộc nhiều vào kế hoạch tổ chức. Công tác hướng dẫn cần đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm. Quản lý hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa trường và bệnh viện. Định hướng phát triển năng lực giúp sinh viên đạt chuẩn đầu ra nghề nghiệp.

1.1. Khái niệm thực hành lâm sàng theo định hướng năng lực

Thực hành lâm sàng theo định hướng năng lực là phương pháp đào tạo tập trung vào phát triển kỹ năng nghề nghiệp thực tế. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà phải chứng minh khả năng thực hiện các quy trình y tế. Năng lực bao gồm kỹ năng giao tiếp bệnh nhân, kỹ thuật chuyên môn và tư duy lâm sàng. Phương pháp này yêu cầu đánh giá dựa trên kết quả thực tế thay vì điểm số truyền thống. Chuẩn đầu ra được xây dựng theo tiêu chuẩn quốc tế AUN-QA và ASIC.

1.2. Vai trò của quản lý trong đào tạo y khoa thực hành

Quản lý hoạt động thực hành lâm sàng đảm bảo quy trình đào tạo diễn ra có hệ thống. Người quản lý xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực và giám sát chất lượng. Quản lý hiệu quả giúp tối ưu thời gian thực tập tại bệnh viện. Công tác này bao gồm lập lịch thực hành, phân công giảng viên hướng dẫn và đánh giá kết quả. Sự phối hợp giữa trường đại học và cơ sở y tế là yếu tố quyết định thành công đào tạo.

II. Phân tích thực trạng quản lý thực hành lâm sàng

Nghiên cứu thực tiễn tại các trường đại học y ở thành phố Hồ Chí Minh cho thấy nhiều vấn đề tồn tại. Nhiều sinh viên thiếu tự tin khi giao tiếp với bệnh nhân và nhân viên y tế. Số liệu thống kê chỉ ra khoảng 88% sinh viên y khoa chưa được chuẩn bị đầy đủ kỹ năng tiền lâm sàng. Nội dung chương trình thực hành chưa gắn liền với chuẩn đầu ra nghề nghiệp. Đội ngũ hướng dẫn tại bệnh viện đôi khi thiếu kinh nghiệm sư phạm. Công tác đánh giá năng lực sinh viên còn mang tính hình thức. Sự phối hợp giữa trường đào tạo và bệnh viện chưa chặt chẽ. Nhiều cơ sở thực tập không có tiêu chuẩn đánh giá rõ ràng. Quản lý hoạt động thực hành còn phân tán, thiếu quy trình thống nhất. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo nguồn nhân lực y tế.

2.1. Hạn chế trong kỹ năng giao tiếp và chuẩn bị tiền lâm sàng

Kỹ năng giao tiếp là năng lực cốt lõi của nhân viên y tế. Nghiên cứu cho thấy phần lớn sinh viên y khoa thiếu tự tin khi trao đổi với bệnh nhân. Nguyên nhân chính là công tác chuẩn bị tiền lâm sàng chưa được quan tâm đúng mức. Sinh viên chưa được rèn luyện tình huống giao tiếp thực tế trước khi vào bệnh viện. Chương trình đào tạo cần bổ sung các buổi mô phỏng và đóng vai tình huống lâm sàng thực tế.

2.2. Khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành tại bệnh viện

Sinh viên thường gặp khó khăn khi vận dụng kiến thức lý thuyết vào thực tế chăm sóc bệnh nhân. Chương trình đào tạo tại trường chưa đồng bộ với quy trình làm việc tại bệnh viện. Giảng viên hướng dẫn tại cơ sở thực tập đôi khi thiếu phương pháp sư phạm. Thời gian thực hành phân bổ chưa hợp lý giữa các khoa. Kết quả là năng lực lâm sàng của sinh viên phát triển không đồng đều sau mỗi đợt thực tập.

III. Giải pháp quản lý thực hành lâm sàng hiệu quả

Để nâng cao chất lượng đào tạo, cần triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Xây dựng khung chương trình thực hành chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế là bước đi đầu tiên. Các trường nên áp dụng mô hình đánh giá năng lực dựa trên kết quả thực tế. Đội ngũ hướng dẫn cần được đào tạo kỹ năng sư phạm lâm sàng. Công nghệ mô phỏng tình huống y tế giúp sinh viên chuẩn bị tốt hơn. Hệ thống đánh giá nên sử dụng nhiều phương pháp đa dạng. Sự hợp tác chiến lược giữa trường đại học và bệnh viện cần được formal hóa bằng văn bản quy định. Quản lý hoạt động thực hành phải có quy trình giám sát liên tục. Đào tạo năng lực giao tiếp bệnh nhân nên được tích hợp từ sớm. Chương trình cần xây dựng tiêu chí đánh giá rõ ràng cho từng giai đoạn thực tập.

3.1. Xây dựng chương trình đào tạo theo chuẩn AUN QA

Chuẩn AUN-QA cung cấp khung đánh giá chất lượng đào tạo đại học trong khối ASEAN. Áp dụng tiêu chuẩn này giúp các trường xây dựng chương trình thực hành có cấu trúc rõ ràng. Chuẩn đầu ra được thiết kế cụ thể cho từng năng lực nghề nghiệp. Quá trình đánh giá theo AUN-QA yêu cầu bằng chứng học tập thuyết minh năng lực. Các trường y tại thành phố Hồ Chí Minh đã bắt đầu tiếp cận tiêu chuẩn này để nâng cao chất lượng đào tạo.

3.2. Đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên lâm sàng chuyên nghiệp

Người hướng dẫn thực hành đóng vai trò quyết định trong phát triển năng lực sinh viên. Đội ngũ này cần có kinh nghiệm lâm sàng phong phú và kỹ năng sư phạm tốt. Các trường nên tổ chức tập huấn phương pháp hướng dẫn thực hành cho bác sĩ tại bệnh viện. Mô hình giáo viên thỉnh giảng đa chuyên ngành giúp sinh viên học hỏi nhiều góc nhìn. Việc luân chuyển giảng viên hướng dẫn cũng tăng khả năng tương tác và kiến thức cho sinh viên.

IV. Kết luận và ứng dụng mô hình quản lý thực hành

Nghiên cứu về quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng năng lực mang lại nhiều giá trị thiết thực. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải thiện đào tạo y khoa. Mô hình quản lý hiệu quả giúp sinh viên đạt chuẩn năng lực nghề nghiệp khi tốt nghiệp. Các trường đại học y có thể áp dụng khung đánh giá chuẩn hóa để nâng cao chất lượng đào tạo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo và bệnh viện là yếu tố then chốt. Quản lý hoạt động thực hành cần được xem xét như một hệ thống liên tục. Công nghệ mô phỏng và đánh giá đa chiều nên được triển khai rộng rãi. Đội ngũ hướng dẫn cần được đầu tư đào tạo bài bản. Nghiên cứu mở ra hướng phát triển mới cho đào tạo nguồn nhân lực y tế chất lượng cao. Mô hình này có tiềm năng nhân rộng tại các trường đại học trên cả nước.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp lý luận về quản lý đào tạo y khoa theo định hướng năng lực. Kết quả cung cấp bằng chứng thực tiễn từ các trường đại học tại thành phố Hồ Chí Minh. Mô hình quản lý được đề xuất dựa trên cơ sở khoa học và thực nghiệm. Nghiên cứu bổ sung kiến thức về đánh giá năng lực lâm sàng sinh viên y khoa. Giá trị thực tiễn thể hiện qua khả năng áp dụng ngay vào đào tạo.

4.2. Hướng phát triển và khả năng nhân rộng mô hình

Mô hình quản lý thực hành lâm sàng có thể áp dụng cho nhiều cơ sở đào tạo y khoa khác. Các trường đại học trên cả nước có thể tham khảo khung đánh giá năng lực chuẩn hóa. Công nghệ số hỗ trợ triển khai mô hình ở quy mô lớn hơn. Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung đánh giá hiệu quả lâu dài của mô hình. Hợp tác quốc tế giúp nâng cao tiêu chuẩn đào tạo y khoa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực sinh viên ngành y; Chương 2: Lý luận về quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên ngành y; Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn về 9 quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên ngành y thành phố Hồ Chí Minh; Chương 4: Giải pháp quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên ngành y thành phố Hồ Chí Minh. 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH LÂM SÀNG THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SINH VIÊN NGÀNH Y Phần tổng quan tài liệu trình bày tóm tắt kết quả tổng quan, lược khảo, phân tích về hiệu quả của việc quản lý hoạt động thực hành lâm sàng theo định hướng phát triển năng lực của sinh viên ngành y. Các nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước về hoạt động học thực hành lâm sàng, những chiến lược giảng dạy, phương pháp học tập, phương pháp lượng giá, xây dựng đề cương chi tiết chương trình đáp ứng theo định hướng phát triển năng lực cho sinh viên ngành y gồm bác sĩ đa khoa, điều dưỡng đa khoa, nha khoa, dược khoa. Các tài liệu tham khảo cập nhật từ năm 2000 đến 2018 được lấy từ các trang tạp chí giáo dục y khoa đáng tin cậy như “Professional Education, Medical Education, Nurse Education Today, PubMed,…” và các trang tạp chí y học thành phố Hồ Chí Minh và tạp chí y học thực hành cũng như các nguồn dữ liệu khác.

Các nghiên cứu liên quan đến hoạt động thực hành lâm sàng của sinh viên ngành y theo định hƣớng phát triển năng lực Đối với ngành Y, thực hành lâm sàng là một trong những vấn đề quan trọng nhất quyết định đến năng lực khám chữa bệnh của sinh viên sau khi ra trường. Hoạt động đào tạo truyền thống hiện nay sinh viên vẫn đang học từ nhiều thế hệ thầy cô,kinh nghiệm của anh chị lớp trên, người hướng dẫn lâm sàng lớn tuổi và nhiều kinh nghiệm. Mà theo một trong những người lỗi lạc, hiệu trưởng Đại học Y khoa Havard của Hoa kỳ Sydney Burnwell (1939-1945) đã từng nói với sinh viên của mình “Kinh nghiệm là một trong những điều mà các bạn đã làm sai ngày hôm nay và sẽ tiếp tục làm sai trong tương lai” và chính ông cũng đã làm thất vọng sinh viên của mình khi nói rằng “ Một nữa trong số những kiến thức mà các bạn đang được dạy tại trường Y sẽ trở thành những điều không còn đúng nữa trong vòng 10 năm tới, nhưng vấn đề là không một thầy cô nào của các bạn biết được đó là một nữa nào”. Điều đó chứng tỏ y học luôn không ngừng đổi mới và đòi hỏi phương pháp dạy của thầy cô và phương pháp học của sinh viên ngành Y phải thay đổi để đáp ứng nhu cầu đào tạo.

11 Sự thay đổi trong đào tạo sinh viên ngành y theo định hướng phát triển năng lực (Competence Based Medical Education) CBME là một phương pháp đào tạo mới, định hướng bằng chuẩn năng lực của người sinh viên cần đạt được sau khi ra trường phù hợp với xu thế thế giới và nhu cầu xã hội. Khi đào tạo theo CBME nhà trường cần xây dựng khung chương trình, phương pháp đào tạo, đội ngũ giảng viên, kế hoạch giảng dạy phù hợp để đáp ứng được các yêu cầu theo chuẩn đầu ra của khu vực hay thế giới. Rất nhiều tác giả như Curry & Docherty, 2017, Gravina và cộng sự 2017, Frank và cộng sự 2010 đã nghiên cứu về hiệu quả của CBME trong việc phát triển năng lực thực hành và chứng minh rằng CBME mang lại hiệu quả rất cao trong việc phát triển năng lực thực hành lâm sàng cho sinh viên y khoa, dược khoa, điều dưỡng, nha khoa [84; 46]. Bên cạnh đó Gruppen và cộng sự 2012 đã chứng minh CBME mang lại sự phát triển và nâng cao việc chăm sóc sức khỏe cho toàn thế giới [65].

Khi nói đến CBME nghĩa là nói đến sự đổi mới toàn diện từ chương trình học, phương pháp giảng dạy, phương pháp học, và phương pháp lượng giá cho người học mà trong đó hoạt động thực hành lâm sàng là hoạt động quan trọng nhất. CBME đã được rất nhiều học giả định nghĩa, nghiên cứu bằng các nghiên cứu hệ thống cho kết luận rằng đây là một phương pháp toàn diện nhất nhằm mang lại chất lượng cho việc đào tạo năng lực thực hành lâm sàng cho sinh viên ngành y như tác giả L. Những nghiên cứu này hứa hẹn đào tạo những đội ngũ nhân viên y tế chuyên nghiệp nhất theo tác giả L. Parson, Childs và Elize năm 2018 [67].

Tại các nước phát triển trên thế giới, phương pháp giảng dạy thực hành lâm sàng đã ngày càng cải tiến và được thống kê bằng bằng nghiên cứu cụ thể. Về phương ph p, có rất nhiều tác giả đưa ra những kết luận về các phương pháp dạy thực hành lâm sàng hiệu quả theo CBME: Theo tác giả Chikotas và cộng sự 2009, nghiên cứu phương pháp dạy thực hành lâm sàng cho sinh viên điều dưỡng phát triển được năng lực giải quyết vấn đề, kỹ năng ra quyết định và ứng dụng được kiến thức vào thực tế cũng như xóa bỏ được rào cản giữa sự khác biệt lý thuyết và thực tế thì sinh viên cần được dạy và học lâm sàng dựa trên giải quyết vấn đề “problem based teaching (PBT)”and problem based learning (PBL). Nghiên cứu của Chikotas đã cho thấy được sự hài lòng, tự tin của sinh viên khi thực hành lâm sàng sau khi đào tạo bởi phương pháp này. 12 Bên cạnh đó, theo tác giả Al-Dabbagh và Al-Taee thì đào tạo thực hành lâm sàng y khoa phát triển theo năng lực tốt nhất cần áp dụng phương pháp dạy học dựa trên nhiệm vụ “task based teaching (TBT).

Dựa vào nhiệm vụ sinh viên thực hiện, luyện tập và rút ra được kinh nghiệm lâm sàng cho bản thân. Đây là một trong những phương pháp đã được ứng dụng hơn 3 thập kỷ trong lĩnh vực đào tạo y khoa và cho đến nay vẫn mang lại hiệu quả cao trong giảng dạy lâm sàng. Ngoài ra, theo xu thế phát triển của bằng chứng khoa học, thực hành lâm sàng y khoa hiện đại đã chuyển mình và phát triển theo xu thế dạy học dựa trên bằng chứng “evidenced based teaching” (EBT). Khi so sánh giữa dạy học theo vấn đề (PBT) và học dựa trên bằng chứng (EBT) thì theo kết quả của nghiên cứu thống kê (systermatic review) từ kết quả của 15 nghiên cứu trong 22 năm từ 1985 đến 2007 của tác giả Hartling và cộng sự [71] đưa ra bằng chứng rằng phương pháp dạy theo vấn đề chỉ mang lại kết quả cao trong thực hành tiền lâm sàng hơn là hiệu quả trong thực hành lâm sàng y khoa.

Chính vì vậy xu thế đào tạo thực hành theo bằng chứng (EBT) hiện nay đang chiếm ưu thế. Tuy nhiên, Horntvedt và đồng tác giả năm 2018 trong một nghiên cứu thống kê đã chứng minh rằng phương pháp EBT trong thực hành lâm sàng khi ứng dụng cũng có nhiều khó khăn, bất cập. Kết quả của phương pháp này là mang lại hiệu quả là sinh viên y khoa nâng cao được năng lực phân tích vấn đề, tư duy thấu đáo, sử dụng nghiên cứu khoa học làm bằng chứng để mang lại sự an toàn tốt nhất cho người bệnh. Tuy nhiên để đào tạo thực hành lâm sàng theo EBT hiệu quả cần có rất nhiều chiến lược phối hợp nhiều đơn vị liên quan, giáo viên giảng dạy cần nắm rõ các nguyên lý đào tạo theo EBT và sinh viên phải giỏi kỹ năng trình bày ngôn ngữ viết học thuật [Dẫn theo 74].

Về mặt nguyên lý, sinh viên ngành Y là một đối tượng người học đặc biệt với nhu cầu tự học và tự định hướng cao. Chính vì thế đào tạo thực hành lâm sàng cho sinh viên ngành y cần phối hợp những nguyên tắc của dạy học người lớn (Adult teaching) và dạy học Y khoa (Pedagogy) đáp ứng theo chuẩn năng lực. Tác giả Jauhiainen 2009 đã khuyến nghị rằng đào tạo sinh viên theo chuẩn sư phạm y học(PBL pedagogy) sẽ nâng cao kiến thức, kỹ năng viết, tư duy tích cực, kỹ năng giao tiếp, và làm việc đội nhóm. Tuy nhiên nếu phối hợp PBL pedagogy và elearning trong thực hành lâm sàng thì sinh viên có khả năng phát triển năng lực 13 giải quyết vấn đề, tự đánh giá, phản hồi và hỗ trợ đồng đội [Dẫn theo 49].

Điều đó chứng minh rằng muốn đào tạo theo đúng chuẩn năng lực, chúng ta cần hiểu rõ nguyên tắc của sư phạm y học và dạy học cho người lớn, trong đó rèn luyện việc tự học, tự lượng giá là một vấn đề rất quan trọng. Vế hiến lượ , để tiếp cận việc dạy thực hành lâm sàng theo định hướng năng lực cần bao gồm việc tiếp cận các phương pháp giảng dạy cũng như việc ứng dụng công nghệ khoa học, các phần mềm hoặc trí thông minh nhân tạo, cũng như ứng dụng khoa học nhận thức, phương pháp kích thích tư duy vào việc giảng dạy cho sinh viên đã được áp dụng tại các nước trên thế giới. Theo tác giả Lauria 2017, ứng dụng một vài chiến lược, kỹ xảo trong giảng dạy thực hành như kể chuyện, lý tưởng hóa, kiểm tra và gợi nhớ là những cách thức hiệu quả trong giảng dạy y khoa giúp tác động vào nhận thức của người học [77]. Ngoài ra, một vài tác giả khác như Hoffart và cộng sự 2017, Nousiainen và cộng sự 2018 cũng khuyến nghị các chiến lược giảng dạy thú vị hơn mang lại hứng thú và cảm xúc cho người học (một trong những nguyên tắc dạy học người lớn) đó chính là study board, game based cũng đã được áp dụng và mang lại hiệu quả cao trong giảng dạy cho sinh viên ngành y [Dẫn theo 80; 77].

ô h nh giảng dạy theo định hướng năng lực cho sinh viên ngành y bao gồm thực hành lâm sàng dựa trên nguyên tắc CBME cũng được kiểm chứng bằng các nghiên cứu thực nghiệm trong 10 năm trở lại đây cho kết quả là khi có sự thống nhất giữa việc dạy và học tại trường học (mô phỏng) và thực tế ở bệnh viện sẽ ảnh hưởng rất tích cực đến kết quả thực hành lâm sàng của sinh viên ngành y [76; 55]. Chính vì thế một trong những tiêu chí quan trọng của CBME là chú trọng đến các phương pháp dạy mô phỏng lâm sàng trên người bệnh chuẩn (standardized simulation) với thực tế, giúp sinh viên dễ dàng thích nghi với việc thực hành lâm sàng, đồng thời mang lại sự an toàn cho người bệnh.