Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục: Quản lý hoạt động sở hữu trí tuệ tại các trường đại học miền Trung Việt Nam - Phạm Thị Thuý Hằng

Tìm hiểu hệ thống quản lý sở hữu trí tuệ tại các trường đại học miền Trung. Phân tích cách thức bảo vệ và phát triển tài sản trí tuệ trong môi trường giáo dục

• Tác giả: Phạm Thị Thuý Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Hương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý Giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động sở hữu trí tuệ ở các trường đại học khu vực miền Trung Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý hoạt động sở hữu trí tuệ đại học

Hoạt động sở hữu trí tuệ (HĐSHTT) là trụ cột then chốt thúc đẩy sáng tạo và chuyển giao tri thức trong các trường đại học. Quản lý hiệu quả HĐSHTT đảm bảo quyền lợi cho nhà sáng tạo, tăng cường giá trị tài sản trí tuệ (TSTT) của tổ chức. Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức, các trường đại học miền Trung Việt Nam đang đối mặt yêu cầu cấp thiết phải xây dựng hệ thống quản lý SHTT chuyên nghiệp. Hệ thống này bao gồm quy trình phát hiện, tạo lập, bảo vệ và khai thác TSTT. Nghiên cứu luận án tiến sĩ năm 2021 đã chỉ ra vai trò quan trọng của quản lý HĐSHTT trong nâng cao chất lượng giáo dục và vị thế của trường đại học. Việc áp dụng các quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo là nền tảng ban đầu.

1.1. Vai trò của sở hữu trí tuệ trong giáo dục đại học

SHTT đóng vai trò nền tảng trong môi trường giáo dục đại học. Nó bảo vệ kết quả nghiên cứu, khuyến khích giảng viên và sinh viên dấn thân vào hoạt động khoa học công nghệ. Quản lý SHTT tốt giúp nhà trường khai thác thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, tạo nguồn thu và tăng cường hợp tác doanh nghiệp. Đây là yếu tố then chốt để nâng tầm chất lượng đào tạo và uy tín của cơ sở giáo dục đại học.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu tại khu vực miền Trung Việt Nam

Khu vực miền Trung Việt Nam với nhiều trường đại học lớn như Đại học Huế, Đại học Quy Nhơn đang trong quá trình hội nhập. Nhu cầu nghiên cứu về quản lý HĐSHTT tại đây xuất phát từ thực tiễn nhiều kết quả nghiên cứu chưa được bảo vệ và khai thác hiệu quả. Luận án tiến sĩ năm 2021 đã tập trung khảo sát thực trạng này, làm rõ những thuận lợi và khó khăn đặc thù của các trường trong khu vực để đề xuất giải pháp phù hợp.

II. Phân tích thực trạng quản lý sở hữu trí tuệ đại học

Thực trạng quản lý HĐSHTT tại các trường đại học miền Trung Việt Nam còn nhiều bất cập. Một số thách thức nổi bật bao gồm: nhận thức chưa đồng đều về SHTT trong đội ngũ cán bộ, giảng viên; hệ thống quy trình thủ tục rườm rà, thiếu rõ ràng; nguồn lực con người và tài chính dành cho hoạt động này còn hạn chế. Nhiều tài sản trí tuệ tiềm năng chưa được khai báo, thống kê đầy đủ. Việc bảo vệ quyền SHTT trước các hành vi vi phạm cũng gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu cho thấy sự thiếu liên kết giữa hoạt động khoa học công nghệ và chiến lược sở hữu trí tuệ của nhà trường.

2.1. Nhận thức và năng lực của cán bộ giảng viên

Nhận thức về tầm quan trọng của SHTT ở nhiều cán bộ, giảng viên còn hạn chế. Họ thường tập trung vào nghiên cứu và đào tạo mà ít quan tâm đến việc bảo vệ và thương mại hóa kết quả. Năng lực chuyên môn về pháp luật SHTT, quy trình đăng ký bảo hộ cũng là một rào cản lớn. Điều này dẫn đến nhiều sáng chế, giải pháp hữu ích không được xác lập quyền, gây thiệt thòi cho cả nhà sáng tạo và nhà trường.

2.2. Hệ thống quy định và quy trình nội bộ

Hệ thống quy định nội bộ về quản lý HĐSHTT tại nhiều trường đại học miền Trung chưa hoàn thiện. Các quy trình từ khai báo, đánh giá, xác lập quyền đến khai thác thương mại hóa thường chưa rõ ràng, thiếu sự thống nhất. Sự phối hợp giữa các phòng ban chức năng như khoa học công nghệ, pháp chế, tài chính cũng chưa hiệu quả. Điều này gây khó khăn trong việc triển khai các hoạt động SHTT một cách hệ thống và chuyên nghiệp.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý sở hữu trí tuệ

Để nâng cao hiệu quả quản lý HĐSHTT, các trường đại học cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước tiên là xây dựng và ban hành bộ quy chế quản lý SHTT nội bộ rõ ràng, minh bạch. Tiếp theo, cần thành lập đơn vị chuyên trách hoặc tăng cường năng lực cho đơn vị chuyển giao công nghệ (TTO). Giải pháp then chốt khác bao gồm đào tạo nâng cao nhận thức và kỹ năng cho đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế tài chính và khen thưởng phù hợp để khuyến khích sáng tạo. Xây dựng cơ sở dữ liệu TSTT tập trung và tăng cường hợp tác với các tổ chức hỗ trợ SHTT cũng là những bước đi cần thiết.

3.1. Xây dựng chính sách và quy trình nội bộ

Mỗi trường đại học cần xây dựng một bộ quy chế quản lý HĐSHTT hoàn chỉnh. Quy chế này phải quy định rõ trách nhiệm của các bên, quy trình từ khai báo sáng kiến, đăng ký bảo hộ, đến chia sẻ lợi nhuận từ khai thác thương mại. Các quy trình cần đơn giản hóa, minh bạch và được công bố rộng rãi để mọi thành viên trong trường đều nắm bắt và thực hiện.

3.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Đầu tư vào đào tạo là giải pháp chiến lược. Các chương trình tập huấn về pháp luật SHTT, kỹ năng viết đơn đăng ký sáng chế, nhãn hiệu cần được tổ chức thường xuyên. Nên xây dựng đội ngũ chuyên viên chuyên trách về SHTT có trình độ chuyên môn cao. Đồng thời, đưa nội dung giáo dục SHTT vào chương trình đào tạo cho sinh viên nhằm xây dựng văn hóa sở hữu trí tuệ ngay từ giảng đường.

IV. Kết luận và ứng dụng của nghiên cứu quản lý sở hữu trí tuệ

Nghiên cứu về quản lý HĐSHTT ở các trường đại học khu vực miền Trung Việt Nam mang lại những kết luận có giá trị lý luận và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa quản lý SHTT hiệu quả với nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và vị thế cạnh tranh của nhà trường. Các giải pháp đề xuất trong luận án tiến sĩ là cơ sở khoa học để các trường đại học tham khảo và áp dụng. Ứng dụng rộng rãi của nghiên cứu này giúp các cơ sở giáo dục đại học khai thác tối đa giá trị tài sản trí tuệ, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đã bổ sung vào kho tàng lý luận về quản lý giáo dục và quản lý SHTT trong bối cảnh Việt Nam. Về thực tiễn, các phát hiện và đề xuất từ nghiên cứu cung cấp một lộ trình cụ thể cho các trường đại học miền Trung trong việc kiện toàn hệ thống quản lý SHTT. Đây là công trình có giá trị tham khảo lớn cho các nhà quản lý giáo dục và hoạch định chính sách.

4.2. Khuyến nghị cho các trường đại học và nhà quản lý

Các trường đại học cần coi quản lý SHTT là một nhiệm vụ chiến lược, không chỉ là hoạt động hỗ trợ. Nhà quản lý nên ưu tiên phân bổ nguồn lực, thành lập ban chỉ đạo cấp trường để triển khai đồng bộ các giải pháp. Cần khuyến khích văn hóa tôn trọng và bảo vệ SHTT trong toàn thể cán bộ, sinh viên. Hợp tác chia sẻ kinh nghiệm giữa các trường trong khu vực cũng là hướng đi hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG SỞ HỮU TRÍ TUỆ Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG SỞ HỮU TRÍ TUỆ Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài 1) Nghiên cứu về hoạt động sở hữu trí tuệ ở trường đại học a) Nghiên cứu về sở hữu trí tuệ ở trường đại học Các nghiên cứu về SHTT ở trường ĐH trên thế giới chú trọng làm rõ tài sản SHTT thuộc trường ĐH, đồng thời đề cập đến mục đích, vai trò của hệ thống SHTT đối với trường ĐH trên tất cả mọi mặt: đảm bảo quyền SHTT cho nhà nghiên cứu; thương mại hoá SHTT nhằm phát triển kinh tế, xã hội; nâng cao năng lực sáng tạo cho trường ĐH, đổi mới quốc gia. Nanyaro (2000) nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ thống SHTT ở các trường ĐH trong bối cảnh toàn cầu hoá và tự do hóa các nền kinh tế trên toàn thế giới.

Theo đó, các kết quả nghiên cứu từ trường ĐH cần được quan tâm thương mại hóa nhằm phát triển kinh tế. Risaburo Nezu & cộng sự (2007) nhận định, các trường ĐH đóng vai trò hàng đầu trong việc thúc đẩy biên giới của KH&CN, vì vậy mối quan tâm chính của các nhà hoạch định chính sách là làm thế nào đảm bảo rằng sự giàu có của kiến thức được tạo ra trong các trường ĐH có thể được chuyển giao cho ngành công nghiệp để xã hội và các doanh nghiệp địa phương nói riêng có thể được hưởng lợi từ chuyên môn KH&CN của trường ĐH, trong đó, Quyền SHTT được xác định như là một cơ chế cung cấp sự cần thiết ưu đãi cho việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường ĐH. Paul Wellings (2008) sử dụng thuật ngữ chung về SHTT để mô tả đầu ra của tất cả các HĐ sáng tạo của con người và có thể mang giá trị thương mại. Tác giả đề cập đến tài sản SHTT trong trường ĐH như: kiến thức, kết quả nghiên cứu, bí quyết, ý tưởng công nghệ, ấn phẩm phát sinh từ HĐ nghiên cứu, giảng dạy và các HĐ khác mà trường ĐH thực hiện, các kết quả SHTT này có vai trò củng cố tất cả HĐ của một trường ĐH.

Những kết luận của các tác giả trên đây đã cho thấy được tầm quan trọng của SHTT đối với việc bảo vệ thành quả sáng tạo, tạo ra lợi ích kinh tế của nhà khoa học và trường ĐH thông qua HĐ khai thác thương mại SHTT. 12 Phil Clare & cộng sự (2014) tiếp cận khung pháp lý SHTT bao gồm các quyền được đăng ký cụ thể (bằng sáng chế, nhãn hiệu, thiết kế đã đăng ký); các quyền không được đăng ký (quyền tác giả và quyền thiết kế) và các quyền phổ biến của pháp luật. Trên cơ sở đó, các thuật ngữ “Hard IP” (có thể cấp bằng sáng chế) và “Soft IP” (bao gồm bất kỳ quyền SHTT nào không được cấp bằng sáng chế) đã được đặt ra để phân biệt giữa các quyền khác nhau. Nghiên cứu này cho thấy, các trường ĐH tại Anh có xu hướng tập trung nhiều vào Hard IP, trong khi Soft IP ở trường ĐH được chấp nhận rộng rãi như kiến thức hoặc “bí quyết”, các phần mềm, các giống động vật, thực vật hay sử dụng để mô tả kỹ năng của con người (Phil & cộng sự, 2014; Andersen, 2010).

Trên một khía cạnh khác, vai trò của SHTT được nhìn nhận như là một thành phần quan trọng của các hệ thống đổi mới quốc gia. Hệ thống Quyền SHTT dự kiến sẽ đóng vai trò xúc tác trong việc khuyến khích đổi mới và chuyển giao công nghệ (CGCN) thành công từ các cơ sở nghiên cứu và giáo dục ĐH (Cullet & Mbote, 2005; Mugabe, 2006). Đặc biệt, Blakeney & Mengistie (2011) mô tả Quyền SHTT như là “thành phần của cơ sở hạ tầng phát triển” thông qua mối quan hệ nhân quả giữa SHTT - CGCN và phát triển. SHTT là một trong những tài sản có giá trị nhất có thể đo được tính khả thi và hiệu suất tương lai của một tổ chức và nhìn nhận theo quan điểm hai thành phần, một mặt là tài sản công nghiệp, bản quyền và các quyền liên quan, mặt khác là một công cụ mạnh mẽ cho sự phát triển và phúc lợi kinh tế, xã hội và phát triển văn hoá của một quốc gia (Mihai Constantinescu & cộng sự, 2016).

Một trong những yếu tố thúc đẩy đổi mới và nâng tầm sáng tạo cho doanh nghiệp, trường ĐH và các tổ chức nghiên cứu chính là SHTT. Quyền SHTT được xem là một yếu tố quan trọng trong khung điều kiện của Khoa học, Công nghệ và Đổi mới (STI - Science, Technology and Innovation). Số lượng bằng sáng chế quốc tế đạt được cũng là một chỉ báo tốt về cách thức quản lý SHTT ảnh hưởng đến sự hợp tác STI quốc tế khi nó tái lập quy trình đổi mới trong và ngoài nước (Sara Medina & Kai Zhang, 2014). Như vậy, các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của SHTT, "giá trị sở hữu trí tuệ" (intellectual property value) và sự cần thiết ứng dụng các tài sản SHTT trong khu vực tư nhân để kết quả nghiên cứu trở nên hiệu quả hơn.

Có thể nhận định rằng, một điểm chung của các nghiên cứu trong xu hướng này là đều có sự nhận định về quyền SHTT là quyền sở hữu các TSTT– những kết quả từ HĐ tư duy, sáng tạo của con người. Đối tượng của loại sở hữu này là các tài sản phi vật 13 chất nhưng có giá trị kinh tế, tinh thần to lớn góp phần quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nền văn minh, KH&CN của nhân loại. Trên cơ sở nhấn mạnh tầm quan trọng của SHTT trong việc mang lại những lợi ích to lớn về kinh tế và xã hội, các nghiên cứu nêu trên đã nêu rõ trách nhiệm của các trường ĐH trong việc cần sớm tìm ra cách thức để bảo hộ, sử dụng, quản lý tài sản SHTT hợp lí, phù hợp với tính chất đào tạo và nghiên cứu của mỗi trường. b) Nghiên cứu về chương trình đào tạo sở hữu trí tuệ ở trường đại học Trên thế giới, giảng dạy về SHTT được quan tâm từ rất sớm và đã trở thành một lĩnh vực đào tạo quan trọng trong hầu hết các trường ĐH ở các nước phát triển.

Hầu hết các trường ĐH của các nước phát triển đều có môn học SHTT trong chương trình một cách độc lập hoặc lồng ghép với các môn học chuyên ngành khác. Năm 1981, Hiệp hội quốc tế về tiến bộ giảng dạy và nghiên cứu SHTT (ATRIP - Teaching and Research in Intellectual Property) được thành lập. ATRIP đã tạo ra một diễn đàn cho các nhà nghiên cứu gặp nhau để thảo luận về việc giảng dạy, đào tạo về SHTT. Những cơ sở đào tạo về SHTT có uy tín và được biết đến rộng rãi như: ĐH George Washington của Mỹ; Viện SHTT thuộc ĐH Queen Mary, ĐH London của Anh; Viện Max Planck của Đức; Viện SHTT của Nga; Tại Pháp có trung tâm nghiên cứu Sở hữu công nghiệp quốc tế (CEIPI), Viện nghiên cứu về Sở hữu công nghiệp (IRPI) Henri – Desbois; Khoa SHTT thuộc ĐH Công nghệ Osaka của Nhật Bản.

Năm 2007, mạng lưới giáo viên giảng dạy về SHTT tại Châu Âu (EIPTN - European Intellectual Property Teachers' Network) được thành lập, tạo ra mối liên kết thực tế giữa các giáo viên giảng dạy về SHTT để trao đổi ý tưởng về kinh nghiệm thực tiễn tốt nhất và đổi mới trong HĐ giảng dạy SHTT trên nhiều lĩnh vực (Denoncourt, 2017). Althen (2006) đánh giá, ở Mỹ ngoài chủ trương đưa SHTT vào giảng dạy trong chương trình đào tạo ở trường ĐH thì bản thân môi trường học tập và nghiên cứu của SV cũng tác động đến nhu cầu tìm hiểu về SHTT. Các khoá học về SHTT đã trở thành một khía cạnh quan trọng không thể thiếu trong hầu hết các chương trình giảng dạy của các trường Luật tại Mỹ (Port, Kenneth L, 2005). Nhiều trường ĐH và cao đẳng tại Mỹ có các quy định rõ ràng về việc đạo văn và các hình thức không trung thực trong học tập, tất cả các sinh viên phải hiểu và làm theo các quy định này (Althen, Phạm Thị Thiên Tứ dịch, 2006).

Nghiên cứu toàn cầu về vi phạm bản quyền phần mềm 2011 của BSA (Business Software Alliance) lần thứ 9, kết quả xếp loại các quốc gia theo mức độ vi 14 phạm bản quyền phần mềm cho thấy Mỹ là nước có mức độ vi phạm bản quyền thấp, chỉ số này nói lên phần nào việc tôn trọng SHTT ở Mỹ và trong đó đóng góp không nhỏ của giảng dạy về SHTT ở các trường ĐH Mỹ. Báo cáo liên quan đến vấn đề giảng dạy SHTT ở trường ĐH tại Úc đã cho thấy, tất cả các trường ĐH thuộc Top Eight đều đưa SHTT vào giảng dạy trong chương trình đào tạo ĐH và sau ĐH (Janice Luck, 2005). Ngoài ra, tại Úc, IPRIA (Intellectual Property Research Institute of Australia) được đánh giá một trung tâm nghiên cứu và giảng dạy về tất cả các khía cạnh của chính sách SHTT nhằm tăng sự hiểu biết, sử dụng và khai thác SHTT của các tổ chức và cá nhân (IPRIA, 2015). Tại Châu Á, việc đào tạo về SHTT của các nước đã được phát triển và bắt đầu đi vào chiều sâu ở các nước phát triển hơn như Trung Quốc, Nhật Bản, Singapore, Malaysia, Thái Lan.

lhyung Lee (2004) chú trọng cách mà giáo dục ĐH tại Nhật Bản có thể học tập từ kinh nghiệm chương trình giảng dạy về SHTT ở Hoa Kỳ, đồng thời phát triển một chương trình đào tạo SHTT phù hợp với mục tiêu của Nhật Bản. Hiện nay, tại Nhật Bản, mục tiêu chung của đào tạo SHTT hiện nay được xác định là xây dựng một quốc gia phát triển trên cơ sở SHTT (Intellectual Property-based nation), giáo dục tính sáng tạo, giáo dục KH&CN, giáo dục pháp luật. Đây là một trong những nghiên cứu để rút ra bài học kinh nghiệm về chương trình giáo dục SHTT có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn trong định hướng vận dụng phù hợp trong thực tiễn giáo dục – đào tạo về SHTT đối với các trường ĐH tại Nhật Bản.