Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh Đỗ Tiến Dũng tiếp cận đề tài "Quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam" dưới góc độ triết học văn hóa. Luận án giải quyết mối liên hệ biện chứng giữa việc kế thừa các giá trị lịch sử và việc tiếp thu các yếu tố mới trong bối cảnh xây dựng Quân đội nhân dân (QĐND) Việt Nam chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả, quan hệ truyền thống - hiện đại đóng vai trò trực tiếp trong việc chuyển tải các giá trị văn hóa, định hình nhân cách và phẩm chất của quân nhân. Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ các khía cạnh:

  • Đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển con người gắn kết hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại.
  • Thực tiễn 77 năm xây dựng và chiến đấu của QĐND Việt Nam đặt ra yêu cầu vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa tiếp thu các thành tựu hiện đại; tuy nhiên công tác giáo dục, quản lý bộ đội ở một số đơn vị cơ sở vẫn bộc lộ hạn chế trong việc xử lý mối quan hệ giữa kế thừa và tiếp thu, giữa phát huy và sáng tạo giá trị văn hóa mới.
  • Tác động từ toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cùng việc ứng dụng vũ khí công nghệ cao trong tác chiến hiện đại làm nảy sinh xung đột, đấu tranh văn hóa gay gắt giữa yếu tố truyền thống và hiện đại.
  • Khoảng trống lý luận: Các công trình đã công bố chủ yếu nghiên cứu văn hóa truyền thống, văn hóa hiện đại hoặc quan hệ truyền thống - hiện đại ở tầm vĩ mô của văn hóa dân tộc; chưa có công trình tiếp cận chuyên biệt dưới góc độ triết học văn hóa về quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam một cách toàn diện và có hệ thống.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Từ góc độ triết học văn hóa, luận giải những vấn đề lý luận, thực trạng về quan hệ truyền thống - hiện đại và giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam; từ đó đề xuất các định hướng giải quyết quan hệ này nhằm hoàn thiện nhân cách, phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" và xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án.
  2. Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về quan hệ truyền thống - hiện đại và giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam.
  3. Nghiên cứu, đánh giá thực trạng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam.
  4. Định hướng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung luận giải lý luận, phân tích thực trạng và xác định định hướng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại ở các đơn vị cơ sở trong QĐND Việt Nam.
  • Phạm vi không gian: Khảo sát thực tế tại các đơn vị cơ sở gồm: Trung đoàn bộ binh (eBB) 36 và Trung đoàn bộ binh cơ giới (eBBCG) 102 thuộc Sư đoàn bộ binh (f) 308, Quân đoàn 1; f301 thuộc Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội; eBB 18 và eBB 101 thuộc f325, Quân đoàn 2; f312, Quân đoàn 1; eBB 2 thuộc f395, Quân khu 3; eBB 98 thuộc f316, Quân khu 2; eBB 48 thuộc f320, Quân đoàn 3; f324, Quân khu 4; Trung đoàn Gia Định thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi thời gian: Nguồn tài liệu, số liệu khảo sát phục vụ đánh giá thực trạng được thu thập chủ yếu từ năm 2010 đến thời điểm nghiên cứu; các định hướng đề xuất có tầm nhìn xác định đến năm 2045.
Tiêu chí Nội dung xác lập trong luận án
Loại hình Luận án Tiến sĩ
Tác giả Đỗ Tiến Dũng
Góc độ tiếp cận Triết học văn hóa
Đối tượng Quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam
Phạm vi khảo sát Các đơn vị cơ sở thuộc Quân đoàn 1, Quân đoàn 2, Quân đoàn 3, Quân khu 2, Quân khu 3, Quân khu 4, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội, Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh
Khung thời gian Dữ liệu thực trạng từ 2010 đến nay; định hướng đến năm 2045

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Chương 1 của luận án phân loại và điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu đi trước theo 3 nhóm nội dung chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

  1. Nghiên cứu về truyền thống, hiện đại và quan hệ truyền thống - hiện đại trong văn hóa dân tộc:

    • Trần Văn Giàu (2011) với Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam làm rõ các phẩm chất cốt lõi (yêu nước, cần cù, anh hùng...) và xem truyền thống là đức tính, thói tục kéo dài nhiều thế hệ.
    • Phan Huy Lê (chủ nhiệm, 1996) với Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay và (2015) với Di sản Văn hóa Việt Nam dưới góc nhìn lịch sử khẳng định truyền thống gắn liền với bản sắc văn hóa và tâm lý xã hội.
    • Đỗ Huy (2013) khẳng định truyền thống dân tộc được đặc trưng bởi truyền thống văn hóa qua tác phẩm Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển.
    • Nhiều tác giả (2014) trong Hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong đổi mới, hội nhập tổng kết các giá trị truyền thống và nhận diện các giá trị hiện đại mới xuất hiện như dân chủ, bình đẳng giới, hội nhập, cạnh tranh.
    • Trần Văn Bính (2015) trong Để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh chỉ rõ gốc từ Latinh của hiện đại (Modo - hiện nay) và cảnh báo nguy cơ xã hội bị rối loạn nếu hiện đại hóa tách rời truyền thống.
    • Nguyễn Lương Bằng (2001) và Lê Thị Hoài Thanh (2003) phân tích tính lịch sử cụ thể của hiện đại trong mối quan hệ gắn bó với truyền thống.
    • Nguyễn Chí Tình (2011) nghiên cứu xung đột văn hóa giữa bảo thủ và duy tân, duy tình và duy lý.
    • Huỳnh Công Bá (2012) và Trường Lưu (2013) luận giải khả năng tiếp biến, sàng lọc của văn hóa Việt Nam khi tiếp xúc với văn hóa ngoại lai.
    • Ngô Đức Thịnh (2014) phân biệt ranh giới giữa truyền thống và cổ truyền, đồng thời cảnh báo hiện tượng đứt gãy văn hóa.
    • Phan Hữu Dật (2016), Phùng Hữu Phú (2016) và Nguyễn Văn Kim (2016) phân tích cơ chế tái cấu trúc, tiếp biến, bản địa hóa văn hóa trong quá trình hội nhập.

  2. Nghiên cứu về quan hệ truyền thống - hiện đại trong văn hóa quân sự Việt Nam:

    • Vũ Như Khôi (2014) trong Văn hóa giữ nước Việt Nam - những giá trị đặc trưng nêu bật truyền thống ứng xử quân sự khoan dung, nhân đạo và nghệ thuật quân sự lấy ít địch nhiều.
    • Đinh Xuân Dũng (chủ biên, 2014) trong Mấy vấn đề văn hóa Việt Nam hiện nay thực tiễn và lý luận nhấn mạnh quân đội hiện đại biểu hiện ở tư duy, nếp sống, phẩm chất của con người mà đỉnh cao là biểu tượng "Bộ đội Cụ Hồ".
    • Viện Khoa học Nghệ thuật quân sự (2014) xác định văn hóa quân sự là hệ thống chuẩn mực chân - thiện - mỹ trong đấu tranh vũ trang bảo vệ Tổ quốc.
    • Văn Đức Thanh (2014) khẳng định tính quy luật kế thừa và vượt gộp trong quan hệ truyền thống - hiện đại của văn hóa quân sự.
    • Dương Quốc Dũng (2015) trong Bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam luận giải việc gia nhập vào cái hiện đại chỉ chọn lọc những truyền thống tiến bộ, có ý nghĩa.
    • Nguyễn Thế Nghĩa, Nguyễn Thị Hương Giang (2016) phân tích quá trình hiện đại hóa giá trị quân sự dân tộc; Nguyễn Thị Thu Phương (2016), Nguyễn Duy Bắc và Vũ Thị Phương Hậu (2017) cảnh báo các nguy cơ xói mòn an ninh văn hóa từ sức mạnh mềm và chiến lược "diễn biến hòa bình".
    • Dương Xuân Đống (2017) khẳng định văn hóa quân sự là văn hóa giữ nước bằng phương thức đấu tranh vũ trang.

  3. Nghiên cứu về truyền thống, hiện đại và phát triển văn hóa, con người trong QĐND Việt Nam:

    • Phạm Xuân Hảo (2007) nhận diện hiện tượng sai lệch chuẩn mực quân nhân ở ba phạm vi: nhận thức, thái độ và hành vi; Đinh Ngọc Thạch (2015) nhấn mạnh việc ngăn chặn lệch chuẩn văn hóa.
    • Hoàng Đình Chiều (2012) phân tích cơ chế nhập thân văn hóa trong phát triển nhân cách của thanh niên quân đội.
    • Học viện Chính trị (2012) và Nhiều tác giả (2015) luận giải các phẩm chất hợp thành nhân cách "Bộ đội Cụ Hồ" kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại.
    • Phan Ngọc (2013, 2015) nêu quy luật Việt hóa các giá trị ngoại sinh trong hoạt động quân sự.
    • Nguyễn Đình Minh (2015) cùng nghiên cứu của Nguyễn Hoàng Nhiên (2017) phân tích bản chất cách mạng và phẩm chất người quân nhân qua tư tưởng của Thượng tướng Song Hào.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về đề tài này dưới góc độ triết học văn hóa. Luận án tập trung giải quyết 3 vấn đề:

  1. Xây dựng hệ thống khái niệm công cụ, phân tích bản chất biện chứng của quan hệ truyền thống - hiện đại và chỉ ra các nhân tố quy định việc giải quyết quan hệ này trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam.
  2. Khảo sát, đánh giá khách quan thực trạng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại ở các đơn vị cơ sở và đúc kết những vấn đề thực tiễn đang đặt ra.
  3. Đề xuất hệ thống định hướng có ý nghĩa phương pháp luận nhằm giải quyết hài hòa quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân đến năm 2045.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và các khái niệm sử dụng

Luận án dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các nghị quyết, chỉ thị của Đảng Cộng sản Việt Nam và Quân ủy Trung ương về văn hóa và con người. Tiếp cận dưới góc độ triết học văn hóa, tác giả xác lập các khái niệm:

  • Truyền thống: Là những giá trị văn hóa được sáng tạo trong lịch sử văn hóa dân tộc, quân đội và của Đảng, được trao truyền qua các thế hệ quân nhân, đóng vai trò nền tảng xác định nội dung cốt lõi phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam.
  • Hiện đại: Là các giá trị văn hóa tiến bộ, được thừa nhận là tiêu chí phấn đấu xây dựng trong một thời đại nhất định của lịch sử nhân loại, đóng vai trò mục tiêu, định hướng và động lực vươn tới trong phát triển văn hóa quân nhân.
  • Văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam: Là hệ thống các giá trị văn hóa được nuôi dưỡng liên tục từ truyền thống và hiện đại của dân tộc, quân đội, của Đảng, kết tinh thành chuẩn mực riêng mà hạt nhân là phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ". Cấu trúc văn hóa quân nhân bao gồm 3 thành tố: (1) Tâm thức văn hóa (tri thức, tình cảm, ý chí); (2) Hành vi ứng xử văn hóa; (3) Giá trị văn hóa quân nhân.

Bản chất quan hệ truyền thống - hiện đại

Luận án xem quan hệ truyền thống - hiện đại là mối liên hệ biện chứng giữa hai mặt đối lập trong một chỉnh thể văn hóa thống nhất, vận động theo ba trạng thái:

  • Thống nhất, thích ứng, hài hòa và thúc đẩy lẫn nhau: Truyền thống làm gốc rễ, điểm tựa; hiện đại bổ sung, làm mới và nâng cao truyền thống.
  • Đối lập, xung đột và đấu tranh: Sự cọ xát giữa tính chất ổn định, bền vững của truyền thống với tính chất linh hoạt, đổi mới của hiện đại; biểu hiện qua xung đột thế hệ văn hóa giữa thế hệ cũ và thế hệ trẻ trước lối sống thực dụng, công nghệ thông tin và xã hội tiêu thụ.
  • Xâm nhập và chuyển hóa lẫn nhau: Diễn ra qua hai xu hướng: hiện đại hóa các giá trị truyền thống và truyền thống hóa các giá trị hiện đại phù hợp để chuyển hóa thành bản sắc mới.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

  • Phương pháp luận chung: Dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
  • Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Kết hợp chặt chẽ các thao tác tư duy lý thuyết và phương pháp thực chứng:
    • Phân tích và tổng hợp;
    • Trừu tượng hóa và khái quát hóa;
    • Hệ thống và cấu trúc;
    • Lôgíc kết hợp với lịch sử;
    • So sánh và đánh giá;
    • Phương pháp điều tra xã hội học bằng phiếu hỏi (khảo sát thực tế quân nhân tại các đơn vị cơ sở);
    • Phương pháp thống kê;
    • Phương pháp xin ý kiến chuyên gia.
  • Nguồn tư liệu, dữ liệu: Văn bản nghị quyết, chỉ thị, đề án của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng; báo cáo tổng kết thực tiễn phát triển văn hóa từ các cơ quan, đơn vị quân đội; số liệu điều tra xã hội học thực tế do nghiên cứu sinh trực tiếp triển khai tại các trung đoàn, sư đoàn thuộc các quân đoàn, quân khu và bộ tư lệnh từ năm 2010 đến thời điểm nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 (từ trang 10 đến 30) trình bày tổng quan các tài liệu khoa học thuộc ba hướng nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến đề tài. Tác giả phân tích những kết quả đã đạt được trong giới nghiên cứu về mặt lý luận văn hóa nói chung, bản sắc văn hóa quân sự và các chuẩn mực đạo đức của người quân nhân nói riêng.

Luận án chỉ ra rằng các công trình đi trước chủ yếu xem xét văn hóa quân nhân dưới lăng kính xã hội học hoặc đạo đức học quân sự, phân tích từng yếu tố rời rạc (như vấn đề sai lệch chuẩn mực, biểu hiện của phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ"). Vấn đề quan hệ truyền thống - hiện đại trong văn hóa dân tộc đã được nghiên cứu nhiều, nhưng khi đặt vào phạm vi văn hóa quân nhân của QĐND Việt Nam thì chưa có công trình nào xây dựng thành một hệ thống lý luận triết học văn hóa độc lập. Chương 1 khép lại bằng việc xác định 3 nhiệm vụ khoa học lớn mà luận án cần tiếp tục giải quyết ở các chương tiếp theo.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về quan hệ truyền thống - hiện đại và giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam

Chương 2 (từ trang 31 đến 77) xác lập hệ thống cơ sở lý luận của luận án. Nội dung chia làm hai tiết:

  • Tiết 2.1: Tập trung phân tích các quan niệm nền tảng. Tác giả làm rõ nội hàm khái niệm truyền thống (các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể kết tinh qua lịch sử dựng nước, giữ nước và xây dựng quân đội); khái niệm hiện đại (các giá trị văn minh khoa học, công nghệ, tri thức mới phù hợp với mục tiêu xã hội chủ nghĩa). Phân tích chi tiết quy luật vận động biện chứng giữa truyền thống và hiện đại (thống nhất, xung đột, chuyển hóa). Tiếp đó, tác giả đưa ra định nghĩa về văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam, phân tích ba thành tố hợp thành: tâm thức văn hóa (tri thức, tình cảm, ý chí của bộ đội); hành vi ứng xử văn hóa trong huấn luyện, công tác, quan hệ cán - binh và quan hệ quân - dân; hệ giá trị văn hóa quân nhân mà cốt lõi là phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ".
  • Tiết 2.2: Nghiên cứu các nhân tố quy định việc giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân. Tác giả phân tích các yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến quá trình này, bao gồm: sự lãnh đạo của Đảng và Quân ủy Trung ương; nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới; tác động của môi trường kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; sự xâm nhập của các luồng văn hóa bên ngoài qua hội nhập quốc tế và không gian mạng; trình độ, nhận thức cùng phẩm chất của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ tại đơn vị.

Chương 3: Thực trạng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam và những vấn đề đặt ra

Chương 3 (từ trang 78 đến 124) đánh giá thực trạng trên cơ sở nguồn dữ liệu thu thập được từ các đơn vị khảo sát thuộc Quân đoàn 1, 2, 3, Quân khu 2, 3, 4, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội và Bộ Tư lệnh TP. Hồ Chí Minh:

  • Tiết 3.1: Đánh giá thực trạng giải quyết mối quan hệ. Tác giả chỉ ra các kết quả tích cực: các đơn vị cơ sở đã duy trì việc giáo dục truyền thống đánh giặc của dân tộc và truyền thống vẻ vang của quân đội; bước đầu chủ động tiếp thu tri thức khoa học, công nghệ hiện đại, nâng cao trình độ quản lý, khai thác vũ khí trang bị kỹ thuật mới; giữ gìn kỷ cương điều lệnh gắn với phát huy dân chủ cơ sở. Bên cạnh đó, tác giả chỉ ra những hạn chế: còn biểu hiện lúng túng giữa bảo tồn giá trị cũ và dung nạp cái mới; một bộ phận quân nhân trẻ có biểu hiện lệch chuẩn về nhận thức và hành vi, chịu tác động tiêu cực từ lối sống thực dụng, chạy theo tiện nghi vật chất hoặc lạm dụng thiết bị công nghệ; công tác lãnh đạo, quản lý giáo dục ở một số nơi còn mang tính hình thức, xơ cứng, chưa theo kịp tâm lý thế hệ chiến sĩ trẻ.
  • Tiết 3.2: Khái quát những vấn đề đặt ra cần giải quyết. Luận án đúc kết 3 vấn đề lớn: (1) Mâu thuẫn giữa yêu cầu giữ gìn bản chất cách mạng, phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" với tác động phân hóa xã hội của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa; (2) Yêu cầu tiếp thu công nghệ và phương thức hoạt động quân sự hiện đại mà không làm đứt gãy cội nguồn văn hóa quân sự truyền thống; (3) Nâng cao năng lực tự đề kháng văn hóa cho quân nhân trước chiến lược "diễn biến hòa bình" và sự xâm thực của các sản phẩm văn hóa độc hại.

Chương 4: Định hướng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam

Chương 4 (từ trang 125 đến 159) đề xuất các định hướng lớn với tầm nhìn xác định đến năm 2045:

  • Tiết 4.1: Nâng cao nhận thức, trách nhiệm và phát huy vai trò của các tổ chức, lực lượng giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam. Định hướng này yêu cầu nâng cao vai trò lãnh đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, trách nhiệm của cán bộ chỉ huy và cơ quan chính trị các cấp; đổi mới công tác giáo dục chính trị tư tưởng, kết hợp hài hòa nội dung lịch sử truyền thống với tri thức quân sự hiện đại.
  • Tiết 4.2: Phát huy vai trò của môi trường văn hóa quân sự khi giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam. Định hướng tập trung vào việc chuẩn hóa hệ thống thiết chế văn hóa ở đơn vị cơ sở (phòng Hồ Chí Minh, thư viện, bảo tàng, sân bãi thể thao); xây dựng nếp sống chính quy, dân chủ, gắn kết tình đồng chí đồng đội; làm trong sạch môi trường văn hóa quân sự, ngăn chặn sự thẩm thấu của tệ nạn xã hội và thông tin xấu độc.
  • Tiết 4.3: Tích cực hóa vai trò của quân nhân giải quyết quan hệ truyền thống - hiện đại trong phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam. Định hướng này nhấn mạnh vai trò của chính người chiến sĩ với tư cách là chủ thể tiếp nhận và sáng tạo văn hóa; nâng cao tính tự giác trong học tập, tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng; phát huy tính năng động, sáng tạo trong làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật mới, chủ động đấu tranh loại trừ các thói quen tùy tiện, lạc hậu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới chủ yếu trên các phương diện:

  1. Về mặt lý luận:
    • Xây dựng và chuẩn hóa các khái niệm công cụ: "truyền thống", "hiện đại", "văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam" từ góc độ triết học văn hóa.
    • Luận giải cơ chế vận động biện chứng của quan hệ truyền thống - hiện đại trong môi trường quân sự thông qua ba trạng thái: thống nhất thích ứng, đối lập xung đột và xâm nhập chuyển hóa lẫn nhau.
    • Làm rõ cấu trúc ba thành tố cốt lõi của văn hóa quân nhân (tâm thức, hành vi ứng xử, hệ giá trị) và hệ thống hóa các nhân tố quy định việc giải quyết quan hệ này trong điều kiện mới.
  2. Về mặt thực tiễn:
    • Cung cấp bức tranh thực trạng về việc kế thừa truyền thống và tiếp thu các giá trị hiện đại của quân nhân tại các đơn vị cơ sở quân đội từ năm 2010 đến nay.
    • Nhận diện các biểu hiện lệch chuẩn văn hóa, nguy cơ đứt gãy truyền thống trước sức ép của văn hóa ngoại lai và kinh tế thị trường.
    • Đề xuất hệ thống định hướng có tính phương pháp luận và giải pháp thực tiễn (về lực lượng lãnh đạo, môi trường văn hóa và chủ thể quân nhân) có tầm nhìn đến năm 2045, phục vụ công tác xây dựng con người trong quân đội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu do tác giả tự xác định, luận án tập trung khảo sát chủ yếu ở các đơn vị bộ binh và bộ binh cơ giới cơ sở thuộc các quân đoàn chủ lực, một số quân khu và bộ tư lệnh địa phương. Do đó, các đặc thù văn hóa quân nhân thuộc các quân chủng, binh chủng kỹ thuật công nghệ cao (như Hải quân, Phòng không - Không quân, Cảnh sát biển, Tác chiến không gian mạng) chưa được đi sâu khảo sát tương xứng. Nguồn số liệu phản ánh thực trạng chủ yếu gói gọn trong giai đoạn từ năm 2010 đến thời điểm tác giả hoàn thành luận án.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các quân chủng, binh chủng đặc thù đang tiến thẳng lên hiện đại để kiểm chứng mô hình lý luận văn hóa quân nhân trong điều kiện tiếp xúc vũ khí công nghệ cao ở mức độ lớn hơn.
    • Cập nhật biến động của môi trường văn hóa quân sự trong bối cảnh bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và các hình thái chiến tranh phi truyền thống sau năm 2020.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các đối tượng và hoạt động cụ thể:

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy các bộ môn Triết học Mác - Lênin, Triết học văn hóa, Văn hóa học quân sự và Công tác đảng, công tác chính trị tại các học viện, nhà trường trong quân đội (đặc biệt là Học viện Chính trị, Trường Sĩ quan Chính trị).
  • Đối với người chỉ huy, cán bộ chính trị tại đơn vị cơ sở: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế nội dung, chương trình giáo dục truyền thống, định hướng thị hiếu thẩm mỹ, quản lý bộ đội và xây dựng môi trường văn hóa quân sự phù hợp với tâm lý chiến sĩ trẻ hiện nay.
  • Phần đáng tham khảo nhất trong luận án:
    • Khung lý luận về ba thành tố văn hóa quân nhân (tâm thức, hành vi, giá trị) tại Chương 2.
    • Phân tích về sự va chạm giữa truyền thống và hiện đại trong lối sống của bộ đội tại Chương 3.
    • Các biện pháp phát huy môi trường văn hóa quân sự và phát huy vai trò chủ thể của quân nhân tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa văn hóa quân nhân Quân đội nhân dân Việt Nam như thế nào?
Luận án xác định văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam là hệ thống những giá trị văn hóa được hun đúc và nuôi dưỡng liên tục từ các giá trị truyền thống và hiện đại của dân tộc, quân đội, của Đảng, kết tinh thành những chuẩn mực văn hóa riêng của người quân nhân mà nhân lõi là phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", được khẳng định từ tâm thức văn hóa, hành vi ứng xử văn hóa và giá trị văn hóa thông qua hoạt động quân sự, được xã hội ghi nhận, tôn vinh.

2. Khái niệm hiện đại trong luận án có nguồn gốc ngôn ngữ và bản chất là gì?
Dựa trên trích dẫn công trình của Trần Văn Bính (2015), tác giả chỉ rõ khái niệm hiện đại xuất phát từ tiếng Latinh là Modo, có nghĩa là "hiện nay", biểu thị tinh thần sống liên tục trái với quá khứ. Về bản chất triết học văn hóa, hiện đại là những giá trị văn hóa tiến bộ, được thừa nhận là tiêu chí phấn đấu xây dựng trong một thời đại lịch sử nhất định, có ý nghĩa định hướng mục tiêu vươn tới trong phát triển văn hóa quân nhân.

3. Khảo sát thực tế của luận án được triển khai tại những đơn vị cụ thể nào?
Khảo sát thực trạng của luận án được thực hiện tại một số đơn vị cơ sở gồm: Trung đoàn bộ binh 36 và Trung đoàn bộ binh cơ giới 102 thuộc Sư đoàn bộ binh 308, Quân đoàn 1; Sư đoàn bộ binh 301 thuộc Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội; Trung đoàn bộ binh 18 và Trung đoàn bộ binh 101 thuộc Sư đoàn 325, Quân đoàn 2; Sư đoàn 312, Quân đoàn 1; Trung đoàn bộ binh 2 thuộc Sư đoàn 395, Quân khu 3; Trung đoàn bộ binh 98 thuộc Sư đoàn 316, Quân khu 2; Trung đoàn bộ binh 48 thuộc Sư đoàn 320, Quân đoàn 3; Sư đoàn bộ binh 324 thuộc Quân khu 4; Trung đoàn Gia Định thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh.

4. Mối quan hệ truyền thống - hiện đại vận động qua những trạng thái biện chứng nào?
Theo luận giải của tác giả, mối quan hệ này vận động qua ba trạng thái biện chứng: (1) Thống nhất, thích ứng, hài hòa và thúc đẩy lẫn nhau; (2) Đối lập, xung đột và đấu tranh (tiêu biểu là xung đột thế hệ văn hóa, giữa tính bảo thủ ổn định của truyền thống với tính linh hoạt đổi mới của hiện đại); (3) Xâm nhập và chuyển hóa lẫn nhau (thông qua hai khuynh hướng truyền thống hóa cái hiện đại và hiện đại hóa cái truyền thống).

5. Luận án đề xuất mấy nhóm định hướng lớn nhằm giải quyết mối quan hệ này?
Luận án đề xuất 3 nhóm định hướng cơ bản tại Chương 4: (1) Nâng cao nhận thức, trách nhiệm và phát huy vai trò của các tổ chức, lực lượng trong quân đội; (2) Phát huy vai trò của môi trường văn hóa quân sự; (3) Tích cực hóa vai trò chủ thể của chính quân nhân trong việc giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Tiến Dũng là công trình nghiên cứu chuyên khảo tiếp cận đề tài phát triển văn hóa quân nhân QĐND Việt Nam dưới góc độ triết học văn hóa. Tác giả đã hệ thống hóa các luận điểm lý luận về quy luật vận động biện chứng giữa truyền thống và hiện đại, đồng thời khảo sát thực trạng văn hóa tại nhiều đơn vị cơ sở quân đội trong giai đoạn từ 2010 đến nay. Các định hướng đề xuất trong công trình cung cấp luận cứ khoa học có ý nghĩa phương pháp luận nhằm giữ gìn phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kết hợp tiếp thu tri thức hiện đại để phục vụ mục tiêu xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại đến năm 2045.