CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở trong nước 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan (ở mức độ nhất định) đến quan hệ kinh tế, chính trị Hàn Quốc - Nhật Bản Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu tổng quan về Hàn Quốc và Nhật Bản và một số vấn đề liên quan đến hai nước trên bình diện khu vực.
Đối với nội dung này, đa phần các công trình đều tập trung trình bày những hiểu biết, nhận thức chung về Hàn Quốc và Nhật Bản trên nhiều khía cạnh, trong đó có kinh tế, chính trị, xã hội, đặc biệt là quá trình và những thành tựu công nghiệp hóa cùng những đóng góp quốc tế của hai quốc gia này. Tiêu biểu có thể kể đến “Hàn Quốc - đất nước & con người” (2010) của Kiến Văn - Nguyễn Anh Dũng; “Hàn Quốc: Lịch sử & văn hóa (1996)” do Trường Đại Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội biên soạn; “Lịch sử Nhật Bản” (1997) do Phan Ngọc Liên chủ biên. Đây có thể xem là những công trình cung cấp những thông tin và cái nhìn bao quát về mọi phương diện của Hàn Quốc và Nhật Bản. Công trình “Xã hội Hàn Quốc hiện đại” (2008) do Đại học Quốc gia Seoul và Đại học Quốc gia Hà Nội cùng biên soạn đã dành nhiều thời lượng để miêu tả về sự phát triển của xã hội Hàn Quốc từ truyền thống đến hiện đại, trong đó nhấn mạnh đến những biến chuyển về mặt kinh tế, chính trị Hàn Quốc qua từng giai đoạn, thời kỳ khác nhau.
Một nghiên cứu khác của tác giả Hoàng Văn Hiển: “Quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Hàn Quốc (1961 - 1993) và kinh nghiệm đối với Việt Nam” (2008) đã đi sâu phân tích quá trình công nghiệp hóa dựa vào khai thác thị trường thế giới và liên kết quốc tế của Hàn Quốc, trong đó không thể không nhắc đến vai trò của Nhật Bản như là một trong những nhân tố then chốt bên cạnh Mỹ, kích thích và thúc đẩy nền kinh tế Hàn Quốc phát triển và đạt đến giai đoạn “cất cánh” vào giữa những năm 90 của thế kỷ XX. Công trình “Khái luận về kinh tế - chính trị Hàn Quốc” do Quỹ giao lưu quốc tế Hàn Quốc biên soạn tập trung nghiên cứu sự chuyển đổi kinh tế, xã hội Hàn Quốc kể từ khi lập quốc với 3 trụ cột chính: Một là, hiện đại hoá kinh tế; Hai là, dân chủ hoá chính trị; Ba là, toàn 7 cầu hoá ngoại giao. Từ đó, cho thấy những nỗ lực trong điều chỉnh chính sách kinh tế, chính trị và ngoại giao của Hàn Quốc qua từng giai đoạn lịch sử. Điều này có tác động nhất định đến quan hệ hợp tác giữa Hàn Quốc và các nước trong khu vực.
Bên cạnh đó, hai công trình “Chính trị khu vực Đông Bắc Á (2007) của tác giả Trần Anh Phương và Quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương” (2014) của tác giả Phạm Quang Minh lại có cái nhìn bao quát hơn đứng trên góc độ quan hệ quốc tế, đã làm rõ vai trò, vị trí của Nhật Bản trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương trên mọi phương diện, nhất là kinh tế, chính trị - an ninh. Qua đó, cung cấp những thông tin về tình hình tổng quan khu vực này nói chung và Đông Bắc Á nói riêng, về quá trình hợp tác cũng như những tranh chấp mâu thuẫn giữa các chủ thể và một số vấn đề liên quan đến bán đảo Triều Tiên, Hàn Quốc và Nhật Bản. Ngoài ra, những công trình đáng chú ý khác như “Một số vấn đề cơ bản về hợp tác ASEAN+3” (2008) do Nguyễn Thu Mỹ chủ biên, công trình “Quan điểm của Nhật Bản về liên kết Đông Á trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế” (2007) của Trần Quang Minh hay đề tài cấp Bộ: “Vai trò và tác động của Nhật Bản trong hợp tác và phát triển ở châu Á trong bối cảnh quốc tế mới giai đoạn 2011 - 2020” (2009) do Ngô Xuân Bình làm chủ nhiệm đã đi vào phân tích vai trò của Nhật Bản hoặc Hàn Quốc trong tiến trình hợp tác Đông Á. Đặc biệt, công trình của tác giả Nguyễn Thu Mỹ đã nêu bật mục đích, vai trò và những đóng góp của cả hai chủ thể này trong quá trình hoạch định đường lối phát triển đối với Hợp tác ASEAN+3.
Các công trình chung kể trên cung cấp cái nhìn tổng quan và những thông tin cơ bản về tình hình kinh tế, chính trị Hàn Quốc, Nhật Bản trong từng giai đoạn cụ thể, giúp tác giả có những hình dung đầu tiên về quá trình phát triển và những bước ngoặt, sự thay đổi của hai quốc gia này. Nhóm thứ hai: Các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Hàn Quốc và Nhật Bản và sự điều chỉnh chính sách kinh tế đối ngoại, chính trị và an ninh của hai quốc gia này trước những biến chuyển của tình hình quốc tế và khu vực. Tiêu biểu nhất là tác phẩm “Hàn Quốc với khu vực Đông Á sau Chiến tranh lạnh và quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc” (2009) do Nguyễn Hoàng Giáp chủ biên. Tác giả đã chỉ ra những khác biệt rõ rệt về chính sách đối ngoại của Hàn Quốc với một số chủ thể chính trị tiêu biểu trong khu vực trong và sau Chiến tranh lạnh, đặc 8 biệt là với Trung Quốc, Nhật Bản, CHDCND Triều Tiên và các nước ASEAN.
Sự điều chỉnh này chủ yếu dựa trên các nhân tố khách quan và chủ quan như sự thay đổi của hoàn cảnh thế giới và khu vực sau Chiến tranh lạnh; nhu cầu hợp tác kinh tế của Hàn Quốc và những toan tính chiến lược của các nước lớn đối với bán đảo Triều Tiên. Từ đó, đúc kết trọng tâm mối quan tâm của Hàn Quốc trong điều kiện, bối cảnh mới là :“ Chú trọng đến quan hệ hợp tác kinh tế, mà trước hết và chủ yếu là kinh tế thương mại và đầu tư, hơn là quan hệ hợp tác an ninh” với các nước Đông Nam Á. Tác giả cho rằng, tựu trung lại chính sách đối ngoại của Hàn Quốc vẫn hướng tới việc phát triển kinh tế, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp, hữu nghị với các nước trong khu vực và giải quyết hòa bình các vấn đề chính trị - an ninh. Liên quan đến nhóm nghiên cứu này còn có những bài viết của các tác giả đăng trên những tạp chí nghiên cứu chuyên ngành như “Toàn cầu hoá và chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc trong thập niên cuối thế kỷ XX” (2008) của Trần Thị Duyên.
Bài viết tập trung phân tích những nét mới trong chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc trong bối cảnh mới, đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ năm 1997 - 1998. Từ đó, đề ra những nguyên tắc của chính sách phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại toàn cầu hoá. Một công trình khác đáng chú ý là “Củng cố quan hệ với Mỹ và Nhật Bản - Một ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Hàn Quốc” (2010) của tác giả Nguyễn Thị Ngọc đề cập đến chính sách đối ngoại thực dụng của Hàn Quốc dưới thời Tổng thống Lee Myung Bak, hay còn gọi là “MB doctrine” trên các khía cạnh quan hệ với Mỹ và Nhật Bản, bao gồm cả những thành tựu và thách thức của hai mối quan hệ được xem là chủ chốt và quan trọng này. Ngoài ra, còn có một số các bài viết đề cập đến những nội dung trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Hàn Quốc và Nhật Bản qua nhiều giai đoạn như “Một số nét mới trong chính sách của Nhật Bản đối với khu vực Đông Á” (2006) của Đinh Thị Hiền Lương; “Tìm hiểu chính sách đối ngoại của Nhật Bản từ sau Thế chiến thứ hai đến nay” (2005) của Trần Anh Phương; “Chính sách đối ngoại của Nhật Bản tại châu Á” (2007) của Đỗ Trọng Quang; “Chính sách của Nhật Bản đối với bán đảo Triều Tiên sau Chiến tranh lạnh” (2006) của Hà Mỹ Hương.
Các công trình, bài viết trên một mặt đưa ra những thông tin về những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Hàn Quốc và Nhật Bản, mặt khác có những đánh giá, phân tích riêng về nguyên nhân của sự thay đổi này. Các công trình nghiên cứu đề cập trực tiếp đến quan hệ Hàn Quốc - Nhật Bản nói chung và quan hệ kinh tế, chính trị nói riêng Nhóm này bao gồm các công trình nghiên cứu về quan hệ Hàn Quốc - Nhật Bản hoặc các công trình chuyên biệt liên quan đến các mảng, vấn đề trong mối quan hệ kinh tế, chính trị - ngoại giao, chính trị - an ninh của Hàn Quốc và Nhật Bản. Một trong những công trình của nhóm này là cuốn “Giải mã chính sách của Hàn Quốc đối với Đông Bắc Á từ sau Chiến tranh lạnh đến đầu thế kỷ XXI” của Phan Thị Anh Thư. Công trình tập trung vào nghiên cứu quan hệ Hàn Quốc và Nhật Bản kể từ sau Chiến tranh lạnh đến đầu thế kỷ XXI trên cơ sở phân tích chính sách đối ngoại của Hàn Quốc với Nhật Bản qua từng đời tổng thống.
Một công trình khác đáng chú ý là Đề tài cấp Viện của Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á “Quan hệ Nhật Bản - Hàn Quốc trong thập niên 90” do Hoàng Minh Hằng làm chủ nhiệm. Đây được xem là công trình thể hiện tương đối đầy đủ và chi tiết về quan hệ của hai chủ thể này kể từ sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc cho đến những năm cuối thập niên 90 trên các phương diện, trong đó có kinh tế và chính trị - ngoại giao. Tiếp đến, luận văn “Quan hệ Nhật Bản - Hàn Quốc sau Chiến tranh lạnh” của Trần Thị Duyên là công trình có sự kế thừa từ đề tài của tác giả Hoàng Minh Hằng, phân tích mối quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc trên mọi lĩnh vực kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc cho đến thời điểm năm 2011. Hai công trình này chủ yếu phân tích mối quan hệ này dưới góc nhìn từ phía Nhật Bản.