Luận án tiến sĩ: Phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam (2011-2030)

Luận án tiến sĩ phân tích tổng quan thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao tại Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào chính sách hỗ

• Tác giả: Nguyễn Thanh Tuấn
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam

Thị trường công nghệ cao ở Việt Nam là lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Tuấn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về công nghệ cao, thị trường công nghệ và các yếu tố tác động đến sự phát triển của thị trường này. Nghiên cứu chỉ ra rằng thị trường công nghệ cao bao gồm nhiều chủ thể tham gia: các tổ chức khoa học công nghệ, doanh nghiệp khoa học công nghệ, các nhà sáng chế độc lập và cơ quan quản lý nhà nước. Sản phẩm giao dịch trên thị trường này đa dạng, từ bằng sáng chế, giải pháp kỹ thuật đến dịch vụ tư vấn công nghệ. Việt Nam đang trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho sự phát triển thị trường công nghệ cao. Nghiên cứu tổng hợp kinh nghiệm quốc tế từ các quốc gia phát triển nhằm rút ra bài học áp dụng cho bối cảnh Việt Nam. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao bền vững.

1.1. Khái niệm công nghệ cao và thị trường công nghệ cao

Công nghệ cao được hiểu là công nghệ có hàm lượng tri thức khoa học cao, tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng lớn. Thị trường công nghệ cao là nơi diễn ra hoạt động mua bán, chuyển giao các sản phẩm và dịch vụ công nghệ cao giữa các chủ thể. Thị trường này có đặc điểm riêng biệt so với thị trường hàng hóa thông thường. Sản phẩm giao dịch mang tính vô hình, đòi hỏi người mua phải có trình độ tiếp nhận nhất định. Giá cả chịu ảnh hưởng bởi yếu tố sở hữu trí tuệ và mức độ sáng tạo. Quá trình định giá phức tạp hơn so với hàng hóa vật chất truyền thống.

1.2. Các yếu tố tác động đến phát triển thị trường công nghệ cao

Nhiều yếu tố tác động đến sự phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam. Yếu tố thể chế pháp luật đóng vai trò nền tảng, bao gồm khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đầu tư nghiên cứu phát triển. Yếu tố cung cầu sản phẩm công nghệ quyết định quy mô thị trường. Nguồn cung trong nước và nước ngoài đều quan trọng. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, trình độ nhân lực khoa học công nghệ và mức đầu tư cho nghiên cứu phát triển cũng là những yếu tố then chốt thúc đẩy thị trường phát triển bền vững.

II. Phân tích thực trạng phát triển thị trường công nghệ cao

Thực trạng thị trường công nghệ cao ở Việt Nam thời gian qua cho thấy nhiều thành tựu đáng ghi nhận song cũng tồn tại không ít hạn chế. Về thành tựu, số lượng văn bằng bảo hộ sở hữu công nghiệp tăng trưởng liên tục qua các giai đoạn. Số lượng tổ chức nghiên cứu và phát triển được mở rộng. Các bài báo khoa học công bố trong nước và quốc tế đều gia tăng. Tổng chi quốc gia cho nghiên cứu phát triển có xu hướng tăng dần. Tuy nhiên, hạn chế vẫn còn rõ nét. Hàm lượng công nghệ cao trong sản phẩm xuất khẩu chưa cao. Hoạt động chuyển giao công nghệ theo chiều dọc còn ít. Nhân lực nghiên cứu trình độ cao còn thiếu. Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ thị trường chưa đồng bộ. Tỉ trọng sản phẩm dịch vụ có độ tập trung công nghệ cao trong cơ cấu xuất khẩu còn khiêm tốn. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tìm giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao hiệu quả hơn trong thời gian tới.

2.1. Thành tựu đạt được trong phát triển thị trường công nghệ cao

Giai đoạn 2011-2019, Việt Nam đạt được nhiều tiến bộ trong phát triển thị trường công nghệ cao. Số lượng văn bằng bảo hộ sở hữu công nghiệp tăng đáng kể, phản ánh sự phát triển của hoạt động sáng tạo. Các tổ chức đăng ký hoạt động khoa học công nghệ ngày càng nhiều. Nguồn nhân lực nghiên cứu và phát triển được tăng cường cả về số lượng và chất lượng. Số bài báo khoa học công bố quốc tế tăng trưởng ấn tượng. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khoa học công nghệ bước đầu phát huy hiệu quả, tạo động lực cho thị trường công nghệ cao phát triển.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân của các tồn tại

Bên cạnh thành tựu, thị trường công nghệ cao Việt Nam đối mặt nhiều hạn chế. Năng lực cung ứng sản phẩm công nghệ cao trong nước còn yếu. Doanh nghiệp trong nước chủ yếu tiếp nhận công nghệ ở mức trung bình thấp. Cơ chế chính sách chưa đủ mạnh để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Nguyên nhân chính bao gồm: thể chế pháp luật chưa hoàn thiện, đầu tư cho nghiên cứu phát triển còn thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực. Liên kết giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Nhận thức của xã hội về vai trò của công nghệ cao chưa đầy đủ.

III. Giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao đến năm 2030

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam đến năm 2030 trên nhiều phương diện. Giải pháp đầu tiên là hoàn thiện khung pháp luật, xây dựng cơ chế chính sách phù hợp với thông lệ quốc tế. Nhà nước cần vai trò kiến tạo, tạo môi trường thuận lợi cho thị trường hoạt động. Giải pháp thứ hai là áp dụng biện pháp kích cầu sản phẩm công nghệ cao, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận và ứng dụng công nghệ mới. Giải pháp thứ ba là tăng cường nguồn cung sản phẩm công nghệ cao trong nước thông qua đầu tư nghiên cứu phát triển, nâng cao năng lực các tổ chức khoa học công nghệ. Giải pháp thứ tư là phát triển nhân lực trình độ cao, đào tạo đội ngũ nghiên cứu có khả năng sáng tạo. Giải pháp thứ năm là thúc đẩy hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có lộ trình cụ thể và gắn với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

3.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ thị trường

Hoàn thiện thể chế là giải pháp nền tảng để phát triển thị trường công nghệ cao. Cần xây dựng khung pháp luật đồng bộ, điều chỉnh hoạt động giao dịch công nghệ, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả. Chính sách thuế ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ cao cần được mở rộng. Cơ chế hỗ trợ tài chính cho dự án nghiên cứu phát triển phải minh bạch, dễ tiếp cận. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, xây dựng sàn giao dịch công nghệ trực tuyến, kết nối cung cầu sản phẩm công nghệ cao giữa các chủ thể trong và ngoài nước.

3.2. Nâng cao năng lực cung ứng và phát triển nhân lực

Nâng cao năng lực cung ứng sản phẩm công nghệ cao trong nước là giải pháp then chốt. Cần tăng cường đầu tư cho các tổ chức nghiên cứu và phát triển, nâng cấp hạ tầng phòng thí nghiệm. Khuyến khích doanh nghiệp thành lập bộ phận nghiên cứu phát triển riêng. Phát triển nhân lực trình độ cao thông qua đào tạo đại học và sau đại học, hợp tác với viện nghiên cứu quốc tế. Xây dựng chương trình thu hút chuyên gia công nghệ cao người Việt ở nước ngoài. Liên kết chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ về phát triển thị trường công nghệ cao ở Việt Nam đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu đề ra. Kết luận chính của luận án khẳng định thị trường công nghệ cao Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Tuy nhiên, thị trường vẫn处于giai đoạn đầu phát triển, cần nhiều nỗ lực từ phía Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học. Hệ thống giải pháp đề xuất trong luận án mang tính tổng thể, bao quát từ thể chế chính sách đến năng lực cung ứng và phát triển nhân lực. Hướng ứng dụng của luận án rộng rãi, phục vụ hoạch định chính sách phát triển khoa học công nghệ quốc gia. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo cho các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu. Các khuyến nghị chính sách được xây dựng trên cơ sở phân tích thực trạng và kinh nghiệm quốc tế, phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam đến năm 2030.

4.1. Kết quả nghiên cứu chính của luận án

Luận án đã đạt được nhiều kết quả nghiên cứu quan trọng. Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về thị trường công nghệ cao và các yếu tố tác động. Thứ hai, đánh giá toàn diện thực trạng phát triển thị trường công nghệ cao Việt Nam giai đoạn 2011-2019, chỉ rõ thành tựu và hạn chế. Thứ ba, phân tích nguyên nhân của các tồn tại trên cơ sở dữ liệu thống kê đáng tin cậy. Thứ tư, đề xuất quan điểm và hệ thống giải pháp phát triển thị trường công nghệ cao đến năm 2030 có tính khả thi cao, phù hợp bối cảnh đất nước.

4.2. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng thực tiễn

Luận án có ý nghĩa khoa học ở chỗ bổ sung hệ thống lý luận về phát triển thị trường công nghệ cao trong điều kiện Việt Nam. Nghiên cứu tổng hợp kinh nghiệm quốc tế từ nhiều quốc gia phát triển, rút ra bài học áp dụng cho Việt Nam. Về ứng dụng thực tiễn, kết quả luận án phục vụ công tác hoạch định chính sách khoa học công nghệ quốc gia. Doanh nghiệp có thể tham khảo để xây dựng chiến lược tiếp cận công nghệ cao. Các nhà nghiên cứu sử dụng tài liệu tham khảo quý giá cho nghiên cứu tiếp theo về thị trường công nghệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số công trình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến đề tài 1. Một số công trình khoa học về thị trường công nghệ và thị trường công nghệ cao Russell Bratt (1986), “Industrial buying in high tech market” (Mua công nghiệp trong TTCNC) [127]. Tác giả nghiên cứu hành vi mua của những người mua máy móc thiết bị phòng thí nghiệm CNC.

Nghiên cứu được thực hiện với 54 tổ chức. Trên cơ sở đó phân tích quá trình mua để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn nhà cung cấp trong TTCNC. Mục tiêu chính của tác giả là phân tích quy trình mua công nghiệp cho các sản phẩm CNC và xác định tầm quan trọng của các yếu tố ảnh hưởng đến nhà cung cấp sản phẩm CNC. Ở công trình này, tác giả chưa đề cập đến khái niệm TTCNC, những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển thị trường này, mà chủ yếu tập trung phân tích quy trình mua các sản phẩm CNC và xác định tầm quan trọng của các yếu tố ảnh hưởng đến nhà cung cấp.

Theo tác giả, thành công hay thất bại trong TTCNC ít phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài mà chủ yếu phụ thuộc nhiều vào cách thức tích hợp công nghệ và chiến lược kinh doanh. Qua đó tác giả đặt câu hỏi tại sao các công ty này thành công trong khi nhiều công ty khác thất bại trong TTCNC đã bị chi phối bởi sự hiện diện của Hoa Kỳ? Phân tích của Morone tập trung chủ yếu vào quá trình quyết định của quản lý các cấp lãnh đạo. Ở công trình này tác giả tập trung làm rõ việc xây dụng các chiến lược kinh doanh và các yếu tố tác động thông qua các chính sách của chính phủ là nội dung rất quan trọng trong sự quyết định của các công ty CNC trên TTCNC. Tác giả cũng đã đề cập đến các yếu tố tác động đến sự phát triển của TTCNC, nhất là với các công ty CNC của Hoa Kỳ.

Ở công trình này, các tác giả đã khái quát ba mục tiêu: Một là, khám phá một số vấn đề chính trong quản lý bán hàng CNC quốc tế; Hai là, trên cơ sở nghiên cứu vấn đề bán hàng, xây dựng mô hình quản lý bán hàng CNC quốc tế; Ba là, dựa trên nỗ lực nghiên cứu sơ bộ phương pháp bán hàng để kiểm tra mô hình và sửa đổi mô hình đó sao cho hiệu quả. Từ kết quả nghiên cứu thực tế, nhóm tác giả cho rằng, cạnh tranh quốc tế về CNC sẽ mạnh mẽ hơn. Việc thiết lập lợi thế cạnh tranh về trị trường CNC không chỉ tốt cho các công ty CNC mà còn tốt cho cả nền kinh tế quốc gia vì tiềm năng cho sản phẩm CNC rất lớn. Phát huy lợi thế cạnh tranh trong TTCNC quốc tế có liên quan chặt chẽ đến chức năng quản lý bán hàng hiệu quả.

Theo các tác giả, có bảy yếu tố quan trọng của tiếp thị CNC và các ngành công nghiệp CNC sẽ định hình chức năng quản lý bán hàng CNC. Các tính năng này là: đặc điểm thị trường; cân nhắc thời gian; kiến thức của người tiêu dùng; yêu cầu kỹ năng kỹ thuật bán hàng; nhu cầu thị trường về công nghệ; nguồn lực của công ty bị giới hạn; chuyển giao tri thức quốc tế. Tất cả những yếu tố này đều có liên quan đến việc trang bị kiến thức cho nhân viên bán hàng hoặc khả năng tư vấn của các chuyên gia trong lĩnh vực bán sản phẩm, dịch vụ CNC. Tác giả nêu rõ tầm quan trọng của việc phát triển sản phẩm hỗ trợ trong phát triển TTCNC.

Trong đó tác giả phân tích nếu không có các sản phẩm hỗ trợ, nhiều cải tiến CNC có thể thành phế liệu. Ví dụ sự phát triển của máy tính để bàn không phải là động lực cho cuộc cách mạng máy tính cá nhân. Sự đổi mới này phụ thuộc vào phát triển phần mềm xử lý văn bản, bảng tính và xuất bản trên máy tính, cũng như các thiết bị ngoại vi như máy in 13 laser. Phát triển sản phẩm hỗ trợ cung cấp cơ hội cho các công ty ở TTCNC.

Tuy nhiên, các nhà quản lý phải cân bằng cơ hội đó với rủi ro gia tăng mà các công ty phải đối mặt trong nỗ lực phát triển sản phẩm có thể mở rộng ra ngoài phạm vi kinh doanh cốt lõi của họ. Để làm rõ nhận định này tác giả đã tập trung vào giai đoạn phân tích kinh doanh sớm của quá trình phát triển sản phẩm, đồng thời chỉ ra và xác định một số phương pháp thay thế mà các công ty sử dụng để phát triển và tiếp thị sản phẩm hỗ trợ. Nghiên cứu này xem xét lợi thế cạnh tranh trong chiến lược sản phẩm hỗ trợ, và chỉ rõ lợi thế cạnh tranh trong chiến lược sản phẩm hỗ trợ xuất phát từ hiệu ứng nhân trên doanh thu của sản phẩm chính và từ sự đổi mới của sản phẩm hỗ trợ. Ngay cả khi sản phẩm hỗ trợ có tiềm năng bán hàng thấp, sản phẩm hỗ trợ vẫn có thể cung cấp một lợi thế cạnh tranh đáng kể thông qua hiệu ứng nhân của nó trên doanh thu của sản phẩm chính.

Meade, Luis Rabelo (2004), “The technology adoption life cycle attractor: Understanding the dynamics of high-tech markets” (Yếu tố thu hút vòng đời của việc áp dụng công nghệ: Hiểu được động lực của TTCNC) [122]. Theo các tác giả xác định, người tiêu dùng rơi vào một trong năm phân loại cơ bản: nhà sáng tạo, người dùng đầu tiên, đa số người dùng đầu, đa số người dùng sau và những người dùng chậm trễ. Mỗi loại người tiêu dùng này có một bộ nhu cầu, tiêu chí sản phẩm và phản ứng với những cải tiến mới. Do đó, cần thiết phải có thị trường khác nhau cho mỗi nhóm người tiêu dùng.

Sự khác biệt giữa người tiêu dùng trong thị trường lần đầu (bao gồm các nhà sáng tạo và người dùng đầu tiên) và đa số người dùng sớm là rất lớn khiến sản phẩm thường rơi vào tình trạng giảm doanh thu và giảm thị phần. Do vậy, việc xác định được vòng đời sản phẩm và thị hiếu của người tiêu dùng là rất quan trọng, đây là một trong những yếu tố quyết định phần lớn thị phần sản phẩm, dịch vụ CNC trên TTCNC. Để thực hiện nội dung này các tác giả chỉ ra 2 phương pháp gồm: phương pháp phân tích định lượng và định tính. Phương pháp phân tích định lượng có thể hỗ trợ một tổ chức xác định rõ giai đoạn nào của vòng đời sản phẩm mà họ sử dụng.

Phương pháp 14 này được trình bày bằng cách sử dụng một bộ quy tắc đơn giản có thể hỗ trợ các tổ chức CNC. Và, các tác giả cho rằng, phương pháp đánh giá định tính là phương tiện tin cậy nhất trong việc xác định vòng đời công nghệ. Young Roak Kim (2005), Technology Commercialization in Republic of Korea (Thương mại hóa công nghệ ở Hàn Quốc) [128]. Tác giả khẳng định, việc CGCN và thương mại hóa công nghệ có vai trò rất quan trọng trong tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc; một trong những động lực quan trọng nhất của sự tăng trưởng là đầu tư vào các cơ sở quy mô lớn, phát triển cơ sở hạ tầng và mua công nghệ tiên tiến nhất trên thị trường thế giới.

Để thực hiện tốt các nội dung này, cần thực hiện tốt các chính sách, chương trình hỗ trợ của các công ty và chính phủ về thương mại hóa công nghệ. Tác giả cho rằng để thực hiện thành công việc thương mại hóa công nghệ cần có trung tâm CGCN. Đây là đơn vị thực hiện nhiệm vụ cho hoạt động thương mại và dịch vụ CGCN cụ thể là: Thứ nhất, Dịch vụ tìm kiếm đối tác: Trung tâm có nhiệm vụ đánh giá công nghệ để bán, dự báo tính khả thi của thị trường và xu hướng của ngành, xác định những đối tượng được cấp phép hoặc đối tác tiềm năng, hỗ trợ giải quyết các vấn đề bắt nguồn từ sự khác biệt về pháp luật, về công nghệ. Thứ hai, Dịch vụ định giá công nghệ: Trung tâm là nghiên cứu khả thi về công nghệ giai đoạn đầu thông qua phân tích thị trường, kỹ thuật, kinh tế và thực hiện định giá kinh doanh công nghệ.

Thứ ba, Dịch vụ mua bán và sáp nhập: Trung tâm thúc đẩy mua bán và sáp nhập liên quan đến các công ty dựa trên công nghệ và liên doanh trong phòng thí nghiệm, cung cấp dịch vụ toàn diện từ việc tìm kiếm đối tác phù hợp để ký hợp đồng. Rudi Bekkers, Arianna Martinelli (2012), “Knowledge positions in high-tech markets: Trajectories, standards, strategies and true innovators” (Vị trí tri thức trong TTCNC: Quỹ đạo, tiêu chuẩn, chiến lược và sự đổi mới thực sự) [126]. Các tác giả nhấn mạnh: Tri thức có vai trò quan trọng trong các loại thị trường, nhất là TTCN, đặc biệt là TTCNC. Do vậy, công nghệ và tri thức 15 có tính chất hệ thống, dựa trên sự tích hợp của nhiều đóng góp khác nhau liên quan, liên ngành.

Trong cùng ngành, tiêu chuẩn cao ngày càng trở nên quan trọng, vì chúng cần thiết để đảm bảo khả năng tương tác giữa các sản phẩm và dịch vụ phức tạp tại các điểm khác nhau trong chuỗi giá trị. Công trình tập trung vào việc đo lường thực nghiệm vai trò tri thức của các công ty trong các thị trường dựa trên tiêu chuẩn CNC, trên cơ sở đó chỉ ra có thể đánh giá các vai trò tri thức là quan trọng bởi chúng được giả định là tăng cơ hội tham gia thị trường bền vững, sức mạnh thương lượng và doanh thu. Để thực hiện công trình nghiên cứu này, các tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu điển hình trên W-CDMA, tiêu chuẩn thế hệ thứ ba thành công nhất cho viễn thông di động. Đây là một điểm tham chiếu quan trọng để xác định vai trò tri thức thực tế của các công ty liên quan trong hoạt động CNC.

Một số công trình khoa học về phát triển thị trường công nghệ và thị trường công nghệ cao Geoffrey.Moore; Paul Johnson; Tom Kippola (1994), “How high - tech Market develop” (TTCNC phát triển như thế nào) [119]. Công trình đã chỉ ra làm thế nào để phát triển TTCNC, trong đó chỉ rõ một số giải pháp quan trọng nhằm giúp cho Nhà nước cũng như các chủ thể tham gia có cách định hướng, tiếp cận thị trường bảo đảm cho TTCNC phát triển một cách mạnh mẽ và đạt hiệu quả. Bruce Buskirk, Allanc Reddy (1994), “Planning market development in high tech firms” (Lên kế hoạch phát triển thị trường trong các công ty CNC) [117]. Các tác giả xem xét chiến lược tăng trưởng thay thế cho vai trò của các công ty CNC.