Luận án tiến sĩ phân tích yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam - Đại học Cần Thơ

Phân tích sâu các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam. Khám phá những kích thước hoạt động, chiến lược quản lý và xu hướng phát

• Tác giả: Lý Phương Thùy
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Quốc Duy
• Trường học: Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng
• Đề tài: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam

Hiệu quả hoạt động doanh nghiệp là thước đo quan trọng phản ánh khả năng sử dụng nguồn lực để tạo ra lợi nhuận và giá trị. Tại Việt Nam, nghiên cứu này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi và hội nhập quốc tế. Luận án tiến sĩ đã phân tích dữ liệu bảng của 19.451 doanh nghiệp thuộc bốn ngành kinh tế trọng điểm trong giai đoạn 2010-2017. Nghiên cứu áp dụng các phương pháp kinh tế lượng tiên tiến để đo lường hiệu quả. Kết quả cung cấp cái nhìn toàn diện về thực trạng hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam. Phát hiện này giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố nội tại và môi trường ảnh hưởng đến thành công của doanh nghiệp.

1.1. Khái niệm và đo lường hiệu quả hoạt động

Hiệu quả hoạt động doanh nghiệp được hiểu là khả năng tối ưu hóa việc sử dụng các yếu tố đầu vào để đạt được đầu ra tối đa. Trong nghiên cứu này, hiệu quả được đo lường bằng hai phương pháp chính. Phương pháp hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (SFA) với mô hình Cobb-Douglas được sử dụng để ước tính hiệu quả kỹ thuật. Chỉ số tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA) cũng được áp dụng để đánh giá hiệu quả tài chính. Sự kết hợp này giúp có cái nhìn đa chiều và chính xác hơn.

1.2. Bối cảnh và tầm quan trọng của nghiên cứu tại Việt Nam

Nghiên cứu về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam có tầm quan trọng cấp thiết. Nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi, doanh nghiệp phải đối mặt với cạnh tranh gay gắt. Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược phù hợp. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu Điều tra Doanh nghiệp Việt Nam từ Tổng cục Thống kê. Phạm vi tập trung vào bốn ngành: nông lâm thủy sản, công nghiệp chế biến chế tạo, xây dựng và bất động sản.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả doanh nghiệp

Nghiên cứu đã xác định nhiều yếu tố khác nhau tác động đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các yếu tố này được chia thành nhóm nội tại và nhóm môi trường. Nhóm nội tại bao gồm cấu trúc vốn, quy mô doanh nghiệp và tài sản hữu hình. Nhóm môi trường bao gồm đặc thù ngành và chính sách vĩ mô. Kết quả cho thấy mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố là khác nhau giữa các ngành. Sự tương tác đồng thời giữa cấu trúc vốn và hiệu quả hoạt động cũng được làm rõ. Phát hiện này thách thức nhiều quan niệm truyền thống trước đây. Doanh nghiệp cần xem xét tổng thể các yếu tố để cải thiện hiệu quả.

2.1. Tác động của cấu trúc vốn và quy mô doanh nghiệp

Cấu trúc vốn thể hiện tỷ lệ giữa nợ và vốn chủ sở hữu có ảnh hưởng đáng kể. Nghiên cứu phát hiện mối quan hệ phi tuyến giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả. Quy mô doanh nghiệp cũng là một nhân tố quan trọng. Doanh nghiệp lớn thường có lợi thế kinh tế theo quy mô. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra điểm tới hạn về quy mô. Sau một ngưỡng nhất định, hiệu quả có thể giảm do khó khăn trong quản lý.

2.2. Vai trò của tài sản hữu hình và đặc thù ngành

Tài sản hữu hình, đo bằng tỷ trọng tài sản cố định, có mối quan hệ ngược chiều với hiệu quả. Điều này cho thấy nhiều doanh nghiệp đầu tư vào tài sản cố định nhưng chưa khai thác hết tiềm năng. Đặc thù ngành cũng tạo ra sự khác biệt lớn. Ngành công nghiệp chế biến chế tạo và bất động sản có mức hiệu quả trung bình cao hơn. Ngành nông lâm thủy sản và xây dựng đối mặt với nhiều thách thức hơn về hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu và mô hình phân tích kinh tế lượng

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính. Phương pháp hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (SFA) được áp dụng để ước tính hiệu quả kỹ thuật. Mô hình hệ phương trình đồng thời ước lượng bằng phương pháp bình phương nhỏ nhất ba bước (3SLS) với hiệu ứng cố định. Phương pháp này giúp xác định mối quan hệ tương tác đồng thời giữa các biến số. Dữ liệu bảng từ 19.451 doanh nghiệp trong giai đoạn 2010-2017 được sử dụng. Các kiểm định thống kê đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Cách tiếp cận này vượt trội hơn so với các phương pháp hồi quy thông thường.

3.1. Phương pháp đo lường hiệu quả hoạt động SFA và DEA

Phương pháp SFA (Stochastic Frontier Analysis) cho phép phân tách sai số thành hai phần: phần ngẫu nhiên và phần phi hiệu quả kỹ thuật. Phương pháp DEA (Data Envelopment Analysis) là cách tiếp cận phi tham số. Luận án lựa chọn SFA vì dữ liệu bị ảnh hưởng bởi sai số ngẫu nhiên. Hàm Cobb-Douglas được sử dụng với đầu ra là lợi nhuận trước thuế. Đầu vào bao gồm vốn, lao động và chi phí. Kết quả cho thấy mức hiệu quả trung bình của doanh nghiệp Việt Nam còn nhiều tiềm năng cải thiện.

3.2. Mô hình hệ phương trình đồng thời 3SLS

Mô hình hệ phương trình đồng thời được xây dựng để phân tích mối quan hệ tương tác. Phương pháp 3SLS đảm bảo tính nhất quán và hiệu quả của các ước lượng. Mô hình này giúp khắc phục vấn đề nội sinh và tương quan chéo giữa các phương trình. Biến phụ thuộc là chỉ số ROA đo lường hiệu quả hoạt động. Các biến độc lập bao gồm cấu trúc vốn, quy mô, tăng trưởng và tài sản hữu hình. Hiệu ứng cố định kiểm soát các yếu tố không quan sát được theo thời gian và theo doanh nghiệp.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách cho doanh nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu đưa ra nhiều kết luận quan trọng về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam. Mức hiệu quả trung bình còn khoảng cách so với biên hiệu quả. Các yếu tố như cấu trúc vốn, quy mô và tài sản hữu hình có tác động phức tạp. Mối quan hệ tương tác đồng thời giữa cấu trúc vốn và hiệu quả được xác nhận. Phát hiện này có hàm ý quan trọng cho cả doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách. Doanh nghiệp cần tối ưu hóa cấu trúc tài sản và vốn. Chính phủ nên tạo môi trường kinh doanh thuận lợi để nâng cao hiệu quả toàn nền kinh tế.

4.1. Kết quả nghiên cứu chính và đóng góp lý thuyết

Nghiên cứu xác nhận rằng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Đóng góp lý thuyết chính là việc áp dụng thành công mô hình 3SLS với dữ liệu bảng lớn. Kết quả chỉ ra mối quan hệ phi tuyến giữa đòn bẩy tài chính và hiệu quả. Phát hiện về tác động ngược chiều của tài sản hữu hình cũng là một đóng góp mới. Nghiên cứu bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ bốn ngành kinh tế trọng điểm của Việt Nam.

4.2. Hàm ý cho quản trị doanh nghiệp và chính sách công

Đối với doanh nghiệp, kết quả nhấn mạnh cần cân nhắc kỹ khi tăng cường đầu tư vào tài sản cố định. Quản lý nợ cần được tối ưu hóa ở mức phù hợp với đặc thù ngành. Đối với nhà hoạch định chính sách, cần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn hiệu quả là cần thiết. Chương trình đào tạo nâng cao năng lực quản trị cũng được khuyến nghị. Các chính sách nên có sự khác biệt theo ngành để phát huy tác dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu. Chương này trình bày lý do chọn chủ đề của luận án, mục tiêu nghiên cứu, nội dung, phạm vi nghiên cứu, cấu trúc của luận án, ý nghĩa, đóng góp và hạn chế của luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu. Chương 2 sẽ trình bày cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn và mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố này.

Đồng thời, chương này sẽ hệ thống hóa kết quả của các nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến nội dung nghiên cứu nhằm đúc kết các luận điểm chính, từ đó phục vụ cho việc phân tích, lý giải, lựa chọn mô hình nghiên cứu thực nghiệm phù hợp. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu. Chương này trình bày nội dung về phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu, vận dụng các luận điểm lý thuyết phối hợp với kết quả của các nghiên cứu thực nghiệm từ Chương 2 để xây dựng cơ sở lý thuyết cho mô hình xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp, cũng như mối quan hệ giữa hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của các doanh nghiệp tại Việt Nam. Chương 4: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các DN Việt Nam.

Chương này phân tích thực trạng và kết quả hoạt động sản xuất – kinh doanh của các doanh nghiệp thuộc ngành nông, lâm, thủy sản; chế biến, chế tạo; xây dựng và bất động sản nhằm cung cấp cái nhìn khái quát về tình hình hoạt động của các doanh nghiệp. Đồng thời, ước tính mức hiệu quả hoạt động, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp và phân tích mối quan hệ tương tác qua lại giữa hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Chương 5: Kết luận, giải pháp và kiến nghị. Từ những kết quả đạt được ở các chương trước, chương này kết luận và kiến nghị các giải pháp nhằm giúp 5 các doanh nghiệp nâng cao hiệu quả hoạt động của mình, từ đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế của nước nhà.

6 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU Phần này trình bày các nội dung chính như sau: cơ sở lý luận về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn và mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố này; tổng quan các tài liệu có liên quan đến nội dung nghiên cứu nhằm cung cấp những thông tin cơ bản về nội dung và lĩnh vực nghiên cứu, đồng thời, trình bày tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước về hiệu quả hoạt động, cấu trúc vốn, các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động và cấu trúc vốn của doanh nghiệp để làm cơ sở cho việc xây dựng mô hình nghiên cứu và thiết kế phương pháp nghiên cứu.1 Cơ sở lý thuyết Để ước tính hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp ta phải bắt đầu từ quá trình sản xuất cho đến quá trình tiêu thụ sản phẩm. Hoạt động sản xuất có liên quan đến việc xác định sản lượng đầu ra và mức lợi nhuận thu được từ những yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất đó. Vì thế, nghiên cứu về hiệu quả thường được bắt đầu từ việc nghiên cứu hàm sản xuất.1 Lý thuyết về hàm sản xuất Sản xuất: là quá trình kết hợp các yếu tố đầu vào và các nguồn lực cần thiết khác để tạo ra sản phẩm, hàng hóa một cách có hiệu quả nhất (Cobb và Douglas, 1928). Hàm sản xuất của một loại sản phẩm nào đó biểu diễn về mặt toán học mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của một quá trình sản xuất.

Vì thế, hàm sản xuất thông thường được biểu diễn như sau: Y = f(x1, x2, …, xn) (2.1) Trong đó: số lượng sản phẩm đầu ra tối đa có thể được sản xuất, Y, là một hàm số của các đầu vào, xi.1) cho thấy sự tồn tại một số dạng hàm toán học về mối quan hệ giữa biến phụ thuộc Y và số lượng của các yếu tố đầu vào (biến độc lập). Các biến số trong hàm sản xuất được giả định là biến có giá trị liên tục, mang giá trị dương và có thể được phân chia vô hạn. Đồng thời, các đầu vào được xem là có thể thay thế được cho nhau tại mọi mức sản lượng. Mỗi một phối hợp có thể có của các đầu vào được giả định là tạo ra một mức sản lượng tối đa.

Hàm sản xuất phải được xác định sao cho sản phẩm biên của các đầu vào luôn dương và giảm dần. Dạng hàm chính xác của phương trình (2.1) phụ thuộc vào những đặc điểm sinh học, kỹ thuật và kinh tế của quá trình sản xuất. Việc ước lượng ra những hàm số đó là một nhiệm vụ quan trọng của các nhà kinh tế (Griffin và cộng sự, 1987). 7 Mặc dù có nhiều dạng hàm sản xuất được ứng dụng trên các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước, tuy nhiên dạng hàm Cobb-Douglas thường được sử dụng phổ biến nhất.

Các ông Cobb và Douglas (1928) thấy rằng logarit của sản lượng, Y, và của các đầu vào, xi, thường có quan hệ với nhau theo dạng tuyến tính. Do vậy, hàm sản xuất này thường được viết dưới dạng: ln Y  ln  0  1 ln x1   2 ln x2  .3) Trong đó: Y và xi (i = 1 , 2, …, n) lần lượt là các lượng đầu ra và đầu vào của quá trình sản xuất. Hằng số  0 được gọi là tổng năng suất nhân tố (total factor productivity),  0 biểu diễn tác động của những yếu tố nằm ngoài những yếu tố đầu vào có trong hàm sản xuất. Những yếu tố này có thể là sự tiến bộ công nghệ, tăng trưởng kinh tế, chiến lược kinh doanh.

 0 càng lớn thì sản lượng tối đa có thể đạt được sẽ càng lớn với cùng lượng đầu vào xi. Các tham số  i đo lường hệ số co giãn của sản lượng theo các yếu tố đầu vào.  i được giả định là cố định và có giá trị nằm trong khoảng (0, 1). Hiệu suất theo quy mô (returns to scale) của hàm sản xuất này có thể được tính theo công thức sau:  dY xi  Hiệu suất theo quy mô:   .

 (i = 1, 2, 3, …, n) i  dxi Y  Áp dụng công thức này đối với công thức (3.3) ta có: Hiệu suất theo quy mô =   i i Cho nên, tổng các mũ số của những yếu tố đầu vào đo lường hiệu suất theo quy mô của hàm sản xuất dạng Cobb-Douglas. Nếu   i > 1, hàm sản xuất có i hiệu suất theo quy mô tăng, ngược lại,   i < 1, hàm sản xuất có hiệu suất theo i quy mô giảm, và   i = 1, hiệu suất theo quy mô cố định. i Do hàm sản xuất dạng Cobb-Douglas đơn giản và bảo đảm những thuộc tính quan trọng của quá trình sản xuất nên thường được dùng nhiều trong nghiên cứu thực nghiệm.2 Lý thuyết về hiệu quả hoạt động Doanh nghiệp: Là tổ chức kinh tế có tên riêng, có trụ sở giao dịch, có tài sản, được đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh, bao gồm: công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân (Tổng cục thống kê, 2019a). Hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp tạo ra các sản phẩm đáp ứng cho nhu cầu thiết yếu của con người.

Hiệu quả trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong sự tăng trưởng của các doanh nghiệp và nền kinh tế của đất nước. Hiệu quả hoạt động là một đặc điểm quan trọng của các doanh nghiệp. Nó được xem như mức độ đo lường hiệu quả của việc sử dụng các yếu tố đầu vào để sản xuất ra các đầu ra của một doanh nghiệp. Koopmans (1951) là tác giả đầu tiên đề xuất khái niệm về “hiệu quả”.

Một nhà sản xuất được xem là hiệu quả nếu quy mô đầu ra được tối đa hóa ứng với đầu vào cho trước. Trong kinh tế học, “hiệu quả” được định nghĩa là “mối tương quan giữa đầu vào (các yếu tố khan hiếm) với đầu ra hàng hóa, dịch vụ” và “khái niệm hiệu quả được dùng để xem xét nguồn tài nguyên được thị trường phân phối tốt như thế nào” (Nguyễn Khắc Minh, 2004). Đồng thời, Coelli và cộng sự (2005) cho rằng một đơn vị kinh tế được cho là hiệu quả hơn cho xã hội so với đơn vị khác khi nó có thể cung cấp hàng hóa dịch vụ nhiều hơn cho xã hội mà không cần sử dụng nhiều tài nguyên hơn đơn vị khác. Bên cạnh đó, Machmud và cộng sự (2018) nhận định rằng hiệu quả là thước đo quan trọng để đo lường hiệu suất hoạt động của một DN, một DN được xem là hoạt động hiệu quả khi DN sử dụng đầu vào để sản xuất đầu ra tối ưu nhất.

Trong hoạt động của một đơn vị sản xuất, hiệu quả được định nghĩa là khả năng tạo ra mức đầu ra cao nhất từ một tập hợp đầu vào nhất định (Farrell, 1957). Hiệu quả, theo định nghĩa này, liên quan đến sự chuyển hóa về mặt kỹ thuật các yếu tố đầu vào thành các đầu ra nên còn được gọi là hiệu quả kỹ thuật (technical efficiency). Trong hoạt động của các doanh nghiệp, hiệu quả có thể được hiểu ở hai khía cạnh là khả năng biến đổi các đầu vào thành các đầu ra hay khả năng sinh lời hoặc giảm thiểu chi phí để tăng khả năng cạnh tranh với các doanh nghiệp cùng ngành khác. Tóm lại: hiệu quả hoạt động là một phạm trù rộng, tùy theo mục đích nghiên cứu có thể xét hiệu quả theo những khía cạnh khác nhau.

Tuy nhiên, xuất phát từ hạn chế về thời gian và dữ liệu nên luận án tập trung vào nghiên cứu hiệu quả theo quan điểm đó là: khả năng biến các đầu vào thành các đầu ra (hiệu quả kỹ thuật) và tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA). 9 Hiệu quả kỹ thuật (TE – Technical Efficiency) được định nghĩa là “khả năng cực tiểu hóa việc sử dụng các yếu tố đầu vào để sản xuất một lượng đầu ra cho trước, hoặc khả năng thu được đầu ra cực đại từ một nhóm đại lượng đầu vào cho trước”. Một nhà sản xuất được xem là có hiệu quả kỹ thuật nếu một sự gia tăng trong bất kỳ đầu ra đòi hỏi một sự giảm xuống của ít nhất một đầu ra khác hoặc một sự gia tăng của ít nhất một đầu vào (Koopman, 1951).