Luận án tiến sĩ về lý luận và thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ thông qua pháp luật hình sự ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích lý luận và thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Hồng Lê
• Người hướng dẫn: Trịnh Văn Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng nhận thức về quyền con người, việc bảo vệ quyền phụ nữ đã trở thành một vấn đề cấp thiết. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng pháp luật hình sự Việt Nam cần có những điều chỉnh để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Các nghiên cứu trong nước đã tập trung vào việc phân tích các quy định hiện hành và đề xuất các biện pháp cải cách. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu sâu sắc và toàn diện về bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cái nhìn tổng thể hơn về vấn đề này.

1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về bảo vệ quyền phụ nữ chủ yếu tập trung vào các khía cạnh như bạo lực gia đình, xâm hại tình dục và các hình thức phân biệt đối xử. Nhiều tác giả đã chỉ ra rằng pháp luật hình sự hiện hành chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Các nghiên cứu này thường chỉ dừng lại ở mức độ mô tả và chưa đi sâu vào phân tích thực tiễn áp dụng. Do đó, việc nghiên cứu sâu hơn về hệ thống pháp luật hình sự và các biện pháp bảo vệ quyền phụ nữ là rất cần thiết.

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Trên thế giới, phong trào nữ quyền đã thúc đẩy nhiều nghiên cứu về bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự. Các quốc gia như Mỹ, Canada và các nước châu Âu đã có những cải cách pháp luật mạnh mẽ nhằm bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Những nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về các quy định pháp luật mà còn đưa ra các mô hình thực tiễn có thể áp dụng tại Việt Nam. Việc tham khảo các kinh nghiệm quốc tế sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc xây dựng và thực thi pháp luật hình sự.

II. Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự

Việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một vấn đề xã hội quan trọng. Khái niệm bảo vệ quyền phụ nữ cần được hiểu rõ trong bối cảnh pháp luật hiện hành. Các quy định pháp luật cần phải phản ánh đúng thực trạng và nhu cầu bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Đặc biệt, việc xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế là cần thiết để đảm bảo rằng pháp luật hình sự Việt Nam không chỉ phù hợp với thực tiễn trong nước mà còn đáp ứng các yêu cầu quốc tế.

2.1 Khái niệm và sự cần thiết phải bảo vệ quyền phụ nữ

Khái niệm bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự bao gồm việc ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm hại đến quyền lợi phụ nữ. Sự cần thiết này xuất phát từ thực trạng bạo lực và phân biệt đối xử mà phụ nữ phải đối mặt. Các quy định pháp luật cần phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc bình đẳng và tôn trọng quyền con người. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi phụ nữ mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng hơn.

2.2 Đặc điểm và các phương thức bảo vệ quyền phụ nữ

Đặc điểm của việc bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự bao gồm việc nhận diện và xử lý các hành vi xâm hại. Các phương thức bảo vệ có thể bao gồm việc xây dựng các quy định pháp lý cụ thể, tăng cường giáo dục và tuyên truyền về quyền lợi phụ nữ. Hệ thống pháp luật cần phải linh hoạt và nhạy bén để có thể ứng phó kịp thời với các vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Việc áp dụng các phương thức này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền phụ nữ trong xã hội.

III. Thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam

Thực tiễn cho thấy rằng pháp luật hình sự Việt Nam đã có những bước tiến trong việc bảo vệ quyền phụ nữ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng các quy định này. Các số liệu thống kê cho thấy tình trạng bạo lực và xâm hại tình dục vẫn diễn ra phổ biến. Điều này cho thấy rằng cần phải có những biện pháp mạnh mẽ hơn để bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Việc phân tích thực tiễn áp dụng sẽ giúp nhận diện những điểm yếu trong hệ thống pháp luật hiện hành.

3.1 Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam trong lịch sử lập pháp

Lịch sử lập pháp về bảo vệ quyền phụ nữ ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn. Từ những quy định ban đầu cho đến các bộ luật hiện hành, pháp luật hình sự đã dần hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, nhiều quy định vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Việc nghiên cứu lịch sử lập pháp sẽ giúp hiểu rõ hơn về quá trình phát triển và những thách thức mà quyền phụ nữ phải đối mặt.

3.2 Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự trong thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cho thấy nhiều quy định bảo vệ quyền phụ nữ chưa được thực thi hiệu quả. Các vụ án liên quan đến bạo lực gia đình và xâm hại tình dục thường gặp khó khăn trong việc xử lý. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi phụ nữ mà còn làm giảm niềm tin của xã hội vào hệ thống pháp luật. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi các quy định này.

IV. Hoàn thiện và đảm bảo thực thi các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay

Việc hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự là một nhiệm vụ cấp thiết. Các yêu cầu và nội dung cần hoàn thiện bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể hơn. Đồng thời, cần có các giải pháp đảm bảo thực thi hiệu quả các quy định này. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền lợi phụ nữ cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình này.

4.1 Những yêu cầu và nội dung cần hoàn thiện

Các quy định hiện hành cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Cần có những quy định cụ thể hơn về các hành vi xâm hại quyền phụ nữ. Đồng thời, việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ nạn nhân cũng cần được chú trọng. Những yêu cầu này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong xã hội.

4.2 Định hướng và giải pháp hoàn thiện

Định hướng hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ cần phải dựa trên các chuẩn mực quốc tế. Các giải pháp cụ thể có thể bao gồm việc tăng cường giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức cộng đồng và cải cách hệ thống tư pháp. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong pháp luật hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trƣớc nhu cầu cấp bách của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ, những nghiên cứu nhằm đề xuất chính sách, pháp luật, biện pháp hành động để bảo vệ các quyền của phụ nữ đã và đang đƣợc triển khai đẩy mạnh trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Riêng trong lĩnh vực khoa học luật hình sự, trƣờng phái nữ quyền (ferminism in criminal law) đã tạo nên một “làn sóng” nghiên cứu trên thế giới bắt đầu từ những năm 1920, tạo ra ảnh hƣởng đáng kể đối với việc hình thành các quy định pháp luật quốc tế và cải cách pháp luật quốc gia theo hƣớng chú trọng bảo vệ quyền phụ nữ [112, pp. Ở Việt Nam, đề tài này mới đƣợc quan tâm, chú ý trong khoa học luật hình sự những năm gần đây và đã đạt đƣợc một số thành tựu nhất định. Do vậy, việc tổng hợp, đánh giá tình hình, tham chiếu kết quả của những nghiên cứu trong và ngoài nƣớc chính là một trong các cơ sở quan trọng để kiến tạo nền tảng lý luận, định hƣớng nghiên cứu và làm căn cứ đề xuất những kiến nghị hữu ích của luận án tiến sĩ về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự đƣợc các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh, cấp độ khác nhau, có thể tiếp cận đề tài ở cấp độ nghiên cứu đa ngành luật học hoặc chuyên ngành luật hình sự hay tội phạm học. Các nghiên cứu đa ngành luật học Trong khoa học pháp lý ở nƣớc ta đã có những nghiên cứu về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ, trong đó đề cập đến pháp luật hình sự với tƣ cách một trong những công cụ bảo vệ quyền phụ nữ bên cạnh các ngành luật, các công cụ khác. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ dƣới góc độ thực tiễn, có thể là những phân tích đối với pháp luật thực định hoặc đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn pháp luật về bảo vệ quyền phụ nữ có một số sách tham khảo, giáo trình điển hình sau: 1) Sách Sự bình đẳng về cơ hội kinh tế của phụ nữ trong pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật ở Việt nam của Luật gia Ngô Bá Thành do NXB Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2000; 2) Giáo trình Lý luận chung về quyền con người của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2009.

Trong đó vấn đề quyền phụ nữ thể hiện tập trung ở Chƣơng VI - “Luật quốc tế về quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng” và Mục 9.3, Chƣơng IX - “Quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng trong pháp luật Việt Nam”; 3) Sách tham khảo Luật quốc tế về quyền của các nhóm người dễ bị tổn thương của Trung tâm nghiên cứu quyền con ngƣời và quyền công dân - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Lao động xã hội xuất bản năm 2011. Các công trình trên đã đề cập đến quyền phụ nữ với tính chất một bộ phận không thể tách rời của quyền con ngƣời và là quyền con ngƣời đặc thù của nhóm xã hội dễ bị tổn thƣơng; phân tích nội dung các quy định về quyền phụ nữ trong pháp luật quốc tế, pháp luật Việt Nam (bao gồm pháp luật hình sự). Tuy nhiên, các công trình này rất ít đề cập đến khía cạnh lý luận của vấn đề, chỉ tập trung vào phân tích, giải thích pháp luật thực định mà chƣa đƣa ra những đánh giá sâu sắc đối với nội dung quy định cũng nhƣ thực tiễn thực thi. Vì thế, các nghiên cứu này cũng không đề xuất giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự nói riêng [36]; [76]; [94].

Bên cạnh các công trình nghiên cứu lớn kể trên còn có một số bài viết về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ đăng các tạp chí chuyên ngành luật nhƣ: 1) “Bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam” của TS. Nguyễn Hồng Bắc, Tạp chí Luật học, số Đặc san tháng 3 năm 2004; 2) “Bạo lực với phụ nữ và trẻ em dƣới góc độ nhân quyền” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2009; 3) “Tổng quan về quyền của phụ nữ theo pháp luật Việt Nam” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2010; 4) “Pháp luật bảo vệ phụ nữ, trẻ em nhằm phòng chống bạo lực gia đình và một số giải pháp hoàn 8 thiện” của TS Nguyễn Cảnh Quý trên Tạp chí Nhà nƣớc và pháp luật, số 6 năm 2010.

Đây cũng là những công trình tập trung vào mục đích phân tích các quy định nhằm bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật trong nƣớc hoặc quốc tế, bao gồm luật hình sự, nhƣng chỉ ở quy mô bài viết. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ tiêu biểu là một số đề tài nghiên cứu cấp Nhà nƣớc, cấp Bộ sau: 1) Nghiên cứu quốc gia về bạo lực gia đình với phụ nữ ở Việt Nam của Tổng cục Thống kê, năm 2010; 2) Báo cáo nghiên cứu: Quấy rối tình dục tại nơi làm việc ở Việt Nam: Bức tranh khái quát và khung pháp lý để giải quyết do Bộ Lao động-Thƣơng binh và Xã hội phối hợp với Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thực hiện năm 2012; 3) Đề tài khoa học cấp Bộ: Nghiên cứu các giải pháp phòng, chống bạo lực gia đình ở Việt Nam hiện nay do Vụ Gia đình - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện, nghiệm thu năm 2014. Những nghiên cứu này có thiên hƣớng đi sâu vào đánh giá diễn biến thực tiễn của các hành vi xâm hại các quyền an ninh cá nhân, tự do và an toàn tình dục phụ nữ và mức độ đáp ứng của hệ thống pháp luật trƣớc diễn biến thực tiễn ấy. Trong đó, những quy định pháp luật hình sự có liên quan đƣợc phân tích sâu sắc về khía cạnh khả năng bảo vệ phụ nữ trƣớc những loại bạo lực chủ yếu nhằm vào nữ giới.

Việc hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự liên quan đƣợc đề xuất với tƣ cách là một trong các giải pháp phòng, chống hành vi xâm hại các quyền phụ nữ nêu trên. Tuy đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật hình sự nhƣng các công trình này đều không đi đến kiến giải lập pháp cụ thể [8]; [89]; [109]. Các nghiên cứu chuyên ngành luật hình sự Riêng trong khoa học luật hình sự ở Việt Nam hiện nay chƣa có nghiên cứu quy mô lớn, chuyên biệt về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ. Ở một số công trình nghiên cứu lớn, việc bảo vệ quyền phụ nữ đƣợc đề cập đến với tƣ cách một khía cạnh của đề tài tổng quát hơn hoặc có công trình chỉ nghiên cứu riêng về một trong các nội dung, khía cạnh của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự.

Các nghiên cứu này tập trung vào hai hƣớng nghiên cứu chính: Bảo vệ quyền phụ 9 nữ trên phƣơng diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự; Bảo vệ quyền phụ nữ trên phƣơng diện thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Nhóm nghiên cứu trên phương diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự liên quan đến đề tài có các công trình tiêu biểu nhƣ sau: 1) Sách chuyên khảo Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam của tập thể tác giả do TS. Trịnh Tiến Việt chủ biên, xuất bản năm 2010. Cuốn sách này không giải quyết một cách tổng quát vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ mà chỉ đề cập đến hành vi xâm hại quyền bình đẳng của phụ nữ với tƣ cách một trong những hành vi phạm tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ cơ bản của công dân.

Liên quan đến Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ, tác phẩm phân tích nội dung quy định của BLHS Việt Nam năm 1999, so sánh với quy định tƣơng ứng của pháp luật một số nƣớc trên thế giới, đánh giá thực tiễn thi hành quy định này và kiến nghị hoàn thiện BLHS nhằm bảo vệ hiệu quả hơn quyền bình đẳng của phụ nữ [107]. 2) Sách chuyên khảo: Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam xuất bản năm 2010 tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh do TS. Võ Thị Kim Oanh chủ biên [60]. Các chuyên đề trong cuốn sách này tập trung nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ ở các khía cạnh thực tiễn pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án.

Duy nhất trong chuyên đề đầu tiên “Những vấn đề chung về bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự”, tác giả Lê Văn Cảm đã khái quát một số đặc điểm, yêu cầu của việc bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự - những tri thức có thể tham khảo trong việc tạo dựng cơ sở lý luận của việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự. Bên cạnh đó, những nghiên cứu về hình phạt tử hình trong chuyên đề thứ hai và thứ tƣ của cuốn sách cũng tiếp cận vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ khi nghiên cứu quy định liên quan đến hình phạt này trong pháp luật hình sự thực định ở Việt Nam [60, tr. 3) Sách chuyên khảo: Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự của tập thể tác giả do PGS. Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, xuất bản tại nhà xuất bản Hồng Đức năm 2015.

Cuốn sách là công trình có tính khái quát cao về những vấn 10 đề lý luận, thực tiễn liên quan đến quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự nói chung. Trong đó, Chƣơng 1 và Chƣơng 2 đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận cơ bản về quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự nhƣ khái niệm, ý nghĩa, các khía cạnh thể hiện, các cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự [14]. Tuy không trực tiếp nghiên cứu về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ nhƣng những kết quả nghiên cứu của cuốn sách đã cung cấp một hệ thống nhận thức khá toàn diện về lý luận cũng nhƣ thực tiễn pháp luật liên quan đến quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự mà bao gồm trong đó các quyền phụ nữ.