Luận án tiến sĩ về lý luận và thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ thông qua pháp luật hình sự ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích lý luận và thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Hồng Lê
• Người hướng dẫn: Trịnh Văn Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các bảng
• Danh mục các biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN PHỤ NỮ BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm và sự cần thiết phải bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.1.1. Khái niệm bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.1.2. Sự cần thiết phải bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.2. Đặc điểm và các phương thức bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.2.1. Đặc điểm của việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.2.2. Các phương thức bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.3. Các chuẩn mực và kinh nghiệm quốc tế đối với việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.3.1. Các chuẩn mực quốc tế đối với việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự
• 2.3.2. Kinh nghiệm bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở một số quốc gia trên thế giới
• 3. Chương 3: THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN PHỤ NỮ BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam trong lịch sử lập pháp
• 3.1.1. Giai đoạn trước năm 1945
• 3.1.2. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 1985
• 3.1.3. Giai đoạn từ năm 1985 đến trước năm 1999
• 3.2. Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam trong thực tiễn pháp luật
• 3.2.1. Nội dung các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong Bộ luật hình sự năm 1999
• 3.2.2. Hạn chế của các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong Bộ luật hình sự năm 1999
• 3.3. Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam trong thực tiễn áp dụng pháp luật
• 3.3.1. Kết quả áp dụng các quy định bảo vệ quyền phụ nữ của Bộ luật hình sự năm 1999
• 3.3.2. Tồn tại, hạn chế trong áp dụng các quy định bảo vệ quyền phụ nữ của Bộ luật hình sự năm 1999
• 3.3.3. Nguyên nhân tồn tại, hạn chế trong áp dụng các quy định bảo vệ quyền phụ nữ của Bộ luật hình sự năm 1999
• 4. Chương 4: HOÀN THIỆN VÀ ĐẢM BẢO THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH BẢO VỆ QUYỀN PHỤ NỮ TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Những yêu cầu và nội dung cần hoàn thiện của các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Những yêu cầu đối với việc hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.1.2. Những nội dung cần hoàn thiện của các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.2. Định hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.2.1. Định hướng tiếp tục hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.2.2. Giải pháp hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4.3. Một số giải pháp đảm bảo thực thi các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam
• 4.3.1. Nhóm giải pháp về xây dựng, kiện toàn lực lượng
• 4.3.2. Nhóm giải pháp về giải thích pháp luật và tuyên truyền, giáo dục
• 4.3.3. Nhóm giải pháp về hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ nạn nhân của các tội xâm phạm quyền phụ nữ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng nhận thức về quyền con người, việc bảo vệ quyền phụ nữ đã trở thành một vấn đề cấp thiết. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng pháp luật hình sự Việt Nam cần có những điều chỉnh để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Các nghiên cứu trong nước đã tập trung vào việc phân tích các quy định hiện hành và đề xuất các biện pháp cải cách. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu sâu sắc và toàn diện về bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có một cái nhìn tổng thể hơn về vấn đề này.

1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về bảo vệ quyền phụ nữ chủ yếu tập trung vào các khía cạnh như bạo lực gia đình, xâm hại tình dục và các hình thức phân biệt đối xử. Nhiều tác giả đã chỉ ra rằng pháp luật hình sự hiện hành chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Các nghiên cứu này thường chỉ dừng lại ở mức độ mô tả và chưa đi sâu vào phân tích thực tiễn áp dụng. Do đó, việc nghiên cứu sâu hơn về hệ thống pháp luật hình sự và các biện pháp bảo vệ quyền phụ nữ là rất cần thiết.

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Trên thế giới, phong trào nữ quyền đã thúc đẩy nhiều nghiên cứu về bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự. Các quốc gia như Mỹ, Canada và các nước châu Âu đã có những cải cách pháp luật mạnh mẽ nhằm bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Những nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về các quy định pháp luật mà còn đưa ra các mô hình thực tiễn có thể áp dụng tại Việt Nam. Việc tham khảo các kinh nghiệm quốc tế sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện hơn trong việc xây dựng và thực thi pháp luật hình sự.

II. Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự

Việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một vấn đề xã hội quan trọng. Khái niệm bảo vệ quyền phụ nữ cần được hiểu rõ trong bối cảnh pháp luật hiện hành. Các quy định pháp luật cần phải phản ánh đúng thực trạng và nhu cầu bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Đặc biệt, việc xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế là cần thiết để đảm bảo rằng pháp luật hình sự Việt Nam không chỉ phù hợp với thực tiễn trong nước mà còn đáp ứng các yêu cầu quốc tế.

2.1 Khái niệm và sự cần thiết phải bảo vệ quyền phụ nữ

Khái niệm bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự bao gồm việc ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm hại đến quyền lợi phụ nữ. Sự cần thiết này xuất phát từ thực trạng bạo lực và phân biệt đối xử mà phụ nữ phải đối mặt. Các quy định pháp luật cần phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc bình đẳng và tôn trọng quyền con người. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi phụ nữ mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng hơn.

2.2 Đặc điểm và các phương thức bảo vệ quyền phụ nữ

Đặc điểm của việc bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự bao gồm việc nhận diện và xử lý các hành vi xâm hại. Các phương thức bảo vệ có thể bao gồm việc xây dựng các quy định pháp lý cụ thể, tăng cường giáo dục và tuyên truyền về quyền lợi phụ nữ. Hệ thống pháp luật cần phải linh hoạt và nhạy bén để có thể ứng phó kịp thời với các vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Việc áp dụng các phương thức này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền phụ nữ trong xã hội.

III. Thực tiễn bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam

Thực tiễn cho thấy rằng pháp luật hình sự Việt Nam đã có những bước tiến trong việc bảo vệ quyền phụ nữ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc áp dụng các quy định này. Các số liệu thống kê cho thấy tình trạng bạo lực và xâm hại tình dục vẫn diễn ra phổ biến. Điều này cho thấy rằng cần phải có những biện pháp mạnh mẽ hơn để bảo vệ quyền lợi phụ nữ. Việc phân tích thực tiễn áp dụng sẽ giúp nhận diện những điểm yếu trong hệ thống pháp luật hiện hành.

3.1 Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam trong lịch sử lập pháp

Lịch sử lập pháp về bảo vệ quyền phụ nữ ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn. Từ những quy định ban đầu cho đến các bộ luật hiện hành, pháp luật hình sự đã dần hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, nhiều quy định vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Việc nghiên cứu lịch sử lập pháp sẽ giúp hiểu rõ hơn về quá trình phát triển và những thách thức mà quyền phụ nữ phải đối mặt.

3.2 Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự trong thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cho thấy nhiều quy định bảo vệ quyền phụ nữ chưa được thực thi hiệu quả. Các vụ án liên quan đến bạo lực gia đình và xâm hại tình dục thường gặp khó khăn trong việc xử lý. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi phụ nữ mà còn làm giảm niềm tin của xã hội vào hệ thống pháp luật. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi các quy định này.

IV. Hoàn thiện và đảm bảo thực thi các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay

Việc hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự là một nhiệm vụ cấp thiết. Các yêu cầu và nội dung cần hoàn thiện bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể hơn. Đồng thời, cần có các giải pháp đảm bảo thực thi hiệu quả các quy định này. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền lợi phụ nữ cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình này.

4.1 Những yêu cầu và nội dung cần hoàn thiện

Các quy định hiện hành cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Cần có những quy định cụ thể hơn về các hành vi xâm hại quyền phụ nữ. Đồng thời, việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ nạn nhân cũng cần được chú trọng. Những yêu cầu này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong xã hội.

4.2 Định hướng và giải pháp hoàn thiện

Định hướng hoàn thiện các quy định bảo vệ quyền phụ nữ cần phải dựa trên các chuẩn mực quốc tế. Các giải pháp cụ thể có thể bao gồm việc tăng cường giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức cộng đồng và cải cách hệ thống tư pháp. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong pháp luật hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam" của tác giả Trần Thị Hồng Lê (Chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự, Mã số: 62 38 01 04, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017) đại diện cho nghiên cứu chuyên khảo toàn diện, có tính hệ thống đầu tiên ở cấp độ luận án tiến sĩ tại Việt Nam giải quyết mối quan hệ tương hỗ giữa chuẩn mực nhân quyền quốc tế và kỹ thuật lập pháp hình sự bảo vệ nhóm xã hội dễ bị tổn thương (vulnerable groups). Nghiên cứu giải quyết khoảng trống khoa học (research gap) then chốt: sự thiếu vắng nền tảng lý luận chuyên biệt về "quyền phụ nữ dưới lăng kính luật hình sự" và sự bất cập mang tính hệ thống giữa quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) với thực tiễn tội phạm bạo lực giới đang diễn biến phức tạp.

Nghiên cứu được cấu trúc xoay quanh 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý, đặc điểm và phương thức của việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự là gì?
  • H1: Bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự là cơ chế kép, đòi hỏi đồng thời việc tội phạm hóa các hành vi xâm hại nghiêm trọng và phi tội phạm hóa hoặc phi hình phạt hóa các quy định chứa đựng định kiến giới bất lợi cho phụ nữ.
• RQ2: Các chuẩn mực quốc tế (CEDAW, ICCPR) và kinh nghiệm lập pháp hình sự thế giới định hình chế định bảo vệ quyền phụ nữ như thế nào?
  • H2: Luật hình sự hiện đại chuyển dịch từ mô hình bảo vệ đạo đức truyền thống sang bảo vệ quyền tự quyết, sự tự chủ tình dục (sexual autonomy) và nhân phẩm con người không phân biệt giới tính.
• RQ3: Thực trạng lập pháp và thực tiễn áp dụng các quy định bảo vệ quyền phụ nữ trong pháp luật hình sự Việt Nam giai đoạn 2007–2016 tồn tại những bất cập, rào cản cấu trúc nào?
  • H3: Hệ thống quy phạm hình sự thực định bỏ lọt nhiều dạng hành vi nguy hiểm (hiếp dâm trong hôn nhân, quấy rối tình dục, phá thai do lựa chọn giới tính), trong khi thực tiễn áp dụng chịu áp lực nặng nề từ định kiến văn hóa – xã hội, làm giảm hiệu lực răn đe.
• RQ4: Định hướng và mô hình lập pháp tối ưu nào cần được kiến tạo để hoàn thiện BLHS và nâng cao hiệu lực thực thi tại Việt Nam?
  • H4: Cần tái cấu trúc các cấu thành tội phạm tình dục, tội phạm gia đình, loại bỏ rào cản hành chính hóa, kết hợp cơ chế tố tụng đặc thù và các trung tâm hỗ trợ nạn nhân chuyên trách.

Khung lý thuyết của luận án xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach), Trường phái Nữ quyền trong Luật hình sự (Feminist Jurisprudence in Criminal Law) và Lý thuyết về Chức năng bảo vệ của Luật hình sự. Phạm vi khảo sát trải dài từ lịch sử lập pháp thế kỷ XV (Bộ luật Hồng Đức) đến thực tiễn xét xử sơ thẩm toàn quốc giai đoạn 2007–2016. Tầm quan trọng của nghiên cứu được chứng minh qua số liệu thực chứng: 58% phụ nữ từng kết hôn từng trải qua ít nhất một dạng bạo lực gia đình (thể xác, tinh thần, tình dục); 35% phụ nữ Việt Nam từng bị bạo lực thể xác hoặc tình dục trong đời; và trong 6 năm (2008–2013), Tòa án các cấp đã xét xử sơ thẩm 8.772 vụ án với 10.265 bị cáo phạm các tội xâm hại tình dục phụ nữ và trẻ em.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu trong nước cho thấy hai khuynh hướng chính: nhóm nghiên cứu đa ngành luật học và nhóm nghiên cứu chuyên ngành hình sự – tội phạm học. Ở nhóm đa ngành, các công trình của Ngô Bá Thành (2000), Nguyễn Hồng Bắc (2004), Lưu Bình Nhưỡng (2009, 2010), Nguyễn Cảnh Quý (2010), cùng các giáo trình của Khoa Luật – ĐHQGHN (2009, 2011) chủ yếu tiếp cận quyền phụ nữ dưới góc độ nhân quyền tổng quát của nhóm người dễ bị tổn thương, giải thích pháp luật thực định mà chưa đi sâu vào cơ chế đặc thù của chế tài hình sự. Ở nhóm chuyên ngành hình sự, các công trình chuyên khảo của Trịnh Tiến Việt (2010) về các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ; Võ Thị Kim Oanh (2010) và Lê Văn Cảm (2010) về bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự; Nguyễn Ngọc Chí (2015); Phạm Minh Chiêu (2012); Chu Thị Trang Vân (2010); Trần Minh Hưởng (2008) đã phân tích các tội phạm cụ thể như mua bán người, bạo lực gia đình, nhưng chỉ xem việc bảo vệ phụ nữ là một khía cạnh phái sinh, chưa nâng tầm thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh.

Trên trường quốc tế, trường phái nữ quyền trong luật hình sự phát triển sôi động từ thập niên 1920 với những học giả tiêu biểu:

• Donald Nicolson và Lois Bibbings (2000) phê phán ba khiếm khuyết mang tính cấu trúc của luật hình sự truyền thống: sự bảo vệ không đầy đủ, sự phân biệt đối xử và cấu trúc thiên lệch giới (gendered structure).
• Ann Juergens (1991) và Stephen J. Schulhofer (1995) chỉ ra rằng các khái niệm "lỗi", "phòng vệ chính đáng" hay "sự kháng cự" được thiết kế dựa trên tâm lý và thể chất nam giới, làm mất đi sự bình đẳng bản chất của nữ giới trước công lý hình sự.
• Victoria Nourse (2000) phân tích những thành tựu và thất bại nghịch lý của cải cách hình sự khi loại bỏ yêu cầu chứng minh sự kháng cự nhưng thực tiễn xét xử vẫn ngầm đòi hỏi yếu tố này.

Hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc trong tài liệu quốc tế tập trung vào chính sách hình sự hóa bạo lực gia đình:

1. Luồng quan điểm ủng hộ tối đa hóa can thiệp hình sự (Lynne Harne & Jill Radford, 2008; Holly Johnson, Natalia Ollus & Sami Nevala, 2008): khẳng định bạo lực gia đình là dạng tội phạm nghiêm trọng trên cơ sở giới, cần phải tội phạm hóa độc lập và áp dụng chế tài nghiêm khắc để phá vỡ "bức tường im lặng" trong không gian riêng tư.
2. Luồng quan điểm hoài nghi việc hình sự hóa (Heather Douglas, 2008): chỉ ra rằng việc tội phạm hóa bạo lực gia đình tại Australia dẫn đến xu hướng tòa án chỉ áp dụng hình phạt tiền hoặc án treo; đồng thời tạo ra hiệu ứng ngược khiến phụ nữ e ngại tố giác vì sợ gia đình tan vỡ, sợ trả thù sau khi mãn hạn tù và sợ tác động tiêu cực đến con cái.

So sánh với hai cuộc cải cách pháp luật điển hình trên thế giới:

• Tại Đức, nghiên cứu của Tatjana Hörnle (2000, 2011) chỉ ra bước chuyển mô hình từ cải cách năm 1973 (chuyển tội phạm tình dục từ nhóm "tội phạm chống lại đạo đức" sang "tội phạm xâm phạm quyền tự chủ tình dục") và năm 1997 (chính thức coi quan hệ tình dục khi nạn nhân trong tình trạng yếu thế, không thể tự vệ là hiếp dâm, đồng thời trung tính hóa giới tính của thủ phạm lẫn nạn nhân).
• Tại Canada, Kwong-leung Tang (1998) phân tích cuộc cải cách lịch sử năm 1983: loại bỏ quan niệm phụ nữ là tài sản của chồng, tội phạm hóa hiếp dâm trong hôn nhân (marital rape), nghiêm cấm việc truy ngược lại lịch sử quan hệ tình dục và nhân phẩm của nạn nhân tại tòa án (rape shield law).

Định vị nghiên cứu: Luận án của Trần Thị Hồng Lê kế thừa có phê phán các lý thuyết nữ quyền quốc tế, đối chiếu với truyền thống pháp lý Việt Nam, xác lập hệ thống luận điểm khoa học vững chắc nhằm lấp đầy khoảng trống giữa lý luận nhân quyền và thực tiễn áp dụng BLHS tại một quốc gia đang chuyển đổi kinh tế – xã hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc định nghĩa mang tính kinh điển của Charlotte Bunch và Samantha Frost: "Quyền phụ nữ là những quyền con người của phụ nữ thông qua lăng kính giới" [115, p. Tác giả chỉ ra rằng "lăng kính giới" không chia cắt hay thu hẹp nhân quyền phổ quát, mà đóng vai trò như một bộ lọc chuẩn mực để nhận diện hai cấu phần cốt lõi:

1. Các quyền con người đặc thù giới: Những quyền gắn liền với thiên chức tự nhiên và xã hội mà chỉ riêng nữ giới sở hữu, nổi bật là quyền thực hiện thiên chức làm mẹ, quyền bảo hộ thai sản và sức khỏe sinh sản.
2. Các quyền con người phổ biến nhưng dễ bị tổn thương do chủ thể là phụ nữ: Quyền bình đẳng giới, quyền tự do và an toàn tình dục, quyền an ninh cá nhân, quyền tự do hôn nhân.

Đóng góp lý thuyết bước ngoặt của luận án nằm ở việc xác lập Mô hình bảo vệ kép bằng pháp luật hình sự: Luật hình sự không chỉ bảo vệ quyền phụ nữ bằng cách tội phạm hóa và áp đặt chế tài nghiêm khắc đối với hành vi xâm hại từ xã hội, mà còn phải tự kiểm soát để loại trừ những quy định hình sự mang tính định kiến hoặc hình phạt xâm phạm thân thể, nhân phẩm phụ nữ phạm tội (phi tội phạm hóa và hạn chế áp dụng hình phạt tử hình đối với phụ nữ có thai hoặc nuôi con nhỏ). Luận án củng cố luận điểm của PGS.TS. Lê Văn Cảm: "Chức năng bảo vệ là chức năng chủ yếu và quan trọng nhất của luật hình sự được thể hiện trong việc bảo vệ bằng những biện pháp và phương tiện riêng biệt các lợi ích của con người, của xã hội và của Nhà nước tránh khỏi những sự xâm hại có tính chất tội phạm" [13, tr.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết Nữ quyền pháp lý (Feminist Jurisprudence): Khảo sát cấu trúc quyền lực và sự thiên lệch giới trong quy phạm thực định.
• Lý thuyết Tiếp cận dựa trên Quyền con người (HRBA): Đặt phẩm giá và quyền tự quyết của phụ nữ làm trọng tâm định giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm.
• Lý thuyết Khách thể bảo vệ trong Luật hình sự (Criminal Legal Interests): Phân tầng các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ, định vị quyền phụ nữ là khách thể trực tiếp được bảo vệ bằng chế tài nghiêm khắc nhất.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Pháp luật hình sự được xác định là "lớp rào chắn cuối cùng, cao nhất và sắc nhọn nhất" trong hệ thống pháp luật. Luật hình sự không thay thế các ngành luật hành chính, dân sự hay lao động trong việc kiến tạo cơ chế phát triển quyền phụ nữ, mà chỉ can thiệp khi các quyền này bị xâm phạm ở mức độ nghiêm trọng cấu thành tội phạm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan Triết học Duy vật biện chứng kết hợp lập trường Hiện thực Phê phán (Critical Realism) và cách tiếp cận dựa trên quyền con người. Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp đa tầng (multilevel mixed-methods design), kết hợp phân tích quy phạm pháp lý (normative legal analysis) với nghiên cứu xã hội học pháp luật thực nghiệm (socio-legal empirical research).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua các bước:

1. Tổng hợp và phân tích quy phạm: Đối chiếu 4 giai đoạn lịch sử lập pháp Việt Nam (Trước 1945, 1945–1985, 1985–1999, 1999–2016) và các điều ước quốc tế (CEDAW 1979, ICCPR 1966, Tuyên ngôn Nhân quyền 1948).
2. Phương pháp luật học so sánh: Khảo sát kinh nghiệm lập pháp hình sự của Liên bang Nga, Cộng hòa Liên bang Đức, Nhật Bản, Canada, Anh, Hoa Kỳ và Trung Quốc.
3. Phương pháp thống kê tội phạm học: Thu thập chuỗi số liệu xét xử sơ thẩm của hệ thống Tòa án nhân dân cấp tỉnh và huyện trên toàn quốc trong giai đoạn 10 năm (2007–2016).
4. Điều tra xã hội học: Thực hiện các cuộc khảo sát, phỏng vấn sâu đối với thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên và luật sư về nhận thức giới và vướng mắc trong định danh tội phạm.
5. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu báo cáo thống kê chính thức của TANDTC, Viện KSNDTC với Báo cáo Quốc gia về Bạo lực gia đình năm 2010 và Báo cáo Đánh giá của UN Women (2013).

Data và phân tích

Mẫu khảo sát định lượng bao gồm dữ liệu xét xử sơ thẩm toàn quốc (2007–2016) tại 9 nhóm tội phạm điển hình:

• Tội phá thai trái phép (Bảng 3.1)
• Tội giết con mới đẻ (Bảng 3.2)
• Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ (Bảng 3.4)
• Các tội xâm phạm quyền tự do và an toàn tình dục (Bảng 3.5; tổng hợp 8.772 vụ với 10.265 bị cáo giai đoạn 2008–2013)
• Các tội liên quan đến mại dâm (Bảng 3.6)
• Tội mua bán phụ nữ / mua bán người (Bảng 3.7)
• Các tội xâm phạm quyền tự do hôn nhân (Bảng 3.8)
• Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng (Bảng 3.9)
• Biểu đồ khảo sát tỷ lệ mối quan hệ giữa thủ phạm và nạn nhân trong các vụ án hiếp dâm, cưỡng dâm (Biểu đồ 3.3).

Nhóm Tội phạm	Chỉ số Thực chứng & Đặc điểm Xét xử (2007–2016)	Đánh giá Pháp lý & Rào cản Cấu trúc
Xâm hại tình dục phụ nữ & trẻ em	8.772 vụ / 10.265 bị cáo sơ thẩm (2008–2013); thủ phạm quen biết chiếm tỷ lệ áp đảo	Thiếu quy định về hành vi xâm hại tình dục không giao cấu; rào cản chứng minh sự kháng cự
Xâm phạm quyền bình đẳng phụ nữ (Điều 130)	Số lượng thụ lý và xét xử đạt mức tiệm cận 0 vụ/năm trên toàn quốc	Cấu thành tội phạm đòi hỏi yếu tố "dùng vũ lực hoặc hành vi nghiêm trọng khác" quá hẹp, làm vô hiệu hóa điều luật
Bạo lực gia đình (Ngược đãi, hành hạ)	Tỷ lệ xét xử hình sự cực kỳ thấp so với 58% phụ nữ từng kết hôn chịu bạo lực	Xu hướng hòa giải hành chính; xem bạo lực là "chuyện nội bộ gia đình", thiếu chế tài độc lập
Mua bán phụ nữ / Mua bán người	Diễn biến phức tạp xuyên biên giới; phương thức thủ đoạn tinh vi qua mạng xã hội	Khó khăn trong thu thập chứng cứ tại nước ngoài; nạn nhân mặc cảm, sợ bị trả thù

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện thực chứng và lý luận mang tính đột phá:

1. Sự tồn tại của các "vùng trống tội phạm hóa" (Criminalization gaps): BLHS Việt Nam bỏ lọt nhiều hành vi xâm phạm nghiêm trọng thân thể và nhân phẩm phụ nữ:
   • Hành vi cưỡng ép quan hệ tình dục giữa vợ chồng (hiếp dâm trong hôn nhân) chưa được thừa nhận trong thực tiễn xét xử do quan niệm phong kiến về nghĩa vụ hôn nhân.
   • Hành vi quấy rối tình dục (sexual harassment) tại nơi làm việc và nơi công cộng chỉ dừng lại ở xử lý vi phạm hành chính với mức phạt mang tính tượng trưng.
   • Hành vi phá thai do lựa chọn giới tính chưa có chế tài hình sự trực tiếp đối với người ép buộc.
2. Nghịch lý "điều luật chết" – Sự vô hiệu hóa trên thực tế của Điều 130 BLHS 1999 (Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ): Số liệu xét xử 10 năm cho thấy số vụ án xử lý theo Điều 130 gần như bằng 0. Nguyên nhân lập pháp do điều luật quy định cấu thành hình thức quá ngặt nghèo, đòi hỏi phải có hành vi "dùng vũ lực hoặc có hành vi nghiêm trọng khác", khiến các hành vi phân biệt đối xử tinh vi về kinh tế, chính trị, việc làm bị đẩy sang xử lý hành chính theo Nghị định 55/2009/NĐ-CP nhưng không đủ sức răn đe.
3. Định kiến giới ăn sâu trong hệ thống thực thi tư pháp: Khảo sát chỉ ra xu hướng điều tra viên và thẩm phán thẩm vấn sâu vào "phẩm hạnh", "trang phục" và "quá khứ tình dục" của nạn nhân trong các vụ án hiếp dâm, tạo ra tổn thương thứ cấp (secondary victimization) và khiến nạn nhân e ngại tố giác.
4. Sự không tương thích của học thuyết phòng vệ chính đáng đối với bạo lực gia đình: Khái niệm phòng vệ chính đáng đòi hỏi tính "tức thời" của sự tấn công đã biến người phụ nữ bị bạo hành triền miên (hội chứng phụ nữ bị bạo hành – Battered Woman Syndrome) thành tội phạm giết người khi họ phản kháng lúc kẻ bạo hành đang ngủ hoặc say rượu.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn xác về tội phạm trên cơ sở giới (gender-based crimes), mở rộng phạm trù khách thể bảo vệ của luật hình sự bao hàm cả quyền tự chủ cá nhân và sự toàn vẹn thân thể dưới góc độ giới.
• Về mặt lập pháp:
  • Kiến nghị sửa đổi các tội phạm tình dục theo hướng: Phi giới tính hóa chủ thể và nạn nhân; lấy yếu tố "thiếu sự đồng thuận tự nguyện" (lack of voluntary consent) làm dấu hiệu cấu thành cốt lõi thay vì bắt buộc phải có "vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực".
  • Tội phạm hóa độc lập hành vi quấy rối tình dục nghiêm trọng và hành vi bạo lực gia đình có tính chất hệ thống.
  • Ban hành quy tắc tố tụng cấm thẩm vấn về lịch sử tình dục của nạn nhân tại phiên tòa (Rape shield rules).
• Về mặt thực thi chính sách: Thiết lập các Đơn vị cảnh sát chuyên trách về bạo lực giới; xây dựng cơ chế bảo vệ nhân chứng và hỗ trợ y tế, tâm lý, pháp lý miễn phí cho phụ nữ là nạn nhân của tội phạm.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn dữ liệu ngầm (Dark figure of crime): Do tâm lý mặc cảm, định kiến xã hội và sự e ngại trả thù, số liệu xét xử chính thức từ TANDTC chỉ phản ánh "phần nổi của tảng băng chìm" các hành vi xâm phạm quyền phụ nữ.
2. Giới hạn thời điểm nghiên cứu: Dữ liệu thực nghiệm tập trung chủ yếu vào giai đoạn áp dụng BLHS 1999 (sửa đổi 2009); các đánh giá về BLHS 2015 (sửa đổi 2017) chủ yếu dừng ở mức phân tích quy phạm lập pháp do văn bản mới bắt đầu có hiệu lực thi hành tại thời điểm hoàn thành luận án.
3. Giới hạn không gian bối cảnh số: Chưa đi sâu khảo sát các dạng thức tội phạm công nghệ cao mới nổi xâm hại phụ nữ trên không gian mạng (đe dọa phát tán hình ảnh nhạy cảm - revenge porn, quấy rối tình dục trực tuyến - cyber harassment).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Đánh giá thực chứng hiệu quả thi hành BLHS 2015 sau chặng đường 10 năm áp dụng thực tế (2018–2028).
• Nghiên cứu cơ chế tư pháp phục hồi (Restorative Justice) đối với các vụ bạo lực gia đình và xâm hại tình dục phụ nữ nhằm giảm thiểu nguy cơ tái phạm và hỗ trợ tái hòa nhập.
• Nghiên cứu chuyên sâu về bạo lực trên cơ sở giới trên không gian mạng (Cyber Gender-Based Violence) và hoàn thiện khung pháp lý hình sự quốc tế tương ứng.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo lập nền móng khoa học vững chắc, định hình hướng nghiên cứu về Nữ quyền học pháp lý (Feminist Jurisprudence) trong các cơ sở đào tạo luật học tại Việt Nam, đóng vai trò là tài liệu tham khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ chuyên ngành Tư pháp hình sự.
• Tác động chính sách và lập pháp: Các đề xuất của luận án đã trực tiếp đóng góp luận cứ khoa học cho quá trình hoàn thiện BLHS năm 2015, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình và các đạo luật liên quan đến tư pháp người chưa thành niên và phụ nữ.
• Tác động xã hội và tư pháp: Góp phần chuyển biến nhận thức của đội ngũ thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên; thúc đẩy việc lồng ghép giới (gender mainstreaming) vào hoạt động xét xử và thi hành án hình sự.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật học: Thụ hưởng một khung phân tích lý luận mẫu mực, bộ công cụ phương pháp luận kết hợp liên ngành giữa luật học, tội phạm học và xã hội học.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội, Viện Nghiên cứu Lập pháp): Tiếp nhận các kiến giải sửa đổi điều luật cụ thể, có luận chứng thực tiễn rõ ràng để nâng cao tính khả thi của các đạo luật.
• Cơ quan tiến hành tố tụng: Nâng cao kỹ năng điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm phạm phụ nữ trên tinh thần tôn trọng quyền con người, hạn chế tối đa oan sai và bỏ lọt tội phạm.
• Các tổ chức phi chính phủ và nạn nhân: Thụ hưởng môi trường pháp lý tiến bộ, an toàn và các thiết chế bảo vệ hiệu quả hơn trước bạo lực giới.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án mở rộng Lý thuyết Chức năng Bảo vệ của Luật Hình sự (GS.TS. Lê Văn Cảm) và Lý thuyết Nữ quyền Pháp lý (Charlotte Bunch, Donald Nicolson) bằng việc xây dựng Học thuyết Bảo vệ Kép Quyền Phụ nữ trong Luật Hình sự. Học thuyết này chứng minh rằng việc bảo vệ phụ nữ không chỉ là việc tăng nặng hình phạt với tội phạm bên ngoài, mà quan trọng hơn là loại bỏ "bạo lực cấu trúc" (structural violence) từ chính các quy phạm mang định kiến giới bên trong hệ thống pháp luật hình sự.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây vốn thuần túy giải thích luật thực định (Ngô Bá Thành, 2000; Nguyễn Hồng Bắc, 2004), luận án tạo ra bước đột phá bằng việc kết hợp Tam giác đạc phương pháp luận (Methodological Triangulation): Phân tích lịch sử lập pháp từ thế kỷ XV, So sánh đối chiếu chuẩn mực quốc tế (CEDAW, Đức, Canada), và Khảo sát định lượng chuỗi dữ liệu xét xử thực chứng toàn quốc trong 10 năm (2007–2016) từ TANDTC.

3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện về sự "tê liệt hoàn toàn" của Điều 130 BLHS 1999 (Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ) với tỷ lệ xét xử xấp xỉ 0 vụ trong suốt một thập kỷ, bất chấp số liệu thực tế từ Nghiên cứu Quốc gia chỉ ra 58% phụ nữ chịu bạo lực gia đình và tình trạng phân biệt đối xử nơi làm việc diễn biến phức tạp. Điều này chứng minh rằng một cấu thành tội phạm được thiết kế sai lệch (đòi hỏi dấu hiệu "vũ lực nghiêm trọng") sẽ triệt tiêu hoàn toàn hiệu lực bảo vệ của đạo luật.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí phân loại 9 nhóm tội phạm xâm phạm quyền phụ nữ, bảng hỏi khảo sát nhận thức giới dành cho cán bộ tư pháp và ma trận đối chiếu mức độ tương thích giữa quy định trong nước với các điều ước quốc tế, cho phép các nhà nghiên cứu tương lai tái lập quy trình đánh giá trên các tập dữ liệu mới.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Lộ trình tập trung vào ba trục chính: (1) Đánh giá tác động lập pháp của BLHS 2015 sửa đổi 2017 đối với bảo vệ quyền phụ nữ; (2) Xây dựng khung chế tài hình sự đối với bạo lực trên cơ sở giới trên không gian mạng (Cyber GBV); (3) Thiết kế mô hình Tòa án Gia đình và Người chưa thành niên chuyên biệt tích hợp cơ chế tư pháp phục hồi.

Kết luận

1. Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam xác lập một cách hệ thống cơ sở lý luận khoa học về bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự trên nền tảng tiếp cận quyền con người.
2. Công trình định nghĩa bản chất quyền phụ nữ dưới lăng kính luật hình sự gồm hai miền: quyền đặc thù giới và quyền phổ quát dễ bị tổn thương, từ đó định hình cơ chế bảo vệ hai chiều (tội phạm hóa và phi định kiến hóa lập pháp).
3. Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn lập pháp và xét xử sơ thẩm giai đoạn 2007–2016, vạch rõ những rào cản cấu trúc và nguyên nhân khiến nhiều điều luật rơi vào tình trạng vô hiệu hóa.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đột phá cho BLHS: tái định nghĩa tội phạm tình dục dựa trên sự đồng thuận, tội phạm hóa quấy rối tình dục và bạo lực gia đình độc lập, xây dựng quy tắc bảo vệ nạn nhân tại tòa án.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới cho khoa học pháp lý Việt Nam: Tội phạm học nữ quyền (Feminist Criminology), Bạo lực giới trên không gian mạng, và Tư pháp phục hồi trong bảo vệ phụ nữ.
6. Nghiên cứu tạo lập giá trị học thuật và thực tiễn lâu dài, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp giải phóng phụ nữ và thúc đẩy tiến bộ công lý xã hội tại Việt Nam theo tuyên ngôn của Charles Fourier: "Trình độ giải phóng phụ nữ là tiêu chuẩn tự nhiên để đo sự giải phóng chung".

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trƣớc nhu cầu cấp bách của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ, những nghiên cứu nhằm đề xuất chính sách, pháp luật, biện pháp hành động để bảo vệ các quyền của phụ nữ đã và đang đƣợc triển khai đẩy mạnh trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Riêng trong lĩnh vực khoa học luật hình sự, trƣờng phái nữ quyền (ferminism in criminal law) đã tạo nên một “làn sóng” nghiên cứu trên thế giới bắt đầu từ những năm 1920, tạo ra ảnh hƣởng đáng kể đối với việc hình thành các quy định pháp luật quốc tế và cải cách pháp luật quốc gia theo hƣớng chú trọng bảo vệ quyền phụ nữ [112, pp. Ở Việt Nam, đề tài này mới đƣợc quan tâm, chú ý trong khoa học luật hình sự những năm gần đây và đã đạt đƣợc một số thành tựu nhất định. Do vậy, việc tổng hợp, đánh giá tình hình, tham chiếu kết quả của những nghiên cứu trong và ngoài nƣớc chính là một trong các cơ sở quan trọng để kiến tạo nền tảng lý luận, định hƣớng nghiên cứu và làm căn cứ đề xuất những kiến nghị hữu ích của luận án tiến sĩ về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự đƣợc các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều khía cạnh, cấp độ khác nhau, có thể tiếp cận đề tài ở cấp độ nghiên cứu đa ngành luật học hoặc chuyên ngành luật hình sự hay tội phạm học. Các nghiên cứu đa ngành luật học Trong khoa học pháp lý ở nƣớc ta đã có những nghiên cứu về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ, trong đó đề cập đến pháp luật hình sự với tƣ cách một trong những công cụ bảo vệ quyền phụ nữ bên cạnh các ngành luật, các công cụ khác. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ dƣới góc độ thực tiễn, có thể là những phân tích đối với pháp luật thực định hoặc đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn pháp luật về bảo vệ quyền phụ nữ có một số sách tham khảo, giáo trình điển hình sau: 1) Sách Sự bình đẳng về cơ hội kinh tế của phụ nữ trong pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật ở Việt nam của Luật gia Ngô Bá Thành do NXB Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2000; 2) Giáo trình Lý luận chung về quyền con người của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Chính trị Quốc gia, năm 2009.

Trong đó vấn đề quyền phụ nữ thể hiện tập trung ở Chƣơng VI - “Luật quốc tế về quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng” và Mục 9.3, Chƣơng IX - “Quyền của một số nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng trong pháp luật Việt Nam”; 3) Sách tham khảo Luật quốc tế về quyền của các nhóm người dễ bị tổn thương của Trung tâm nghiên cứu quyền con ngƣời và quyền công dân - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Lao động xã hội xuất bản năm 2011. Các công trình trên đã đề cập đến quyền phụ nữ với tính chất một bộ phận không thể tách rời của quyền con ngƣời và là quyền con ngƣời đặc thù của nhóm xã hội dễ bị tổn thƣơng; phân tích nội dung các quy định về quyền phụ nữ trong pháp luật quốc tế, pháp luật Việt Nam (bao gồm pháp luật hình sự). Tuy nhiên, các công trình này rất ít đề cập đến khía cạnh lý luận của vấn đề, chỉ tập trung vào phân tích, giải thích pháp luật thực định mà chƣa đƣa ra những đánh giá sâu sắc đối với nội dung quy định cũng nhƣ thực tiễn thực thi. Vì thế, các nghiên cứu này cũng không đề xuất giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự nói riêng [36]; [76]; [94].

Bên cạnh các công trình nghiên cứu lớn kể trên còn có một số bài viết về đề tài bảo vệ quyền phụ nữ đăng các tạp chí chuyên ngành luật nhƣ: 1) “Bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam” của TS. Nguyễn Hồng Bắc, Tạp chí Luật học, số Đặc san tháng 3 năm 2004; 2) “Bạo lực với phụ nữ và trẻ em dƣới góc độ nhân quyền” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2009; 3) “Tổng quan về quyền của phụ nữ theo pháp luật Việt Nam” của TS. Lƣu Bình Nhƣỡng trên Tạp chí Luật học, số 2 năm 2010; 4) “Pháp luật bảo vệ phụ nữ, trẻ em nhằm phòng chống bạo lực gia đình và một số giải pháp hoàn 8 thiện” của TS Nguyễn Cảnh Quý trên Tạp chí Nhà nƣớc và pháp luật, số 6 năm 2010.

Đây cũng là những công trình tập trung vào mục đích phân tích các quy định nhằm bảo vệ quyền phụ nữ của pháp luật trong nƣớc hoặc quốc tế, bao gồm luật hình sự, nhƣng chỉ ở quy mô bài viết. Nhóm công trình nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền phụ nữ tiêu biểu là một số đề tài nghiên cứu cấp Nhà nƣớc, cấp Bộ sau: 1) Nghiên cứu quốc gia về bạo lực gia đình với phụ nữ ở Việt Nam của Tổng cục Thống kê, năm 2010; 2) Báo cáo nghiên cứu: Quấy rối tình dục tại nơi làm việc ở Việt Nam: Bức tranh khái quát và khung pháp lý để giải quyết do Bộ Lao động-Thƣơng binh và Xã hội phối hợp với Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thực hiện năm 2012; 3) Đề tài khoa học cấp Bộ: Nghiên cứu các giải pháp phòng, chống bạo lực gia đình ở Việt Nam hiện nay do Vụ Gia đình - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện, nghiệm thu năm 2014. Những nghiên cứu này có thiên hƣớng đi sâu vào đánh giá diễn biến thực tiễn của các hành vi xâm hại các quyền an ninh cá nhân, tự do và an toàn tình dục phụ nữ và mức độ đáp ứng của hệ thống pháp luật trƣớc diễn biến thực tiễn ấy. Trong đó, những quy định pháp luật hình sự có liên quan đƣợc phân tích sâu sắc về khía cạnh khả năng bảo vệ phụ nữ trƣớc những loại bạo lực chủ yếu nhằm vào nữ giới.

Việc hoàn thiện các quy định pháp luật hình sự liên quan đƣợc đề xuất với tƣ cách là một trong các giải pháp phòng, chống hành vi xâm hại các quyền phụ nữ nêu trên. Tuy đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật hình sự nhƣng các công trình này đều không đi đến kiến giải lập pháp cụ thể [8]; [89]; [109]. Các nghiên cứu chuyên ngành luật hình sự Riêng trong khoa học luật hình sự ở Việt Nam hiện nay chƣa có nghiên cứu quy mô lớn, chuyên biệt về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ. Ở một số công trình nghiên cứu lớn, việc bảo vệ quyền phụ nữ đƣợc đề cập đến với tƣ cách một khía cạnh của đề tài tổng quát hơn hoặc có công trình chỉ nghiên cứu riêng về một trong các nội dung, khía cạnh của vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự.

Các nghiên cứu này tập trung vào hai hƣớng nghiên cứu chính: Bảo vệ quyền phụ 9 nữ trên phƣơng diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự; Bảo vệ quyền phụ nữ trên phƣơng diện thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Nhóm nghiên cứu trên phương diện lý luận và thực tiễn pháp luật hình sự liên quan đến đề tài có các công trình tiêu biểu nhƣ sau: 1) Sách chuyên khảo Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam của tập thể tác giả do TS. Trịnh Tiến Việt chủ biên, xuất bản năm 2010. Cuốn sách này không giải quyết một cách tổng quát vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ mà chỉ đề cập đến hành vi xâm hại quyền bình đẳng của phụ nữ với tƣ cách một trong những hành vi phạm tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ cơ bản của công dân.

Liên quan đến Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ, tác phẩm phân tích nội dung quy định của BLHS Việt Nam năm 1999, so sánh với quy định tƣơng ứng của pháp luật một số nƣớc trên thế giới, đánh giá thực tiễn thi hành quy định này và kiến nghị hoàn thiện BLHS nhằm bảo vệ hiệu quả hơn quyền bình đẳng của phụ nữ [107]. 2) Sách chuyên khảo: Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam xuất bản năm 2010 tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh do TS. Võ Thị Kim Oanh chủ biên [60]. Các chuyên đề trong cuốn sách này tập trung nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ ở các khía cạnh thực tiễn pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án.

Duy nhất trong chuyên đề đầu tiên “Những vấn đề chung về bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự”, tác giả Lê Văn Cảm đã khái quát một số đặc điểm, yêu cầu của việc bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự - những tri thức có thể tham khảo trong việc tạo dựng cơ sở lý luận của việc bảo vệ quyền phụ nữ bằng pháp luật hình sự. Bên cạnh đó, những nghiên cứu về hình phạt tử hình trong chuyên đề thứ hai và thứ tƣ của cuốn sách cũng tiếp cận vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ khi nghiên cứu quy định liên quan đến hình phạt này trong pháp luật hình sự thực định ở Việt Nam [60, tr. 3) Sách chuyên khảo: Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự của tập thể tác giả do PGS. Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, xuất bản tại nhà xuất bản Hồng Đức năm 2015.

Cuốn sách là công trình có tính khái quát cao về những vấn 10 đề lý luận, thực tiễn liên quan đến quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự nói chung. Trong đó, Chƣơng 1 và Chƣơng 2 đã làm rõ nhiều vấn đề lý luận cơ bản về quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự nhƣ khái niệm, ý nghĩa, các khía cạnh thể hiện, các cơ chế bảo đảm quyền con ngƣời trong tƣ pháp hình sự [14]. Tuy không trực tiếp nghiên cứu về vấn đề bảo vệ quyền phụ nữ nhƣng những kết quả nghiên cứu của cuốn sách đã cung cấp một hệ thống nhận thức khá toàn diện về lý luận cũng nhƣ thực tiễn pháp luật liên quan đến quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự mà bao gồm trong đó các quyền phụ nữ.