phần mở đầu cho một cuộc đấu tranh tư tưởng lớn thời ấy đang sắp sửa! Về sau, Vũ Đức Phúc trong Bàn về cuộc đấu tranh tư tưởng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại 1930 - 1945 (1971) ít nhiều có lặp lại luận điểm của đồng chí Trường Chinh. Vũ Đức Phúc cho rằng: “âm mưu thâm độc hơn cả của đế quốc Pháp là triệt để lợi dụng bọn Trotskit Hàn Thuyên để cho bọn Trotskit Nguyễn Đức Quỳnh, Trương Tửu, Nguyễn Tế Mỹ, Lương Đức Thiệp công khai nói về một thứ chủ nghĩa Mác giả hiệu”. Ông khẳng định: “Bọn Trotskit này chỉ lợi dụng một số khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử để lòe bịp, nhưng thế giới quan của chúng không có gì là Mác-xít cả, chúng nêu ra chiêu bài đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội chủ nghĩa, nhưng chúng không phân biệt được các giai cấp và cũng chẳng hiểu chủ nghĩa xã hội là gì. Chúng công kích bạt mạng chế độ phong kiến, nhưng cũng không hiểu phong kiến là gì cả.
Chúng tiếp thu nhiều mảnh triết lí mục nát của học giả tư sản Châu Âu như triết lí của Frơt (S. Chúng ăn cắp tài liệu trong các bộ lịch sử thế giới của những người viết sử tư sản Châu Âu để viết lịch sử thế giới. Chúng lắp nguyên xi năm chế độ nối tiếp nhau trong lịch sử tiến hóa nhân loại vào bất cứ lịch sử nước nào, năm chế độ mà chúng cũng chẳng hiểu được. Bọn Trotskit phục vụ cho đế quốc về nhiều mặt., làm cho trí thức hoài nghi chủ nghĩa Mác” [87, tr.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Khẳng định hoạt động về văn học của bọn Trotskit hồi này rất phù hợp với sự phá phách về chính trị của chúng, Vũ Đức Phúc lại phủ nhận hoàn toàn cuốn Nghệ thuật thi ca của Lương Đức Thiệp: “Bọn Trotskit chống đường lối văn học cách mạng với nhiều màu sắc khác nhau. Lương Đức Thiệp trong cuốn Nghệ thuật thi ca phủ nhận toàn bộ văn học quá khứ, cho rằng mỗi một thời có một nền văn học phù hợp với thời đó, sau đó lại phải nhường chỗ cho một nền văn học khác. xây dựng một nền thơ ca của “vô sản” và chỉ của vô sản thôi” [87]. Nhìn chung, các ý kiến đánh giá về nhóm Hàn Thuyên của Vũ Đức Phúc đều lên án nhóm Hàn Thuyên đã “đề cao tự do tư sản trong văn nghệ, chống lại sự lãnh đạo của Đảng đối với văn nghệ” [87, tr.
160], “núp dưới nhãn hiệu chủ nghĩa Mác để phá hoại chủ nghĩa Mác” [87, tr. Trong Văn học lãng mạn Việt Nam 1932 - 1945 (1989) Phan Cự Đệ cho rằng: “Nhóm Trotskit Hàn Thuyên đứng ra tự nhận là những nhà nghiên cứu Mác-xít để dễ bề xuyên tạc chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử”, “giả danh Mác-xít”, “đem thuyết duy vật tầm thường, duy vật máy móc thay cho thuyết duy vật biện chứng”, và vì vậy “gây tác hại nghiêm trọng. là kẻ thù nguy hiểm của phong trào cách mạng vô sản và các phong trào giải phóng dân tộc” [17, tr. Đây là cách đánh giá chính thống theo Đảng cộng sản Việt Nam đối với nhóm Hàn Thuyên trong thời kỳ trước Đổi mới.
Tuy chưa phải với lập trường tư tưởng đó, chỉ xuất phát từ lòng yêu nước và truyền thống dân tộc, cụ Nguyễn Văn Tố trong Phê bình cuốn “Nguồn gốc văn minh” của Nguyễn Bách Khoa (Tri tân số 109/1943); Phê bình cuốn “Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ” của Nguyễn Bách Khoa (Tri tân số 151/1944); Phê bình cuốn “Văn minh sử” của Nguyễn Bách Khoa (Tri tân 156/1944); Phê bình cuốn “Hai Bà Trưng khởi nghĩa” của Nguyễn Tế Mỹ (Tri Tân số 158/1944), đều phê phán các tác giả trên đã xuyên tạc lịch LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 sử, hạ thấp truyền thống dân tộc. Riêng về cuốn Xã hội Việt Nam của Lương Đức Thiệp, cụ Nguyễn Văn Tố khẳng định tác giả đã “nhầm lẫn nhiều lắm”, “hay gắn tục nước người làm tục nước mình”, “chép chuyện đã không đúng, ý nghĩ lại thiên lệch”, nội dung cuốn sách thì “tệ hại”, “bậy bạ hết sức”. “Quyển sách ấy chẳng những không ích gì mà còn hại thêm vì nói xấu người đời xưa, nói phạm đến người anh hùng, hào kiệt, dẫn chữ Tầu, chữ Tây đều sai cả” [129, tr. Những ý kiến tuy phê phán, nhưng có phần khẳng định Tất nhiên cũng có thái độ mềm mỏng hơn, có gạn đục khơi trong.
Năm 1943, Chu Thiên, khi phê bình cuốn Việt Nam thi ca luận của Lương Đức Thiệp, cho rằng: “Ông Lương Đức Thiệp đã khéo đưa ta nhận thấy rõ ràng: Nguồn gốc của thơ ca Việt Nam, thơ Việt Nam hiện đại, tính cách thơ Việt Nam xưa và chủ trương của ông về thơ ca. Ở phần nào ông cũng viết rành rẽ, tuy có phần sơ lược nhưng vẫn đủ cho người xem nhận thấy, vì ông đã dựa theo một quan điểm vững vàng: lấy thực tế làm nền tảng, lấy tình cảm làm mẫu mực. Ông lại chịu khó nhận xét các nhà thơ hiện giờ qua các tác phẩm của họ, rồi ông chia ra từng phái để đánh giá họ trên thi đàn. Về điểm này, tôi thấy ông ngay thẳng và công bình hơn phần nhiều nhà phê bình khác vì cảm tình mà quá khen hoặc quá chê các nhà thơ đương thời” [110].
Chu Thiên rất đề cao chủ trương thơ ca của Lương Đức Thiệp, coi đó là chỗ “công dụng nhất”, “là một lời nói tâm can của kẻ yêu thơ, đã đứng được ra ngoài trào lưu mà nhận xét”. Vì vậy “quyển sách mỏng này cũng có thể mang lại cho các bạn ít nhiều thỏa mãn” [110]. Đặc biệt về tiểu thuyết của Trương Tửu, các nhà phê bình nổi tiếng đương thời đều đánh giá khá tích cực, liệt chúng vào loại tiểu thuyết xã hội. Kiều Thanh Quế trong Ba mươi năm Văn học (1942) với bút hiệu Mộc Khuê, đã viết: “Cùng một chủ trương… về xã hội tiểu thuyết, Trương Tửu viết Thanh niên S.S, Trái tim nổi loạn, Một LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 chiến sĩ, Một cổ đôi ba tròng” [88, tr.
Cùng năm này, trong Nhà văn Việt Nam hiện đại, Vũ Ngọc Phan cũng viết: “Trương Tửu chứng tỏ cho người ta thấy ông là một nhà tiểu thuyết xã hội. Ngay trong tập ái tình tiểu thuyết Trái tim nổi loạn, ông cũng có cái ý phân giai cấp mỗi khi nói đến sự giàu nghèo của Thúy và Thông, còn gần như hầu hết các tiểu thuyết khác của ông đều bênh vực giàu nghèo rõ rệt” [82, tr. Còn về các công trình Nguyễn Du và Truyện Kiều, thì Đinh Gia Trinh, trong cuốn Hoài vọng của lý trí, đã phê bình cái gọi là phê bình khoa học của Trương Tửu như sau: “Tại sao tác giả lại tự quả quyết với độc giả rằng phương pháp phê bình đó là phương pháp khoa học? Điều đó rất dễ hiểu: Tác giả đem khoa học, hay nói đúng hơn là đem mấy lý thuyết khoa học mà tác giả tin yêu áp dụng vào sự khảo xét các hiện tượng văn chương. Nhưng đem thuyết khoa học áp dụng vào sự khảo xét văn chương, với dùng phương pháp khoa học để khảo xét văn chương, hai điều đó khác nhau nhiều lắm” [130, tr.
Cũng cần nói đến một số ý kiến của các học giả Miền Nam trước ngày đất nước thống nhất. Họ có nhắc đến thái độ của Trương Tửu đối với chủ nghĩa Mác và cho rằng chưa chắc đó là Mác-xít chính cống mà Trương Tửu một mực trung thành từ lập trường chính trị. Nhưng tất cả đều khen tài năng và bản lĩnh của Trương Tửu. Trong mắt của người bạn thân Nguyễn Vỹ, Trương Tửu đã là huyền thoại ngay khi ông còn rất trẻ: “Với rất ít, anh xây dựng rất nhiều.
Với một chấm nhỏ nảy ra từ hình thức của sự vật, anh kéo một đường thẳng đến tư tưởng vô cực. Anh là nhà toán học chống giáo lý đi tìm một bài toán cho nhân sinh, với những công thức do anh tự chế biến ra, không theo công thức điển hình nào cả. Và không bao giờ anh đúng, ít khi anh nói phải nhưng luôn luôn anh có lý.) Trương Tửu không phải là một hiện tượng. Nhưng anh là một trí óc thông minh đặc biệt.
Với anh, sai lầm chống chân lý và luôn luôn sai lầm thắng chân lý.) Anh luôn tự mâu thuẫn với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 anh một cách hợp lý” [143, tr. Quan trọng hơn, Nguyễn Vỹ đã có nhận xét về đặc điểm tư duy và nhân cách của Trương Tửu: “Trương Tửu thuộc về loại nhà văn tự học, nhờ đọc sách nhiều. Có lẽ một phần nhờ trường Bách Nghệ huấn luyện, lại sẵn thiên tài văn nghệ nên lý luận của anh rất đanh thép, câu văn của anh như búa, như kềm. Lời nói anh vang ra như tiếng đập sắt trên đe.
Lúc nào cũng nảy lửa, nghe chát cả tai. Tửu vẫn say mê triết lý, chăm chỉ nghiên cứu các học thuyết Hy Lạp, La Mã và Pháp. Từ học thuyết này qua học thuyết khác. Tửu rơi vào triết lý Mác-xít, nhưng không thiên hẳn về chủ nghĩa quốc tế nào, vì nguyên tắc của Tửu là chống giáo lý.
Tửu không phải là người trung kiên với một điều tín. Đúng hơn, anh là người tự do tư tưởng, trước hết là một người hùng biện, hoàn toàn độc lập” [143, tr. Nhà phê bình Thanh Lãng cũng có nói đến ảnh hưởng của lối phê bình Trương Tửu vào nhà trường: “Mấy cuốn sách phê bình của Nguyễn Bách Khoa, nhất là từ sau năm 1947 trở đi, đã hầu biến thành sách gối đầu giường cho thế hệ trẻ. Ở nhà trường, từ giáo sư cho đến học sinh, tất cả đều phê bình theo Nguyễn Bách Khoa.
Một phong trào rộng lớn lan tràn. Cả những em bé đệ ngũ, đệ tứ, mỗi khi phải cắt nghĩa một đoạn văn, phê bình một nhà văn đều chẳng cần đọc văn của nhà văn mà chỉ cần nhớ thuộc lòng một ít chứng luận dựa vào một mớ những cái mà họ gọi là điều kiện xã hội, kinh tế, huyết thống, đẳng cấp, thời đại…” [51; tr. Giáo sư Nguyễn Văn Trung cũng cho rằng: “Nguyễn Bách Khoa là người đầu tiên và độc nhất đã đưa ra một quan niệm phê bình rõ rệt và áp dụng nó một cách có hệ thống, với một lối văn lôi cuốn. Chưa xét quan niệm phê bình Mác-xít đúng hay không đúng, chỉ xét về phương diện chủ thuyết và viết thành hệ thống hẳn hoi thì phải thừa nhận là Nguyễn Bách Khoa thành công hơn tất cả những nhà phê bình trước ông và hiện nay” [133].
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.