MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, nền kinh tế Việt Nam có xu hướng hội nhập mạnh mẽ và sâu rộng với các nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới. Các Hiệp định kinh tế theo hướng mở cửa hoàn toàn về thương mại, dịch vụ, đầu tư… được ký kết đã đặt ra nhiều cơ hội cũng như thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam. Đồng thời, tác động mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự hỗ trợ của các yếu tố công nghệ giúp cho nhiều công việc có thể được thực hiện dễ dàng, xuyên biên giới cũng đã và đang đặt ra các cơ hội và thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam.
Nói cách khác, các doanh nghiệp Việt Nam có nhiều cơ hội phát triển hơn khi thị trường kinh doanh trở nên rộng lớn ra các nước trên khu vực và thế giới, ít các rào cản biên giới. Tuy nhiên, nếu các doanh nghiệp Việt Nam không nâng cao được năng lực cạnh tranh thì có khả năng sẽ chịu thua thiệt ngay tại thị trường trong nước. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế phải luôn có những cố gắng đổi mới phương thức sản xuất kinh doanh, phương thức quản trị hiện đại, đổi mới quy trình công nghệ, nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường nhằm tạo bước phát triển nhanh và bền vững. Đối với các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực xuất, nhập khẩu, bối cảnh hội nhập ngày càng sâu sẽ tạo thêm những cơ hội nhưng cũng tạo ra không ít khó khăn, thách thức.
Sự phát triển của ngành và của các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu gắn liền với sự phát triển chung của đất nước, tạo điều kiện cho sự phát triển của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trong nước và mang lại nguồn thu ngoại tệ cho đất nước. Để phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu Việt Nam nói riêng đang có những đổi mới nhằm phù hợp với xu hướng chung toàn cầu, các nhà quản trị cần có những thông tin chính xác, 1 tin cậy cho việc đưa ra các quyết định tối ưu trong quản lý. Đồng thời, các doanh nghiệp khi phát triển đến một quy mô nhất định cần phải thiết lập một hệ thống quản trị hiệu quả nhằm đảm bảo hoạt động kinh doanh của mình, tránh tình trạng lộn xộn và bị động trước các tình huống có thể xảy ra trong kinh doanh. Xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm là một trong các phương pháp quản trị phổ biến và hiệu quả đối với rất nhiều loại hình doanh nghiệp.
Hệ thống kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan về những hoạt động thực tế và được lập kế hoạch, giúp nhà quản trị kiểm soát và đánh giá hoạt động của những bộ phận trong doanh nghiệp, đồng thời đánh giá trách nhiệm quản lý của nhà quản trị các cấp. Từ đó, giúp các nhà quản trị các cấp có những thông tin hữu ích trong việc ra quyết định để đạt được mục tiêu chung. Hệ thống kế toán trách nhiệm cũng khuyến khích các nhà quản trị phát huy năng lực quản lý của mình góp phần nâng cao hiệu quả quản lý của doanh nghiệp. Kế toán trách nhiệm có vai trò quan trọng trong công tác quản lý của doanh nghiệp nhưng vẫn còn là nội dung tương đối mới đối với Việt Nam.
Chính vì vậy, nghiên cứu thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu Việt Nam, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ áp dụng kế toán trách nhiệm và tác động của kế toán trách nhiệm đến hiệu quả của doanh nghiệp xuất, nhập khẩu, để từ đó đưa ra các kiến nghị hoàn thiện kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu là vấn đề cần thiết hiện nay. Về mặt lý luận, trong những năm gần đây, các nội dung về kế toán quản trị nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới. Kế toán trách nhiệm được nghiên cứu cả về lý thuyết lẫn thực tế tại các doanh nghiệp, đặc biệt là tại những nước đang phát triển, nơi mà có sự chênh lệch tương đối về trình độ phát triển của nền kinh tế và trình độ của quản trị doanh nghiệp, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, việc nghiên cứu và áp dụng kế toán quản trị, trong đó có kế toán trách nhiệm tại Việt Nam còn khá nhiều hạn chế do những nghiên cứu học thuật trong lĩnh vực này còn chưa nhiều 2 và chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu của các nhà quản trị doanh nghiệp.
Do đó, cần có những nghiên cứu mang tính chất hệ thống. Cụ thể, một số công trình nghiên cứu về kế toán trách nhiệm tại Việt Nam đã nghiên cứu thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại một số loại hình doanh nghiệp như các doanh nghiệp dệt may (Lý Khắc Cường, 2018), doanh nghiệp xây dựng (Nguyễn Hữu Phú, 2014) hay các doanh nghiệp sản xuất xi măng (Trần Trung Tuấn, 2015). Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu đi sâu làm rõ về thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu. Xuất phát từ những vấn đề lý luận và thực tiễn trong hoạt động kinh doanh xuất, nhập khẩu và công tác quản trị trong doanh nghiệp xuất, nhập khẩu thông qua công cụ kế toán, đặc biệt là kế toán trách nhiệm, tác giả lựa chọn đề tài “Kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp xuất, nhập khẩu Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sỹ kinh tế.
Đề tài vừa có ý nghĩa lý luận vừa có ý nghĩa thực tiễn và không trùng lắp với đề tài nào đã nghiên cứu trước đây. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án Những năm gần đây, có khá nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến kế toán trách nhiệm. Mỗi nghiên cứu tiếp cận kế toán trách nhiệm ở các góc độ khác nhau, hoặc ở các loại hình doanh nghiệp khác nhau, hoặc ở các doanh nghiệp ở các quốc gia khác nhau. Do đó, mỗi một nghiên cứu đưa ra được một góc nhìn khác nhau về kế toán quản trị.
Về các nội dung công việc cần thực hiện trong hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Tác giả Gordon (1963) cho rằng để thiết lập thành công một hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp thì cần phải: (i) thiết lập các trung tâm trách nhiệm chi phí và trung tâm trách nhiệm lợi nhuận; (ii) thiết lập các quy tắc dùng để xác định giá bán của hàng hóa, dịch vụ và các quy tắc dùng để phân bổ chi phí một cách hợp lý cho các trung tâm trách nhiệm; (iii) thiết lập các quy định về quyền hạn và trách nhiệm của nhà quản trị các cấp; và (iv) thiết lập hệ thống khen 3 thưởng đối với kết quả công việc của nhà quản trị các cấp. Tương đồng với Gordon (1963), tác giả Sethi (1977) cũng cho rằng cần phải thiết lập các trung tâm trách nhiệm chi phí và trung tâm trách nhiệm lợi nhuận khi xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp. Tuy nhiên, khác với Gordon (1963), Sethi (1977) lại cho rằng sau khi thiết lập các trung tâm trách nhiệm, doanh nghiệp cần xây dựng một hệ thống thu thập thông tin phân bổ cho từng trung tâm trách nhiệm và xây dựng hệ thống dự toán theo các trung tâm trách nhiệm. Hiệu quả công việc của nhà quản trị sẽ được đánh giá dựa trên chênh lệch giữa số liệu thực tế thực hiện và số liệu dự toán.
So với nghiên cứu của Gordon (1963), nghiên cứu này đã đưa ra cách đánh giá kết quả công việc của nhà quản trị các cấp và đề cao tính ứng dụng của dự toán. Cũng đề cao tính áp dụng của dự toán trong hệ thống kế toán trách nhiệm, tác giả Sollenberger (1990) cho rằng để xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp cần thực hiện 06 bước: (i) xác định các trung tâm chi phí; (ii) xây dựng hệ thống tài khoản sử dụng để mã hóa dữ liệu kế toán; (iii) xây dựng các tiêu chí để đánh giá hiệu quả công việc nhà quản trị; (iv) quy định trách nhiệm quản lý; (v) thiết lập quy trình xây dựng dự toán liên quan đến trách nhiệm của nhà quản lý các cấp; và (vi) xem xét các chênh lệch giữa số liệu thực tế thực hiện và số liệu dự toán để thực hiện sửa đổi kế hoạch phù hợp. Tiếp cận kế toán trách nhiệm dưới góc độ là một hệ thống chỉ định trách nhiệm, hai tác giả Corr và Parris (1976) cho rằng để xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm cần: (i) chỉ định trách nhiệm cho các nhà quản lý các cấp; (ii) xây dựng hệ thống chi phí định mức cho các hoạt động; và (iii) xây dựng dự toán dựa trên sự kết hợp của hệ thống chi phí định mức và mức độ hoạt động. Tương tự, tác giả Harris (1977) đưa ra các nội dung công việc của hệ thống kế toán trách nhiệm gồm: (i) xác định trách nhiệm của nhà quản trị về từng khoản mục doanh thu và chi phí; (ii) mỗi nhà quản trị thực hiện xây dựng dự toán các khoản doanh thu và chi phí thuộc trách nhiệm của mình; và (iii) nhà quản trị cấp cao sẽ xem 4 xét và sửa đổi dự toán.
Tác giả Allen (1984) cũng cho rằng: các công việc cần thực hiện để xây dựng một hệ thống kế toán trách nhiệm hiệu quả gồm: (i) xác định quyền hạn và trách nhiệm của nhà quản trị các cấp; (ii) xác định mối quan hệ giữa các trung tâm trách nhiệm; và (iii) xây dựng dự toán theo các trung tâm trách nhiệm. Hai tác giả Kermit và Barbara (1996) tập trung vào khía cạnh hệ thống kế toán trách nhiệm là một công cụ hữu ích trong việc đánh giá hiệu quả công việc của nhà quản trị, do đó đã đề xuất rằng việc xây dựng hệ thống kế toán trách nhiệm cần phải: (i) thiết lập các trung tâm trách nhiệm; (ii) thiết lập hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả công việc, (iii) thiết lập quy trình đánh giá hiệu quả công việc, và (iv) thiết lập hệ thống khen thưởng.