Luận án tiến sĩ: Giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở việt nam hiện nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực giáo dục tại

• Tác giả: Ngô Văn Nam
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Hữu Nghị
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài và cơ sở lý thuyết của việc nghiên cứu đề tài

Luận án tiến sĩ về giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông tại Việt Nam đã được xây dựng trên nền tảng lý thuyết vững chắc. Nghiên cứu này không chỉ tổng hợp các tài liệu hiện có mà còn phân tích sâu sắc các khía cạnh lý luận liên quan đến giáo dục nhân quyền. Từ những nghiên cứu trước đây, luận án đã chỉ ra rằng giáo dục quyền con người là một phần thiết yếu trong chương trình giáo dục quốc dân, nhằm nâng cao nhận thức và tôn trọng quyền con người trong xã hội. Đặc biệt, việc lồng ghép nội dung này vào chương trình học chính khóa là cần thiết để hình thành ý thức và hành vi tôn trọng quyền con người từ khi còn nhỏ. Theo đó, các nghiên cứu trong nước đã chỉ ra rằng việc giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được thực hiện qua các hoạt động thực tiễn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước

Trong bối cảnh giáo dục quyền con người tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thể chế hóa quyền con người trong pháp luật là một yếu tố quan trọng. Các nghiên cứu này nhấn mạnh rằng từ năm 1986, đường lối đổi mới đã đặt con người vào vị trí trung tâm, tạo điều kiện cho việc bảo vệ và đảm bảo quyền con người. Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận quyền con người, và từ đó, nhiều văn bản pháp luật đã được ban hành nhằm cụ thể hóa các quyền này. Tuy nhiên, việc thực hiện giáo dục quyền con người trong trường học vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc lồng ghép nội dung này vào chương trình học chính thức. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cần có sự phối hợp giữa các cơ quan giáo dục và các tổ chức xã hội để nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người cho học sinh.

II. Những vấn đề lý luận về giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông

Luận án đã làm rõ khái niệm giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông và vai trò của nó trong việc hình thành nhân cách và ý thức công dân. Giáo dục quyền con người không chỉ là việc truyền đạt kiến thức mà còn là quá trình hình thành thái độ và hành vi tôn trọng quyền con người. Các thành tố của giáo dục quyền con người bao gồm nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục. Đặc biệt, việc áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, như học tập trải nghiệm và thảo luận nhóm, sẽ giúp học sinh tiếp cận và hiểu rõ hơn về quyền con người. Hơn nữa, việc giáo dục quyền con người cần được thực hiện một cách liên tục và đồng bộ trong toàn bộ hệ thống giáo dục, từ tiểu học đến trung học phổ thông.

2.1. Khái niệm giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông

Khái niệm giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông được hiểu là quá trình giáo dục nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về quyền con người, từ đó hình thành ý thức và hành vi tôn trọng quyền của bản thân và của người khác. Điều này không chỉ giúp học sinh nhận thức rõ về quyền lợi của mình mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực, nơi mà mọi người đều được tôn trọng và bảo vệ quyền lợi. Việc giáo dục quyền con người cần được lồng ghép vào các môn học khác nhau, đặc biệt là môn Đạo đức và Giáo dục công dân, để tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn.

III. Thực trạng giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở Việt Nam

Thực trạng giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc đưa nội dung giáo dục quyền con người vào chương trình học, nhưng việc thực hiện còn gặp nhiều khó khăn. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về nội dung này, dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả. Hơn nữa, sự thiếu hụt tài liệu và phương pháp giảng dạy cũng là một trong những nguyên nhân khiến cho việc giáo dục quyền con người chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Đánh giá từ các cuộc khảo sát cho thấy, học sinh vẫn chưa có đủ kiến thức và kỹ năng để bảo vệ quyền lợi của mình trong các tình huống cụ thể.

3.1. Sự phát triển và ảnh hưởng của giáo dục phổ thông đến hoạt động giáo dục quyền con người

Giáo dục phổ thông tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể trong việc tích hợp nội dung giáo dục quyền con người. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn chưa đồng bộ và còn nhiều hạn chế. Các chương trình giáo dục hiện tại chủ yếu tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà chưa chú trọng đến việc phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh. Điều này dẫn đến việc học sinh không thể áp dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông.

IV. Nhu cầu quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở Việt Nam hiện nay

Nhu cầu đổi mới và nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông ở Việt Nam hiện nay là rất cấp thiết. Các giải pháp cần được đề xuất bao gồm việc cải tiến chương trình học, đào tạo giáo viên, và phát triển tài liệu giảng dạy phù hợp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan giáo dục và các tổ chức xã hội để tạo ra một môi trường giáo dục tích cực. Hơn nữa, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa liên quan đến quyền con người cũng sẽ giúp học sinh có cơ hội thực hành và trải nghiệm thực tế. Từ đó, giáo dục quyền con người sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình hình thành nhân cách và ý thức công dân của học sinh.

4.1. Giải pháp đổi mới và nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người

Để nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần cải tiến nội dung chương trình học để lồng ghép các vấn đề về quyền con người một cách hợp lý. Thứ hai, cần tổ chức các khóa đào tạo cho giáo viên về phương pháp giảng dạy quyền con người, giúp họ có đủ kiến thức và kỹ năng để truyền đạt cho học sinh. Cuối cùng, việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa và các buổi hội thảo về quyền con người sẽ tạo cơ hội cho học sinh thực hành và nâng cao nhận thức về quyền lợi của mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các nghiên cứu liên quan đến xác định đường lối tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người và yêu cầu thể chế hóa quyền con người trong khuôn khổ pháp luật quốc gia Một trong những nội dung quan trọng của đường lối đổi mới về kinh tế năm 1986 là “đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của công cuộc phát triển, đường lối đổi mới kể trên không chỉ tác động đến kinh tế, xã hội mà đồng thời chi phối mạnh mẽ nhận thức và thực tế bảo đảm quyền con người ở nước ta trong thời gian qua”[2]. Đây là cơ sở chính trị quan trọng đối với việc thể chế hóa quyền con người trong các quy định pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật cũng như việc tổ chức triển khai giáo dục quyền con người trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền, hội nhập quốc tế của nước ta, nhằm hình thành từng bước nền văn hóa pháp quyền, văn hóa quyền con người ở nước ta.

Về phương diện lập pháp, thuật ngữ quyền con người được chính thức ghi nhận trong Hiến pháp năm 1992. Theo đó, ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và luật (Điều 50 Hiến pháp năm 1992). Cụ thể hóa quy định của Hiến pháp, “tính từ năm 1996 đến năm 2002, Nhà nước đã ban hành 13.000 văn bản pháp luật các loại, trong đó có hơn 40 Bộ Luật và Luật, trên 120 Pháp lệnh, gần 850 văn bản pháp luật của Chính phủ và trên 3.000 văn bản pháp quy của các bộ, ngành, trong đó đã “nội luật hóa” một cách toàn diện những công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã phê chuẩn hoặc gia nhập từ đầu những năm 80 của thế kỷ XX và trong thời kỳ này. Đây là điều mà trong giai đoạn trước hầu như chúng ta chưa làm được”[2].

8 Thể chế hóa cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển năm 2011) về quyền con người là “quan tâm hơn nữa việc chăm lo hạnh phúc và sự phát triển tự do, toàn diện của con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người, tôn trọng và thực hiện các điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết”, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIII nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua Hiến pháp năm 2013. Hiến pháp năm 2013 gồm 11 Chương 120 điều. Nội dung về quyền con người, quyền công dân được quy định tại Chương II từ điều 14 đến điều 49. Về số lượng điều luật về quyền con người, quyền công dân của Hiến pháp năm 2013 là 36/120 điều.

Có thể khẳng định Hiến pháp năm 2013 là Hiến pháp của quyền con người là bước tiến mạnh mẽ về tư duy lý luận của Đảng và nỗ lực lập pháp của Nhà nước về vấn đề quyền con người, đưa vấn đề quyền con người ở Việt Nam gần hơn với các chuẩn mực quốc tế. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm sao hiện thực hóa quyền con người trong pháp luật và giải pháp nào để thực thi quyền con người hiệu quả. Các công trình nghiên cứu về quyền con người được tiếp cận từ cơ bản đến chuyên sâu. Các công trình nghiên cứu về quyền con người trên thế giới và ở Việt Nam cho chúng ta có cái nhìn tổng quát nhất về quyền con người từ pháp luật quốc tế (được thể hiện trong các Văn kiện pháp lý quốc tế về quyền con người) đến hệ thống pháp luật quốc gia, trong đó có đề cập cả những quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển.

Có thể kể đến các công trình nghiên cứu: - Wolfgang Benedek (chủ biên), Tìm hiểu về quyền con người, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2008. - Chu Hồng Thanh, Quyền con người và luật nhân quyền quốc tế, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997.

- Võ Khánh Vinh, Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2011. - Võ Khánh Vinh, Những vấn đề lý luận và thực tiễn về các quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2012.

- Nguyễn Thị Hoài Phương, Cơ quan bảo vệ nhân quyền quốc gia ở Australia, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 12/2012, tr. 9 - Hoàng Văn Hảo, Quyền con người trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam, Tạp chí Luật học số 1/1995. Bên cạnh kết quả nghiên cứu khái quát về quyền con người, các công trình nghiên cứu cũng đã hướng tới việc bảo đảm, thực thi quyền con người trong bối cảnh của từng quốc gia trên thế giới. Kết quả nghiên cứu về bảo đảm, thực thi quyền con người trong bối cảnh của từng quốc gia trên thế giới giúp chúng ta có cái nhìn cụ thể về thực thi quyền con người ở từng quốc gia khác nhau, với thể chế chính trị, truyền thống, văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo khác nhau.

Công trình tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là cuốn sách “Quyền con người trong thế giới hiện đại nghiên cứu và thông tin” do các tác giả Phạm Khiêm Ích, Hoàng Văn Hảo chủ biên thuộc loại tài liệu tham khảo nội bộ của Viện thông tin Khoa học Xã hội năm 1995. Ngoài ra, trong các nghiên cứu về quyền con người thì việc đặt nghiên cứu quyền con người theo hướng liên ngành, đa ngành luật học là hướng nghiên cứu mang tính chuyên sâu và giúp cho chúng ta có cái nhìn đa chiều về quyền con người trong từng lĩnh vực pháp luật. Các nghiên cứu này đi từ quyền con người như là giá trị xã hội phổ biến và tính đặc thù như nghiên cứu của Võ Khánh Vinh [129, tr.9-20], quyền con người trong pháp luật quốc tế như nghiên cứu của Trần Văn Thắng [104, tr.111-120], Nguyễn Khắc Hải [42, tr.138-165], Trịnh Tiến Việt [130, tr.166-221], Nguyễn Trung Tín [110, tr.222-233], Nguyễn Thị Báo [4, tr.283-312] … Bên cạnh cách tiếp cận quyền con người trong pháp luật quốc tế và yêu cầu nội luật hóa công ước quốc tế về quyền con người trong pháp luật Việt Nam còn có khá nhiều công trình đề cập quyền con người trong từng lĩnh vực pháp luật khác nhau như: Quyền con người trong pháp luật an sinh xã hội [16, tr.9-26], bảo vệ quyền con người và việc xây dựng tòa án Hiến pháp ở Việt Nam [99, tr.55-74], quyền tự do kinh doanh của công dân và Nhà nước thuế [71, tr.133-148], mối quan hệ giữa quyền con người với Luật Hình sự Việt Nam [88 tr.169-181], quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam [88, tr.169-181]… Từ kết quả nghiên cứu của các công trình nghiên cứu về quyền con người, cách thức tiếp cận về quyền con người theo hướng đa ngành, liên ngành luật học giúp nghiên cứu sinh có được nhận thức vừa cơ bản, vừa chuyên sâu về quyền con người, 10 nhất là bảo đảm thực thi quyền con người trong từng lĩnh vực pháp luật, từ đó giúp cho nghiên cứu sinh nhận diện được đặc thù của quyền con người trong từng lĩnh vực để xác định nội dung, phương pháp giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông. Theo đó, quyền con người là phạm trù rất rộng và không dễ hiểu đối với mọi người.

Vì thế, việc xác định nội dung quyền con người cần được phổ biến, giáo dục cho từng đối tượng cụ thể dựa trên các đặc thù về tâm lý lứa tuổi, thành phần xuất thân, hoàn cảnh xã hội… là vấn đề vô cùng quan trọng vì nó quyết định đến hiệu quả giáo dục quyền con người, nhất là việc hiểu biết về quyền con người phù hợp với nhu cầu của bản thân từng cá nhân, khả năng vận dụng pháp luật quyền con người trong việc bảo vệ quyền con người của bản thân và của những người khác. Luận điểm khoa học này được nghiên cứu sinh sử dụng trong quá trình xác định các vấn đề lý luận về giáo dục quyền con người cho học sinh phổ thông, nhất là liên quan đến: Nội dung quyền con người cần giáo dục cả ở cấp độ pháp luật quốc tế hay pháp luật quốc gia; xác định nội dung giáo dục quyền con người ở các cấp học phổ thông tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông; xác định phạm vi giáo dục quyền con người trong hệ thống giáo dục quốc dân. Các nghiên cứu về giáo dục quyền con người Nội dung quyền con người không chỉ là những quyền được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật ở cấp độ quốc gia và quốc tế mà nó còn bao hàm cả những chuẩn mực để hình thành nhân cách con người và những quyền tự nhiên được ghi nhận trong văn hóa, tập quán sinh hoạt của các dân tộc, các vùng miền cũng như các chuẩn mực đạo đức con người. Chính vì vậy, giáo dục quyền con người không chỉ là giáo dục nội dung quy phạm pháp luật mà còn cả giáo dục đạo đức, truyền thống, văn hóa của quốc gia, dân tộc, vùng miền để đối tượng được giáo dục nhận ra được cái chuẩn mực làm người và cũng từ đó, rèn luyện bản thân và những người xung quanh theo các chuẩn mực làm người đó.

Hoạt động giáo dục quyền con người được các nghiên cứu đề cập khá toàn diện từ khía cạnh lý luận giáo dục quyền con người cho đến nội dung, phương pháp, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục quyền con người và biện pháp nâng cao hiệu quả giáo dục quyền con người trong giai đoạn hội nhập toàn cầu hiện nay. 11 Thứ nhất, các nghiên cứu lý luận liên quan đến giáo dục quyền con người. Xuất phát điểm của các nghiên cứu này xoay quanh luận điểm “quyền con người có giá trị chung, tính phổ cập và mang tính đặc thù của từng dân tộc, quốc gia, sự khác nhau về lịch sử, thể chế chính trị, văn hóa và tôn giáo” [33]. Các công trình nghiên cứu về lý luận về giáo dục quyền con người luận giải về sự cần thiết, nội dung, phương thức giáo dục quyền con người được đặt trong các điều kiện, hoàn cảnh khác nhau.

Kết quả nghiên cứu chính yếu đã được các công trình nghiên cứu này đề cập là: i) Xác định nội hàm của giáo dục quyền con người như nghiên cứu của: - Nancy Flowers, What is Human Rights Education? In A Servey of Human Right Education, Bertelsmann Verlag, 2003.