Tổng quan luận án
Luận án tiến sĩ ngữ văn "Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam" do nghiên cứu sinh Lê Thị Nhiên thực hiện, tập trung khảo sát tiểu loại hồi kí cách mạng trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại.
Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu
Trong tiến trình văn học Việt Nam, thể loại hồi kí phát triển mạnh vào thập niên 60 của thế kỷ XX, tiếp tục duy trì ở những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Hồi kí của những người cách mạng là mảng sáng tác có vị trí quan trọng, phản ánh trung thực quá trình hoạt động bí mật, đấu tranh trong tù đày và các giai đoạn giải phóng dân tộc. Tuy nhiên, tác giả luận án chỉ ra rằng đây vẫn là mảng tư liệu chưa được khảo sát toàn diện và có hệ thống, đặc biệt ở phương diện đặc trưng thể loại. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận hồi kí cách mạng từ góc độ lịch sử, chính trị hoặc xem xét tản mạn một số tác phẩm riêng lẻ nhằm phục vụ công tác tuyên truyền, cổ vũ tinh thần chiến đấu. Các công trình nghiên cứu lí luận văn học sau năm 1975 lại chủ yếu tập trung vào hồi kí của giới nhà văn hoặc tướng lĩnh thời kỳ sau. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống nhằm xác lập các đặc điểm nội dung và phương diện nghệ thuật của hồi kí cách mạng Việt Nam là khoảng trống khoa học cần được giải quyết.
Mục tiêu nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án được tác giả phân định thành hai nhóm nhiệm vụ chính:
- Về phương diện nội dung: Khái quát các đặc điểm nổi bật của hồi kí cách mạng Việt Nam. Luận án làm rõ cách thức tác giả hồi kí tái hiện hiện thực lịch sử, hiện thực xã hội và hình tượng con người Việt Nam qua cảm quan và thế giới quan của người cách mạng; đồng thời phân tích giá trị đúc kết kinh nghiệm đấu tranh, khẳng định tư tưởng và chức năng giáo dục của các tác phẩm đối với công chúng.
- Về phương diện nghệ thuật: Nhận diện và hệ thống hóa các đặc trưng thi pháp của thể loại, bao gồm nghệ thuật trần thuật (chủ thể trần thuật, điểm nhìn trần thuật, kết cấu trần thuật), phương thức xây dựng hình tượng người cách mạng (ngoại hình, ngôn ngữ, hành động, thế giới nội tâm) và sự phân hóa của các sắc thái giọng điệu nghệ thuật.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của tiểu loại hồi kí cách mạng Việt Nam.
- Phạm vi tư liệu và thời gian: Luận án khảo sát các tác phẩm hồi kí của những người yêu nước, chiến sĩ cách mạng viết về quá trình hoạt động bí mật, công tác tuyên truyền, quá trình đấu tranh trong hệ thống nhà tù thực dân, đế quốc và phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc. Tác giả không đặt trọng tâm vào thời điểm tác phẩm được ấn hành mà tập trung vào nội dung phản ánh lịch sử.
- Giới hạn loại trừ: Luận án không nghiên cứu hồi kí của các nhà văn về hoạt động sáng tác chuyên nghiệp, hồi kí của các văn nghệ sĩ và các nhà hoạt động văn hóa. Đối với mảng hồi kí của tướng lĩnh quân đội ghi chép về các chiến dịch và trận đánh, tác giả chỉ lựa chọn khảo sát các tác phẩm có nội dung phản ánh chặng đường hoạt động cách mạng ở giai đoạn trước năm 1945.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Luận án phân chia lịch sử nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam thành hai giai đoạn lớn: trước năm 1975 và từ năm 1975 đến nay. Trong mỗi giai đoạn, các công trình được phân loại theo hai nhóm: nghiên cứu khái quát về thể loại và nghiên cứu tác giả, tác phẩm cụ thể.
| Giai đoạn | Nhóm nghiên cứu | Tác giả, công trình tiêu biểu | Trọng tâm nghiên cứu chính |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| **Trước 1975** | Nghiên cứu khái quát | - Tập bài viết *Bàn thêm về viết hồi kí* (NXB Quân đội Nhân dân, 1963): Xuân Thiêm, Trần Đĩnh, Doãn Trung, Nhị Ca.
- Phan Nhân (1964, 1965).
- Nam Mộc (1967).
- Hoàng Như Mai (1970). | Định hướng sáng tác lực lượng vũ trang; yêu cầu tôn trọng người thật việc thật; mối quan hệ giữa người kể và người ghi chép; tính chân thực lịch sử và tính tư tưởng. |
| | Tác giả, tác phẩm cụ thể | - Huỳnh Lý và Trần Văn Hối (1962).
- Thành Duy (1965).
- Trần Văn Giàu (1965).
- Phạm Hùng (1966), Hà Huy Giáp (1967), Nhị Ca (1967).
- Tạp chí Văn học (1969). | Khảo sát *Hai lần vượt ngục* (Trần Đăng Ninh), *Bất khuất* (Nguyễn Đức Thuận), hồi kí Trần Huy Liệu; nhấn mạnh giá trị tố cáo tội ác đế quốc và khí tiết người cộng sản. |
| **Từ 1975 đến nay** | Nghiên cứu khái quát | - Trần Hữu Tá (1977).
- Hà Minh Đức (1980, 1997).
- Tô Hoài (1997).
- Nguyễn Văn Hoa và Phạm Bá Toàn (1997).
- Hoàng Ngọc Hiến (2003).
- Lý Hoài Thu (2008), Đỗ Hải Ninh (2006, 2013).
- Ngô Thị Ngọc Diệp (2013), Phạm Văn Quang (2015). | Xác định vị trí của hồi kí trong loại hình kí; phân tích vai trò đồng sáng tạo của người ghi chép; tính quy định của sự thật lịch sử đối với cảm xúc cá nhân. |
| | Tác giả, tác phẩm cụ thể | - Bùi Văn Ba và Thành Thế Thái Bình (1976), Trường Lưu (2009).
- Tô Hoài (1976).
- Lời giới thiệu NXB Văn học (1977).
- Vũ Tiến Quỳnh (1999).
- Mai Hương (2000).
- Sophie Quinn-Judge (2002).
- NXB Chính trị Quốc gia (2005).
- Vũ Tuấn Anh và Bích Thu chủ biên (2005). | Phân tích sâu tác phẩm *Bất khuất*, *Ánh sáng đây rồi* (Nông Văn Lạc), *Chúng tôi vượt ngục* (Nguyễn Tạo), hồi kí Tố Hữu, hồi kí của Hồ Chí Minh và hồi kí viết về Hồ Chí Minh. |
Các hướng nghiên cứu giai đoạn trước năm 1975
-
Nghiên cứu khái quát: Khởi đầu từ phong trào vận động sáng tác của Tổng cục Chính trị kỷ niệm 17 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam, tập tài liệu Bàn thêm về viết hồi kí (1963) tập hợp các ý kiến chỉ đạo nghiệp vụ:
- Xuân Thiêm (1963): Phân tích vấn đề chủ đề, chi tiết đắt giá và "cái tôi" của người viết qua các tác phẩm Bước ngoặt (Đặng Sĩ Đạt), Ra mặt trận (Huỳnh Văn Nghệ); khẳng định hồi kí phải dựa trên người thật việc thật, phân biệt với bản báo cáo hành chính hay lịch sử đơn vị.
- Trần Đĩnh (1963): Bàn luận về vai trò của người ghi hồi kí, xem người ghi là chủ thể trung gian quan trọng trong việc khơi gợi vốn sống, chuyển hóa tư liệu sự kiện thành hình tượng sinh động.
- Doãn Trung (1963): Khảo sát kinh nghiệm viết hồi kí đấu tranh cách mạng từ tài liệu Trung Quốc, nhấn mạnh tính chân thực phải gắn liền với bản chất lịch sử, kết hợp hài hòa giữa tường thuật khái quát và chi tiết nghệ thuật.
- Nhị Ca (1963): Khảo sát các tác phẩm quốc tế (Truyện Hồng quân, Gặp gỡ Lênin trong lúc lưu vong, Người con của nhân dân) và tác phẩm trong nước (Thượng kinh kí sự, Từ nhân dân mà ra của Võ Nguyên Giáp), chỉ ra tính hai mặt của thể loại: tái hiện lịch sử bằng hồi tưởng và truyền cảm bằng hình tượng.
- Phan Nhân (1964, 1965): Khẳng định hồi kí chỉ miêu tả cái có thật chứ không phản ánh cái có thể có, đồng thời phân tích tính súc tích trong tập hồi kí Người Hà Nội.
- Nam Mộc (1967): Nhận diện thể loại "truyện ghi", "loại ghi chép" do nhân chứng kể cho nhà văn ghi, đánh giá cao tác phẩm Bất khuất.
- Hoàng Như Mai (1970): Trong lời giới thiệu Hồi kí cách mạng, tập 2, tác giả tổng kết bức tranh sinh hoạt bí mật, chế độ ngục tù, hình tượng Hồ Chủ tịch và phẩm chất đời thường nhưng kiên định của người chiến sĩ cộng sản.
-
Nghiên cứu tác giả, tác phẩm cụ thể:
- Huỳnh Lý và Trần Văn Hối (1962): Trong Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam, tập 6 (1945 - 1960), các tác giả ghi nhận giá trị sử liệu và tính biểu cảm trong Hai lần vượt ngục của Trần Đăng Ninh cùng các tập hồi kí Nhân dân ta rất anh hùng, Lên đường thắng lợi, Bác Hồ.
- Thành Duy (1965): Phân tích ranh giới giữa hư cấu nghệ thuật và bịa đặt thông qua cuộc thảo luận về các tác phẩm Một lòng với Đảng (Hoàng Thị Ái) và Nữ tự vệ chiến đấu (Hà Quế).
- Trần Văn Giàu (1965): Khảo sát tập hồi kí Những ngày gian khổ, nêu bật phẩm chất kiên trì bám dân của người cán bộ.
- Phạm Hùng (1966), Hà Huy Giáp (1967), Nhị Ca (1967): Đồng loạt khẳng định giá trị của Bất khuất (Nguyễn Đức Thuận), xem đây là bản cáo trạng tội ác thực dân, đế quốc và biểu tượng của khí tiết cách mạng.
- Tạp chí Văn học (1969): Bài viết tưởng niệm đồng chí Trần Huy Liệu đánh giá cao các tập hồi kí ghi lại hoạt động cách mạng của ông.
Các hướng nghiên cứu giai đoạn từ năm 1975 đến nay
-
Nghiên cứu khái quát:
- Trần Hữu Tá (1977): Đánh giá dòng hồi kí cách mạng phản ánh giai đoạn cơ hàn, khẳng định ý chí quật cường của nhân dân.
- Hà Minh Đức (1980, 1997): Xác định đặc trưng hồi kí cách mạng là phản ánh khách quan bức tranh đời sống xã hội rộng lớn; cái tôi tác giả lùi về bình diện thứ hai nhường chỗ cho cuộc đời chung của quần chúng nhân dân.
- Tô Hoài (1997): Nhấn mạnh sự đóng góp của phong cách ghi chép, xem người ghi là đồng tác giả định hình diện mạo tác phẩm.
- Nguyễn Văn Hoa và Phạm Bá Toàn (1997): Xem hồi kí là nguồn bổ trợ cho sử học dựa trên ấn tượng trực tiếp của cá nhân.
- Hoàng Ngọc Hiến (2003): Đòi hỏi người viết hồi kí cách mạng phải bộc lộ chính kiến và tư tưởng riêng để tránh biến tác phẩm thành văn xã luận khô khan.
- Lý Hoài Thu (2008), Đỗ Hải Ninh (2006, 2013): Khảo sát sự chuyển dịch của hồi kí thời kỳ đổi mới, song đối tượng khảo sát trọng tâm lại là hồi kí văn học của giới nhà văn.
- Ngô Thị Ngọc Diệp (2013): Nhận diện góc nhìn sử thi và thủ pháp trữ tình hóa ký ức trong hồi kí cách mạng giai đoạn 1945 - 1975.
- Phạm Văn Quang (2015): Tiếp cận hồi kí từ góc độ xã hội học thi pháp, phân tích động cơ chính trị và tính chất phi hư cấu của thể loại.
-
Nghiên cứu tác phẩm cụ thể:
- Bùi Văn Ba, Thành Thế Thái Bình (1976), Trường Lưu (2009): Tiếp tục khẳng định nghệ thuật chọn lọc chi tiết và tầm vóc nhân vật người tù chính trị trong tác phẩm Bất khuất.
- Tô Hoài (1976): Giới thiệu tập hồi kí Ánh sáng đây rồi của Nông Văn Lạc, chỉ ra lối kể chuyện theo trật tự công tác nhưng giàu sức lôi cuốn nhờ sự việc có thật.
- NXB Văn học (1977): Khẳng định giá trị giáo dục lý tưởng trong tập Chúng tôi vượt ngục của Nguyễn Tạo.
- Vũ Tiến Quỳnh (1999): Giới thiệu các hồi kí của Trần Huy Liệu: Mặt trận dân chủ Đông Dương (1960), Đảng Thanh Niên (1961), Dưới hầm Sơn La (1951).
- Mai Hương (2000): Khảo sát tập hồi kí Nhớ lại một thời của Tố Hữu, chỉ rõ sự hòa quyện giữa cuộc đời thi sĩ và cuộc đời chiến sĩ.
- Sophie Quinn-Judge (2002): Đánh giá tác phẩm Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch (bút danh Trần Dân Tiên) từ góc độ xây dựng hình tượng lãnh tụ.
- Vũ Tuấn Anh, Bích Thu chủ biên (2005): Hệ thống hóa giá trị tác phẩm Bất khuất (do Vũ Tuấn Anh viết), Những kỉ niệm sâu sắc trong đời bộ đội (do Lê Dục Tú viết) và tác phẩm của Trần Dân Tiên (do Vũ Văn Sỹ viết) trong Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam.
Khoảng trống luận án giải quyết
Từ việc phân tích tổng quan, luận án chỉ rõ các công trình giai đoạn trước 1975 chủ yếu giải quyết yêu cầu chỉ đạo thực tiễn sáng tác và bồi dưỡng lập trường tư tưởng; các công trình từ sau 1975 chưa phân định rạch ròi giữa hồi kí cách mạng với hồi kí văn học, đồng thời xem nhẹ phương diện thi pháp học. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: khảo sát hồi kí cách mạng như một tiểu loại văn học độc lập, nghiên cứu đồng bộ từ cơ sở lý thuyết thể loại, đặc điểm nội dung đến hệ thống thi pháp nghệ thuật trần thuật.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và quan niệm thể loại
Luận án vận dụng các khái niệm lý luận văn học về thể loại kí và hồi kí từ các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế:
- Edward Quinn (2006): Xác định thể loại hồi kí (memoir) là một dạng của tự truyện nhưng có sự phụ thuộc của đời sống cá nhân tác giả vào các sự kiện công cộng mà họ tham gia.
- Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2004): Định nghĩa hồi kí trong Từ điển thuật ngữ văn học là thể loại thuộc loại hình kí, kể lại những biến cố trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến.
- Lại Nguyên Ân (2004): Nhấn mạnh trong 150 thuật ngữ văn học rằng hồi kí là thiên trần thuật từ ngôi tác giả ("tôi" tác giả có thực, không phải "tôi" hư cấu) nhằm ghi chép những sự kiện có thực.
- Hà Minh Đức (1997), Phương Lựu (1997): Khẳng định hồi kí ghi lại chuỗi sự kiện theo dòng thời gian hồi tưởng của người trong cuộc, có thể tổ chức theo kết cấu cốt truyện hoặc kết cấu liên tưởng.
- Phan Cự Đệ (2004): Cung cấp luận điểm về sự chuyển biến của hiện thực chiến tranh cách mạng Việt Nam như nguồn chất liệu thực tế cho văn xuôi.
Phân định ranh giới giữa hồi kí và tự truyện
Luận án làm rõ sự khác biệt giữa hai thể loại tương cận:
- Tự truyện: Thể loại "mình tự nói về mình", mang tính chất "già truyện non kí" (theo cách gọi của giới nghiên cứu được trích dẫn trong văn bản). Tác giả là nhân vật trung tâm xuyên suốt, câu chuyện hướng vào việc tái hiện sự phát triển nội tâm cá nhân, cho phép diễn đạt sinh động cảm tưởng chủ quan (Đỗ Đức Hiểu, 2004; Phùng Ngọc Kiếm, 2005).
- Hồi kí: Thể loại mang tính chất "già kí non truyện". Tác giả giữ vai trò nhân chứng khách quan; nhân vật chính không nhất thiết là tác giả mà có thể là quần chúng nhân dân, lãnh tụ, đồng chí hoặc các sự kiện lịch sử mang tính công đồng. Giá trị cốt lõi của hồi kí nằm ở tính xác thực lịch sử và tính chính xác của tư liệu.
Hệ thống phương pháp nghiên cứu
Luận án triển khai 6 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:
- Phương pháp thống kê, phân loại: Tập hợp, thống kê số lượng tác phẩm để đánh giá quy mô tiểu loại; phân loại các nhóm nội dung cơ bản và các biện pháp nghệ thuật trong từng tác phẩm và toàn bộ hệ thống tư liệu.
- Phương pháp thực chứng - lịch sử: Đặt các tác phẩm hồi kí vào bối cảnh lịch sử xã hội tương ứng để kiểm chứng tính xác thực của sự kiện, đồng thời nhận diện khả năng tái hiện hiện thực bằng phương tiện ngôn từ nghệ thuật.
- Phương pháp so sánh: So sánh hồi kí cách mạng với các tiểu loại khác trong thể kí (bút kí, tùy bút, hồi kí văn học); so sánh chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm với tư liệu lịch sử thực tế nhằm chỉ ra tính sinh động của hình tượng văn học.
- Phương pháp loại hình: Khu biệt và xác định những đặc trưng thể loại ổn định của hồi kí cách mạng trong tương quan với các thể loại văn học khác của Việt Nam hiện đại.
- Phương pháp thi pháp học kết hợp nghiên cứu hình thức: Khảo sát các thành tố cấu trúc nghệ thuật của văn bản, bao gồm chủ thể trần thuật, điểm nhìn trần thuật, tổ chức kết cấu và giọng điệu.
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp tri thức văn học, lịch sử, văn hóa và xã hội học để đánh giá toàn diện giá trị của tư liệu.
- Các thao tác bổ trợ: Phân tích, chứng minh, bình luận văn học.
Nguồn tư liệu nghiên cứu
Nguồn tư liệu của luận án là các văn bản hồi kí cách mạng đã xuất bản chính thức, bao gồm hồi kí của các chiến sĩ cách mạng tiền khởi nghĩa, hồi kí tù đày (Bất khuất, Chúng tôi vượt ngục, Dưới hầm Sơn La...), hồi kí viết về Hồ Chủ tịch (Từ nhân dân mà ra, Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Bác Hồ sống mãi với chúng ta) và hồi kí của các tướng lĩnh chỉ huy quân sự phản ánh giai đoạn trước 1945.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam
Chương 1 tiến hành khảo sát toàn diện các công trình nghiên cứu văn học về hồi kí cách mạng ở hai giai đoạn trước và sau năm 1975. Tác giả phân tích chi tiết các chuyên luận, bài báo khoa học và lời giới thiệu tác phẩm của các nhà nghiên cứu, nhà lý luận (Xuân Thiêm, Doãn Trung, Nhị Ca, Hoàng Như Mai, Hà Minh Đức, Tô Hoài, Ngô Thị Ngọc Diệp...).
Chương này rút ra 2 nhận định cơ bản:
- Giai đoạn trước 1975, các bài viết chủ yếu có tính chất định hướng phương pháp sáng tác phục vụ nhiệm vụ chính trị, khẳng định giá trị giáo dục tư tưởng nhưng chưa khái quát thành lý luận thể loại.
- Giai đoạn sau 1975, giới nghiên cứu đã chú ý đến các phương diện thi pháp và giá trị văn học nhưng vẫn còn tình trạng xem nhẹ tính thẩm mỹ, thiếu sự phân định rạch ròi giữa hồi kí của chiến sĩ cách mạng và hồi kí của nhà văn, để lại nhiều khoảng trống nghiên cứu.
Chương 2: Những vấn đề chung về hồi kí và hồi kí cách mạng
Chương 2 thiết lập khung lý thuyết cho toàn bộ luận án:
- Phân tích các định nghĩa hồi kí trong lịch sử học thuật thế giới và Việt Nam; khu biệt ranh giới giữa hồi kí với tự truyện và các thể loại kí khác dựa trên vị trí của cái tôi trần thuật và nguyên tắc tôn trọng sự thật lịch sử.
- Khái quát quá trình hình thành, phân loại hồi kí cách mạng và khẳng định vị trí của tiểu loại này trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam hiện đại.
- Xác định hồi kí cách mạng là loại hình trần thuật phi hư cấu mà ở đó cái tôi cá nhân hòa nhập vào vận mệnh cộng đồng, lấy sự kiện đấu tranh giải phóng dân tộc làm trục phản ánh trung tâm.
Chương 3: Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam nhìn từ phương diện nội dung
Chương 3 đi sâu phân tích hệ thống nội dung phản ánh của các tác phẩm hồi kí cách mạng thông qua 4 luận điểm chính:
- Hồi ức về bức tranh hiện thực mang khuynh hướng sử thi: Tái hiện các sự kiện trọng đại trong đời sống cách mạng Việt Nam (thời kỳ hoạt động bí mật, phong trào tiền khởi nghĩa, Cách mạng tháng Tám) và phản ánh tác động của tình hình quốc tế đến phong trào cách mạng trong nước.
- Hồi ức về tầm vóc vĩ đại của nhân dân và chân dung tinh thần của người cách mạng: Khắc họa sự đùm bọc, chở che của quần chúng nhân dân đối với cán bộ, làm nổi bật bản lĩnh, lòng trung thành tuyệt đối với lý tưởng và đức hy sinh của những người cộng sản.
- Nhận thức về những thủ đoạn của thực dân, đế quốc và thân phận của người Việt Nam: Vạch trần sự tàn bạo của chế độ cai trị thực dân, tính chất khốc liệt của hệ thống nhà tù, trại giam (Hỏa Lò, Sơn La, Côn Đảo) và nỗi thống khổ của người dân trong cảnh nô lệ.
- Giáo dục, đúc kết những bài học có ý nghĩa quan trọng: Đúc kết các bài học kinh nghiệm trong xây dựng cơ sở bí mật, chỉ đạo phong trào đấu tranh và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ sau.
Chương 4: Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam nhìn từ phương diện nghệ thuật
Chương 4 phân tích các phương tiện thi pháp tạo nên giá trị văn học của hồi kí cách mạng qua 3 bình diện:
- Nghệ thuật trần thuật:
- Chủ thể trần thuật: Sự xuất hiện của cái tôi nhân chứng – người trực tiếp tham gia sự kiện; mối quan hệ đồng sáng tạo giữa người kể chuyện và người ghi chép.
- Kết cấu trần thuật: Tổ chức sự kiện theo trật tự biên niên thời gian lịch sử kết hợp với kết cấu liên tưởng tâm lý của dòng hồi ức.
- Điểm nhìn trần thuật: Điểm nhìn kép, có sự đan xen giữa điểm nhìn của người trong cuộc ở quá khứ (khi sự kiện diễn ra) và điểm nhìn chiêm nghiệm của người kể chuyện ở hiện tại (khi hồi cố).
- Nghệ thuật thể hiện hình tượng người cách mạng:
- Khắc họa ngoại hình qua các chi tiết chân thực, giản dị của đời sống gian khổ.
- Tái hiện tính cách qua ngôn ngữ đối thoại mộc mạc và hành động quả cảm trước thử thách, đòn roi tra tấn.
- Khám phá thế giới nội tâm sâu kín: diễn tả nỗi nhớ quê hương, gia đình, tình đồng chí gắn bó keo sơn, xóa bỏ định kiến xem người cách mạng là những con người khô khan, phi cá tính.
- Giọng điệu nghệ thuật đa dạng: Sự phối hợp linh hoạt giữa các sắc thái giọng điệu:
- Giọng giãi bày, tâm tình khi nhắc về kỉ niệm sâu sắc, tình thương yêu đồng chí, đồng bào.
- Giọng ngợi ca, tuyên truyền hào sảng khi khẳng định chân lý cách mạng và niềm tin chiến thắng.
- Giọng khôi hài, mỉa mai, châm biếm sâu cay khi vạch trần bộ mặt của kẻ thù xâm lược và tay sai.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lí luận
- Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập trung vào đối tượng hồi kí của những người yêu nước và người cách mạng, góp phần khắc phục tình trạng thiên lệch khi các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào hồi kí của giới nhà văn.
- Hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu, quan điểm đánh giá về hồi kí cách mạng Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử, từ đó xác lập cơ sở lý thuyết thể loại rõ ràng cho tiểu loại này.
- Chỉ ra các quy luật nghệ thuật nội tại của thể loại: sự kết hợp giữa tính xác thực lịch sử và tính thẩm mỹ; phương thức xây dựng hình tượng mang cảm quan sử thi nhưng không tách rời phương diện đời thường; cấu trúc trần thuật đặc thù gắn với vai trò của người ghi chép.
Đóng góp về mặt thực tiễn
- Cung cấp nguồn tư liệu học thuật có hệ thống phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu các chuyên đề về văn học Việt Nam hiện đại, thể loại kí và thi pháp thể loại tại các trường đại học, viện nghiên cứu.
- Hỗ trợ công tác nghiên cứu liên ngành giữa văn học và lịch sử, giúp các nhà nghiên cứu lịch sử tiếp cận hồi kí cách mạng như một nguồn sử liệu sống động có sự soi chiếu của cảm quan nghệ thuật.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của nghiên cứu
- Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu do tác giả tự giới hạn, luận án không bao quát toàn bộ các sáng tác hồi kí của các nhà văn về quá trình sáng tác nghệ thuật, hồi kí của giới trí thức, văn nghệ sĩ.
- Đối với mảng hồi kí của các tướng lĩnh quân đội, nghiên cứu chỉ giới hạn ở các tác phẩm phản ánh quá trình hoạt động trước năm 1945, chưa khảo sát các bộ hồi kí đồ sộ về hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ sau năm 1945.
Hướng nghiên cứu tiếp
- Mở rộng khảo sát so sánh giữa hồi kí cách mạng với hồi kí của các văn nghệ sĩ cùng thời kỳ để làm nổi bật sự khác biệt về thi pháp cái tôi trần thuật.
- Nghiên cứu chuyên sâu về mảng hồi kí quân sự của các tướng lĩnh Việt Nam trong các chiến dịch lớn sau năm 1945 nhằm hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về thể loại kí tự sự chiến tranh cách mạng.
Giá trị tham khảo
Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều đối tượng trong nghiên cứu và đào tạo:
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngữ văn: Cung cấp khung lý thuyết thể loại chi tiết, cách thức phân định thể loại văn học phi hư cấu (hồi kí và tự truyện), phương pháp tiếp cận văn bản kí từ góc độ thi pháp học (trần thuật, điểm nhìn, hình tượng, giọng điệu).
- Giảng viên đại học và cao đẳng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho các học phần Văn học Việt Nam hiện đại, Lý luận văn học (chuyên đề Thể loại văn học) và Phương pháp nghiên cứu văn học.
- Các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa: Khai thác các phân tích của luận án để nhận diện giá trị và giới hạn của nguồn tư liệu hồi kí khi sử dụng làm bằng chứng lịch sử; hiểu rõ phương thức "người kể - người ghi" trong việc hình thành văn bản.
- Phần đáng tham khảo nhất: Chương 1 với hệ thống điểm luận tư liệu phong phú từ năm 1962 đến năm 2015, và Chương 4 với hệ thống tiêu chí thi pháp trần thuật trong văn học phi hư cấu.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án phân định ranh giới giữa hồi kí và tự truyện dựa trên những tiêu chí nào?
Luận án chỉ ra rằng dù cùng thuộc loại hình kí tự sự và cùng tái hiện quá khứ, tự truyện là thể loại "mình tự nói về mình", mang tính chất "già truyện non kí", tập trung tuyệt đối vào bản thân tác giả như một nhân vật trung tâm để giãi bày nội tâm chủ quan. Ngược lại, hồi kí mang tính chất "già kí non truyện", trong đó tác giả giữ vai trò là nhân chứng khách quan ghi chép lại các sự kiện xã hội, đời sống chung của cộng đồng hoặc con người khác mà tác giả từng chứng kiến, lấy tính xác thực của sự kiện làm nguyên tắc cốt lõi.
2. Phạm vi khảo sát mảng hồi kí của các tướng lĩnh quân đội trong luận án được giới hạn như thế nào?
Tác giả luận án không khảo sát toàn bộ hồi kí quân sự của các tướng lĩnh. Luận án chỉ lựa chọn và nghiên cứu những tác phẩm hồi kí của tướng lĩnh có nội dung kể về quá trình hoạt động cách mạng ở giai đoạn bí mật và đấu tranh giành chính quyền trước năm 1945. Những tác phẩm chỉ thuần túy tường thuật các trận đánh, chiến dịch quân sự trong các cuộc kháng chiến sau năm 1945 không thuộc phạm vi khảo sát chính của đề tài.
3. Nhà nghiên cứu Sophie Quinn-Judge có đánh giá như thế nào về tập hồi kí "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch"?
Năm 2002, trong công trình nghiên cứu của mình, Sophie Quinn-Judge nhận định rằng mặc dù cuốn sách dựa trên sự thật, nhưng những điều tác phẩm bỏ qua hoặc tô vẽ thêm, cùng với việc khăng khăng khẳng định phẩm chất vô sản của Hồ Chí Minh, đã biến tác phẩm thành một yếu tố tạo ra huyền thoại về ông hơn là một sử liệu nghiêm túc (While it is based on fact, its omissions, embellishments, and insistence on Ho Chi Minh's proletarian virture made it an element in the construction of his myth rather than a serious record).
4. Vai trò của "người ghi" trong hồi kí cách mạng được các nhà nghiên cứu nhìn nhận ra sao trong luận án?
Từ công trình của Trần Đĩnh (1963) đến Tô Hoài (1997), vai trò của "người ghi" được đánh giá là một người đồng sáng tạo, tác giả thứ hai của tác phẩm hồi kí. Người ghi không chỉ đơn thuần sao chép lời kể mà phải thấu hiểu, đồng cảm, vận dụng vốn sống và tài năng ngôn ngữ để khơi gợi các chi tiết đắt giá từ ký ức người kể, từ đó nhào nặn tư liệu đời thực thành hình tượng nghệ thuật sinh động, tạo nên phong cách trần thuật của tác phẩm.
5. Tác giả Bùi Văn Ba và Thành Thế Thái Bình đánh giá cao điểm gì ở nghệ thuật của tập hồi kí "Bất khuất"?
Trong Thường thức lí luận văn học (1976), nhóm tác giả Bùi Văn Ba và Thành Thế Thái Bình đánh giá cao sự lựa chọn và sắp xếp chi tiết của tác giả Nguyễn Đức Thuận. Trong gần mười năm bị giam cầm ở ngục tù Côn Đảo với muôn vàn sự kiện và con người, tác giả đã không liệt kê dàn trải mà biết chắt lọc những con người tiêu biểu nhất, những sự việc đắt giá nhất để làm nổi bật khí phách anh hùng của người chiến sĩ cộng sản và sức mạnh của chính nghĩa.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của Lê Thị Nhiên là công trình nghiên cứu chuyên khảo về tiểu loại hồi kí cách mạng Việt Nam dưới góc độ lý luận và thi pháp học. Luận án đã tổng quan toàn diện lịch sử nghiên cứu từ trước năm 1975 đến nay, xác định rõ ranh giới thể loại giữa hồi kí và tự truyện, đồng thời chứng minh các đặc trưng phản ánh hiện thực sử thi của tiểu loại này. Bằng việc phân tích cấu trúc trần thuật, hình tượng nhân vật và hệ thống giọng điệu, công trình đã khẳng định giá trị nghệ thuật độc lập và đóng góp lịch sử của hồi kí cách mạng trong nền văn học Việt Nam hiện đại.
