Luận án tiến sĩ ngôn ngữ văn học và văn hóa việt nam những đặc điểm cơ bản của hồi ký cách mạng việt nam

Luận án tiến sĩ văn học phân tích ngôn ngữ văn học và văn hóa việt nam những đặc điểm cơ bản của hồi ký cách mạng việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Lê Thị Nhiên
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Đặc điểm nổi bật của hồi ký cách mạng Việt Nam trong ngôn ngữ, văn học và văn hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM
• 1.1. Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam trước năm 1975
• 1.2. Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng
• 1.3. Những nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể
• 1.4. Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam từ 1975 đến nay
• 1.5. Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng
• 1.6. Những nghiên cứu về tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể
• 1.7. Một số đánh giá về tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam trước và sau 1975
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÍ VÀ HỒI KÍ CÁCH MẠNG
• 2.1. Những vấn đề chung về hồi kí
• 2.2. Khái niệm hồi kí và sự phân định ranh giới giữa hồi kí với các thể loại tương cận
• 2.3. Đặc điểm hồi kí
• 2.4. Phân loại hồi kí
• 2.5. Những vấn đề chung về hồi kí cách mạng
• 2.6. Một số đánh giá về hồi kí cách mạng
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG
• 3.1. Hồi ức về bức tranh hiện thực mang khuynh hướng sử thi
• 3.2. Hồi tưởng về những sự kiện trọng đại trong đời sống cách mạng Việt Nam
• 3.3. Gợi nhắc tình hình thế giới và những tác động đến cách mạng Việt Nam
• 3.4. Hồi ức về tầm vóc vĩ đại của nhân dân và chân dung tinh thần của người cách mạng
• 3.4.1. Tầm vóc vĩ đại của nhân dân
• 3.4.2. Chân dung tinh thần của người cách mạng
• 3.5. Nhận thức về những thủ đoạn của thực dân, đế quốc và thân phận của người Việt Nam
• 3.5.1. Thủ đoạn của bọn thực dân, đế quốc đối với dân tộc Việt Nam
• 3.5.2. Sự tàn khốc của chế độ nhà tù thực dân, đế quốc
• 3.5.3. Thân phận của người Việt Nam trong cảnh đời nô lệ
• 3.6. Giáo dục, đúc kết những bài học có ý nghĩa quan trọng
• 3.6.1. Giáo dục lí tưởng cách mạng và tình yêu quê hương đất nước
• 3.6.2. Những bài học kinh nghiệm trong hoạt động cách mạng
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
• 4.1. Nghệ thuật trần thuật trong hồi kí cách mạng Việt Nam
• 4.2. Chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng Việt Nam
• 4.3. Kết cấu trần thuật
• 4.4. Điểm nhìn trần thuật
• 4.5. Nghệ thuật thể hiện hình tượng người cách mạng
• 4.5.1. Đặc tả về ngoại hình
• 4.5.2. Ấn tượng về ngôn ngữ và hành động
• 4.5.3. Khắc họa thế giới nội tâm
• 4.6. Giọng điệu nghệ thuật đa dạng
• 4.6.1. Giọng giãi bày, tâm tình
• 4.6.2. Giọng ngợi ca, tuyên truyền
• 4.6.3. Giọng khôi hài, mỉa mai, châm biếm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Mở đầu

Luận án tiến sĩ 'Đặc điểm nổi bật của hồi ký cách mạng Việt Nam trong ngôn ngữ, văn học và văn hóa' tập trung vào việc phân tích hồi ký cách mạng Việt Nam như một thể loại văn học đặc biệt. Hồi ký không chỉ là những ghi chép cá nhân mà còn là tài liệu lịch sử phản ánh chân thực quá trình đấu tranh của dân tộc. Tác giả luận án đã chỉ ra rằng hồi ký cách mạng có vai trò quan trọng trong việc ghi lại những kỷ niệm, sự kiện lịch sử và tâm tư của người viết. Đặc biệt, hồi ký cách mạng đã phát triển mạnh mẽ từ thập niên 60 của thế kỷ XX, phản ánh những biến động xã hội và nhu cầu sáng tạo nghệ thuật của các tác giả. Luận án cũng nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu hồi ký cách mạng là cần thiết để hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử Việt Nam.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Hồi ký cách mạng là một thể loại văn học có nhiều tiểu loại khác nhau, phản ánh những kỷ niệm sâu sắc của những người tham gia cách mạng. Tác giả luận án đã chỉ ra rằng hồi ký không chỉ đơn thuần là ghi chép mà còn là sự tái hiện hiện thực xã hội qua lăng kính cá nhân. Nội dung hồi ký giai đoạn đầu chủ yếu là những hồi ức về đồng đội và những sự kiện quan trọng trong lịch sử chống thực dân, đế quốc. Từ thập niên 90 đến nay, hồi ký đã trở thành một mảng sáng tác quan trọng, ghi lại những trải nghiệm của các nhà văn và tướng lĩnh trong cuộc chiến. Tuy nhiên, nghiên cứu về hồi ký cách mạng vẫn còn nhiều khoảng trống cần được khai thác, đặc biệt là ở phương diện đặc trưng thể loại.

II. Tổng quan tình hình nghiên cứu hồi ký cách mạng Việt Nam

Chương này trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu hồi ký cách mạng Việt Nam từ trước đến nay. Trước năm 1975, các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào định hướng sáng tác và tư tưởng của hồi ký. Các tác giả đã chỉ ra rằng hồi ký cách mạng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mang tính nghệ thuật cao. Sau năm 1975, nghiên cứu về hồi ký cách mạng đã có những bước tiến mới, với nhiều công trình chuyên sâu hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề chưa được khai thác triệt để, đặc biệt là về mặt nghệ thuật và nội dung. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng hồi ký cách mạng có vai trò quan trọng trong việc ghi lại lịch sử và tâm tư của người viết, đồng thời phản ánh những giá trị văn hóa của dân tộc.

2.1. Tình hình nghiên cứu trước năm 1975

Trước năm 1975, hồi ký cách mạng mới bắt đầu phát triển mạnh mẽ, do đó chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu. Các tác giả đã tập trung vào việc định hướng cho cuộc vận động sáng tác hồi ký, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ghi lại những kỷ niệm và sự kiện lịch sử. Một số công trình đã chỉ ra rằng hồi ký cần phải phản ánh chân thực cuộc sống và tâm tư của người viết, đồng thời cần có sự kết hợp giữa hiện thực và nghệ thuật. Những nghiên cứu này đã tạo nền tảng cho việc phát triển thể loại hồi ký cách mạng trong văn học Việt Nam.

III. Những đặc điểm cơ bản của hồi ký cách mạng Việt Nam

Chương này phân tích những đặc điểm nổi bật của hồi ký cách mạng Việt Nam từ phương diện nội dung và nghệ thuật. Nội dung hồi ký thường phản ánh những sự kiện trọng đại trong lịch sử cách mạng, chân dung của người cách mạng và những bài học kinh nghiệm quý giá. Hồi ký không chỉ là tài liệu lịch sử mà còn là tác phẩm nghệ thuật, thể hiện tâm tư, tình cảm và lý tưởng của người viết. Về mặt nghệ thuật, hồi ký cách mạng có những đặc trưng riêng biệt như nghệ thuật trần thuật, điểm nhìn và giọng điệu. Những đặc điểm này giúp hồi ký cách mạng trở thành một thể loại văn học độc đáo, có giá trị trong việc ghi lại lịch sử và văn hóa Việt Nam.

3.1. Đặc điểm nội dung

Nội dung của hồi ký cách mạng thường tập trung vào những kỷ niệm sâu sắc về cuộc sống và hoạt động cách mạng. Các tác giả hồi ký thường ghi lại những sự kiện lịch sử quan trọng, những trải nghiệm cá nhân và những bài học quý giá từ quá trình đấu tranh. Hồi ký không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của người viết, từ đó tạo nên một bức tranh sống động về cuộc sống cách mạng. Những hồi ký này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang tính giáo dục cao, giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn về quá trình đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

IV. Những đặc điểm nghệ thuật của hồi ký cách mạng Việt Nam

Chương này tập trung vào phân tích những đặc điểm nghệ thuật của hồi ký cách mạng Việt Nam. Nghệ thuật trần thuật trong hồi ký cách mạng thường rất phong phú, với nhiều điểm nhìn và giọng điệu khác nhau. Các tác giả sử dụng nghệ thuật ngôn từ để tái hiện lịch sử một cách sinh động và chân thực. Hình tượng người cách mạng được thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ ngoại hình đến thế giới nội tâm. Giọng điệu nghệ thuật trong hồi ký cũng rất đa dạng, từ giọng tâm tình, ngợi ca đến giọng khôi hài, châm biếm. Những đặc điểm này không chỉ làm nổi bật giá trị nghệ thuật của hồi ký mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về cuộc sống và tâm tư của người viết.

4.1. Nghệ thuật trần thuật

Nghệ thuật trần thuật trong hồi ký cách mạng Việt Nam thể hiện sự đa dạng và phong phú. Các tác giả thường sử dụng nhiều điểm nhìn khác nhau để tạo nên sự sinh động cho tác phẩm. Điểm nhìn trần thuật có thể là ngôi thứ nhất, từ đó giúp người đọc cảm nhận rõ hơn về tâm tư và cảm xúc của người viết. Kết cấu trần thuật cũng rất linh hoạt, cho phép tác giả tự do thể hiện những kỷ niệm và sự kiện theo cách riêng của mình. Điều này không chỉ làm tăng tính hấp dẫn cho hồi ký mà còn giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM Hồi kí cách mạng đã xuất hiện trong văn học Việt Nam từ trước Cách mạng tháng Tám và khi nghiên cứu về những sáng tác này, phương diện nội dung tư tưởng thường được các nhà nghiên cứu chú trọng. Bên cạnh đó, họ đã chỉ ra rằng, tiểu loại văn học này cũng được chú ý bởi những hình thức thể hiện riêng của loại văn chương tái hiện hiện thực bằng hồi tưởng và kỉ niệm. Trong những công trình nghiên cứu về hồi kí cách mạng, các tác giả không những đã nhận xét về vai trò và ý nghĩa của tác phẩm ở phương diện tư tưởng mà còn chỉ ra một số đặc điểm cơ bản về nghệ thuật. Thông qua các công trình nghiên cứu, người viết có thể đánh giá được sức ảnh hưởng của hồi kí cách mạng trong tiến trình văn học Việt Nam; đồng thời, chỉ ra được đóng góp cũng như hạn chế của các công trình nghiên cứu trong việc tìm hiểu, đánh giá về hồi kí cách mạng.

Ngoài ra, từ những công trình, bài viết của các nhà nghiên cứu, người viết có tiền đề, cơ sở tham khảo, tiếp thu để triển khai những vấn đề về đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam một cách khái quát, hệ thống, nêu ra những cách nhìn nhận mới mẻ. Khi tìm hiểu tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam, người viết chủ yếu khảo sát theo tiến trình lịch sử. Do đó, người viết phân chia các công trình nghiên cứu thành hai giai đoạn: trước và sau 1975. Trong từng giai đoạn, dựa vào đối tượng nghiên cứu của các công trình, có thể chia thành hai nhóm: nhóm những công trình nghiên cứu mang tính khái quát về thể loại và nhóm những công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm cụ thể.

Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam trước năm 1975 8 Trước năm 1975, đất nước đối mặt với hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ ác liệt, hơn nữa, các tác phẩm hồi kí cách mạng cũng mới bắt đầu phát triển mạnh vào thập niên 60, cho nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu loại này. Cũng vì lẽ đó, người viết nhận thấy, các công trình nghiên cứu ở thời kì này tập trung vào định hướng cho cuộc vận động sáng tác về hồi kí, cũng như định hướng tư tưởng cho người đọc khi tiếp nhận các tác phẩm hồi kí cách mạng. Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng Sau cuộc vận động sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang cách mạng của Tổng cục Chính trị nhân dịp kỉ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam lần thứ 17, nhiều tác phẩm hồi kí ra đời. Khi nhận được tác phẩm và ý kiến đóng góp của các đồng chí cán bộ, các bạn viết văn trẻ và bộ đội, chiến sĩ ở nhiều đơn vị, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân đã xuất bản tập tài liệu Bàn thêm về viết hồi kí (1963).

Tập sách gồm có 7 bài viết, là những tư liệu cần thiết và có giá trị khái quát trong việc nghiên cứu về hồi kí cách mạng. Trong bài viết Thêm mấy điều cần trao đổi về viết hồi kí và mẩu chuyện về lực lượng vũ trang cách mạng, tác giả Xuân Thiêm đã bày tỏ quan niệm của mình về nhiều phương diện trong việc viết và nghiên cứu hồi kí cách mạng. Trước hết, tác giả nêu quan niệm về đề tài và chủ đề trong sáng tác văn chương nói chung và trong việc sáng tác hồi kí nói riêng. Đối với những tác phẩm sáng tác trong cuộc vận động viết về kỉ niệm sâu sắc trong đời bộ đội của Cục Chính trị, ông cho rằng: Ta nên hiểu một chuyện sâu sắc là một chuyện có thật rút ra từ cuộc sống của mỗi con người, một câu chuyện có chủ đề rõ ràng, có ý nghĩa thiết thực đối với người đọc làm cho người đọc thấy được ở đấy điều gì bổ ích cho những ngày đang sống (Xuân Thiêm, 1963, trang 9-10).

Và “người viết nhằm vào chủ đề đó để ôn tìm, chọn rút ra những chi tiết “đắt” phục vụ cho chủ đề đó” (Xuân Thiêm, 1963, trang 10). Vấn đề tác giả nhấn mạnh là tránh lối viết dài dòng, tập trung khai thác khía cạnh sâu sắc 9 trong câu chuyện. Bên cạnh đó, trong bài viết này, Xuân Thiêm còn trình bày về vấn đề “cái tôi” của người viết trong hồi kí. Tác giả đã dẫn ra những trường hợp tiêu biểu như hồi kí Bước ngoặt của Đặng Sĩ Đạt, Ra mặt trận của Huỳnh Văn Nghệ để từ đó khái quát vấn đề: Viết hồi kí là viết những chuyện mình có sống thật cho nên những nhân vật trung tâm của chuyện thường là ngôi thứ nhất, tác giả hoặc những người khác có liên quan chặt chẽ với “cái tôi”.

Vấn đề tác giả Xuân Thiêm nêu ra không chỉ có ý nghĩa định hướng đối với phong trào sáng tác hồi kí lúc bấy giờ mà còn giúp cho người nghiên cứu có cái nhìn đúng đắn về quan điểm lịch sử cần có của chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng. Về vấn đề người thật và việc thật, tác giả nhấn mạnh, cốt lõi của hồi kí phải là tư liệu có thật từ trong cuộc sống chiến đấu, phải gắn bó máu thịt với người viết chứ không thể là một câu chuyện bịa, tưởng tượng vô căn cứ. Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng cần phải phân biệt một hồi kí với một bản báo cáo, tường thuật trận đánh, hay một tài liệu lịch sử truyền thống của đơn vị. Hồi kí cách mạng phải là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực và nghệ thuật, bởi vì: Viết hồi kí, viết truyện kỉ niệm sâu sắc cũng là làm công việc viết văn – dù thể văn gần người thật việc thật nhất này không đòi hỏi một trình độ hư cấu, khái quát và tổng hợp xây dựng điển hình cao như viết tiểu thuyết – ta vẫn phải nắm được cách viết, nghệ thuật viết, sao cho bài văn có tình người, có sức hấp dẫn người đọc (Xuân Thiêm, 1963, trang 30).

Bài viết của tác giả Xuân Thiêm là sự đúc kết những kinh nghiệm quý báu. Tuy chỉ là một số ghi nhận ban đầu về hồi kí cách mạng thông qua một cuộc vận động sáng tác nhưng những vấn đề đề cập trong bài viết là những vấn đề trọng tâm, có tính khái quát và có ý nghĩa thực tiễn cao. Tuy vậy, bài 10 viết này chỉ nghiên cứu dựa trên một vài trường hợp cụ thể với mong muốn có được những sáng tác mới hay hơn, độc đáo hơn chứ không phải nhằm phê bình, đánh giá thể loại. Trong bài viết Vài ý nghĩ về viết hồi kí, tác giả Trần Đĩnh bàn luận đến một vài vấn đề cơ bản liên quan đến nội dung tư tưởng, hình tượng nhân vật và công việc của người ghi hồi kí.

Ông cho rằng: Người viết hồi kí có lẽ trước tiên cần hết lòng trân trọng, quý mến sự sống rất đáng kính của người kể. Đó chính là biểu hiện của lòng yêu và lòng tự hào đối với lịch sử oanh liệt của Đảng, lòng biết ơn những đồng chí đi trước, là biểu hiện của lòng yêu nước và của tính Đảng (Trần Đĩnh, 1963, trang 42). Những điều này sẽ tạo nên sự rung cảm và đồng cảm của người ghi trong quá trình tái hiện hiện thực. Vốn sống và tình cảm của người ghi sẽ mang lại cho tác phẩm hiệu quả nghệ thuật cao: Người viết cần khai thác, khêu gợi những luồng mạch, những chi tiết có ý nghĩa mà nhiều khi người kể lãng quên hoặc không coi trọng.

Người viết phải lao động công phu thì những vốn sống có sẵn mới hiện được ra thành những hình tượng sinh động, thân thiết, nóng hổi và gần gũi (Trần Đĩnh, 1963, trang 44). Để tạo nên giá trị cho hồi kí, tác giả bài viết đề cao vai trò của người ghi. Người ghi không chỉ lắng nghe để tái hiện những tư liệu được người kể cung cấp mà còn phải nắm bắt và thể hiện được giá trị, ý nghĩa, làm nổi bật thông tin sự thật. Điều này đã trả cho “người ghi” vị trí đáng có trong việc sinh thành nên một tác phẩm hồi kí.

Tác giả Doãn Trung trong bài viết Viết hồi kí đấu tranh cách mạng (Qua một số tài liệu Trung Quốc) đã khẳng định: “Hồi kí đấu tranh cách mạng thuộc phạm trù văn học nên được liệt vào hàng những tác phẩm văn học, nhưng lại liên hệ chặt chẽ với khoa học lịch sử” (Doãn Trung, 1963, trang 45). Từ đánh giá này, ông đặt ra những yêu cầu cơ bản đối với hồi kí cách 11 mạng, nhất là vấn đề tôn trọng sự thật trong quá trình sáng tác. Bởi vì, nếu không phản ánh đúng người thật việc thật thì tác phẩm hồi kí cách mạng sẽ mất đi ý nghĩa chính trị xã hội và trở nên xa lạ đối với người đọc. Tác giả cũng nêu ra một số vấn đề cần giải quyết trong quá trình viết hồi kí cách mạng.

Theo ông, với kho tài liệu đã có, người kể phải nhớ lại, thống kê và sắp xếp như thế nào để có thể “khơi gợi cho cuộc sống đã qua tái hiện lại” (Doãn Trung, 1963, trang 48). Đánh giá về hồi kí cách mạng, ông cũng nêu lên vấn đề hiểu và giải quyết như thế nào về tính chân thực: Chân thực là phải phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử, nghĩa là phải nắm được bản chất của sự kiện lịch sử, thể hiện được tinh thần thời đại và bộ mặt lúc bấy giờ. Chân thực không phải là ghi chép từng dòng từng chữ một cách tự nhiên chủ nghĩa (Doãn Trung, 1963, trang 50-51). Về phương diện biểu hiện chủ đề tư tưởng, tổng hợp và sắp xếp tài liệu, tác giả bài viết yêu cầu phải chọn lọc, sắp xếp như thế nào để nâng lên mức tư tưởng cao.

Tác giả bài viết cũng nêu lên một vài phương diện về nghệ thuật, nhất là phương diện kết cấu: “Về kĩ xảo viết, cần sắp xếp những đoạn kể chuyện chung và những miêu tả chi tiết sao cho thích hợp, có hoa đỏ lại phải có lá xanh, hoa lá phải sắp xếp cho đẹp mắt” (Doãn Trung, 1963, trang 52). Ông yêu cầu người viết hồi kí phải vận dụng tốt ngôn ngữ đối thoại và phải sử dụng được các thuật ngữ cách mạng phổ biến để biểu hiện được không khí và màu sắc thời đại. Những quan niệm này có nhiều đóng góp đối với cuộc vận động sáng tác lúc bấy giờ, vạch ra một số định hướng và chỉ ra các nội dung trọng tâm khi tìm hiểu về hồi kí cách mạng.