Chương 1: LÝ THUYẾT VỀ TRUYỀN THÔNG QUẢNG BÁ DU LỊCH VÀ VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ ĐỐI VỚI QUẢNG BÁ DU LỊCH 1. Cơ sở lý luận về truyền thông và truyền thông quảng bá 1. Truyền thông: Theo các tài liệu, giáo trình về lý luận báo chí - truy ền thông, thu ật ngữ “truyền thông” tiếng Anh là “communication” có nguồn g ốc t ừ ti ếng Latinh “commune” có nghĩa là “chung”, “cộng đồng”. Truyền thông là n ội dung, cách thức, phương tiện để đạt đến sự hiểu biết lẫn nhau giữa những cá nhân với cá nhân hoặc cá nhân với cộng đồng xã hội.
Nhờ truyền thông, giao tiếp mà con người tự nhiên trở thành con người xã hội. Từ nhiều phân tích, có thể khái niệm về thuật ngữ “truyền thông” là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm…, chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của các nhân/nhóm/cộng đồng/xã hội. Có các điểm cần lưu ý khi phân tích thuật ngữ “truyền thông”, đó là: truyền thông là một “quá trình trao đổi thông tin liên tục ” giữa ít nhất hai cá thể, truyền thông nhằm “tạo sự hiểu biết lẫn nhau, làm thay đổi nhận thức và điều chỉnh hành vi”, điều này nhấn mạnh đến tính mục đích cũng như hiệu quả của quá trình truyền thông. Đây là những yếu tố quan trọng để khi nghiên cứu các vấn đề thuộc về lĩnh vực truyền thông, người nghiên cứu có góc nhìn toàn diện hơn.
Các yếu tố cơ bản của quá trình truyền thông gồm: nguồn (source), thông điệp (message), kênh truyền thông (channel), người nhận (receiver). Phân tích cụ thể các yếu tố này như sau: - Nguồn: là yếu tố đầu tiên của truyền thông, có thể là cá nhân hoặc tổ chức phát ra thông tin, bắt đầu quá trình truyền thông. 9 - Thông điệp: thông tin được diễn giải bằng ngôn ngữ có thể hiểu được và có thể tiếp nhận. - Kênh truyền thông: cách thức, phương tiện thể hiện thông điệp để người nhận có thể nhận biết được bằng giác quan (nhìn thấy, nghe th ấy, ngửi, nếm, chạm).
- Người nhận: là một cá nhân hoặc một tổ chức, cộng đồng tiếp nhận thông điệp. Mục đích của truyền thông là người nhận tiếp nhận được thông tin và có sự hiểu biết về thông tin đó, từ đó có những hành đ ộng t ương ứng. Quá trình truyền thông phải là quá trình hai chiều. Cả người khởi xướng và người tiếp nhận thông tin đều tham gia vào quá trình truyền thông.
Người tiếp nhận thông tin cũng có sự phản hồi lại thông tin được tiếp nhận. Theo Harold Lasswell mô hình truyền thông [8, tr.29] đ ược th ể hiệnnhư sau: Từ mô hình truyền thông của Harold Lasswell đã làm nền tảng cho các nghiên cứu về truyền thông ở những giai đoạn sau. Tiếp theo đó, qua nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, trong đó có Claude Shannon, quá trình truyền thông còn có yếu tố “phản hồi” (Feedback) và “nhi ễu” (Noise). Trong đó, phản hồi là sự tác động ngược trở lại nguồn phát từ phía người tiếp nhận thông tin.
Sự phản hồi có thể được xem là yếu tố quan trọng làm cho quá trình truyền thông được diễn ra liên tục, là ch ứng minh cho tính hai chiều của truyền thông, truyền thông không áp đặt. Còn yếu tố “nhiễu” lại được chứng minh là luôn tồn tại trong quá trình truyền thông. Đó là các hiện tượng thông tin trở nên kém chất lượng hay bị sai l ệch do b ị ảnh 10 hưởng bởi điều kiện tự nhiên, xã hội hoặc phương tiện kỹ thu ật, con người. Một số nghiên cứu cho rằng nếu tận dụng được yếu tố “nhiễu” cũng tạo ra được hiệu ứng cho quá trình truyền thông.Mô hình truy ền thông của Claude Shannon [8,tr.30] được thể hiện như sau: Trong đó, các yếu tố được thể hiện bao gồm: -S (Source, Sender): nguồn phát, chủ thể truyền thông -M (Message): thông điệp, nội dung truyền thông -C (Channel): kênh truyền thông -R (Receiver): người nhận thông điệp (đối tượng) -E (Effect): hiệu quả truyền thông -N (Noise): nhiễu, yếu tố gây ra sai số cản trở thông điệp -F (Feedback): phản hồi 1.
Truyền thông đại chúng: Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau, sẽ có các cách phân loại khác nhau cho dạng thức hay loại hình truyền thông. Có truyền thông n ội cá nhân, truyền thông liên cá nhân, truyền thông nhóm, truyền thông đại chúng. 11 Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là “truyền thông đại chúng”.TS Dương Xuân Sơn: “Truyền thông đại chúng là dạng thức truyền thông - giao tiếp với công chúng xã hội rộng rãi, đ ược th ực hi ện thông qua các phương tiện kỹ thuật và công nghệ truyền thông, với phạm vi ảnh hưởng rộng lớn tới công chúng - nhóm lớn xã hội. Một s ố lo ại hình truyền thông đại chúng tiêu biểu là: sách, báo in, các ấn ph ẩm in ấn, đi ện ảnh, phát thanh, truyền hình, quảng cáo, video clip, internet…” [33, tr.
Về tính mục đích của truyền thông, theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững, “từ phương diện kênh hay phương diện truyền thông, truyền thông đ ại chúng có thể được hiểu là hệ thống các phương tiện truy ền thông h ướng tác động vào đông đảo công chúng xã hội (nhân dân các vùng mi ền, c ả nước, khu vực hay cộng đồng quốc tế) nhằm thông tin, chia sẻ, lôi kéo và tập hợp, giáo dục, thuyết phục và tổ chức đông đảo nhân dân tham gia gi ải quyết các vấn đề kinh tế - văn hóa - xã hội đã và đang đặt ra” [7, tr. Trong truyền thông đại chúng, các loại hình báo chí nh ư báo in, t ạp chí, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử được đánh giá là có v ị trí trung tâm, vai trò nền tảng, chi phối sức mạnh, bản chất và khuynh hướng vận động của truyền thông đại chúng. Báo chí và báo điện tử: “Báo chí” là một trong các phương tiện truyền thông đại chúng. Theo Điều 3, Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung năm 2016, báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống, xã hội, thể hi ện b ằng ch ữ vi ết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử [20].
Tuy nhiên ở phương diện rộng, theo quan điểm hệ thống, “bản chất của báo chí - truyền thông là hoạt động thông tin - giao tiếp xã hội trên quy 12 mô rộng lớn nhất, là công cụ và phương thức kết nối xã hội hữu hiệu nhất, là công cụ và phương thức can thiệp xã hội hiệu quả nhất trong m ối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và với các nhóm lợi ích, với các nước trong khu vực và quốc tế…” [7, tr. Phân tích bản chất của báo chí - truyền thông theo quan đi ểm h ệ thống cho thấy, “báo chí là hiện tượng xã hội luôn tồn tại và phát tri ển trong những điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể dưới sự tác đ ộng và chi ph ối trực tiếp của thiết chế chính trị, quyền lực chính trị; được sự hỗ trợ tối đa của các phương tiện kỹ thuật và công nghệ. Chính vì vậy, để phân tích về bản chất của báo chí - truyền thông cần nhìn ở quan điểm hệ thống để đánh giá một cách tổng quát. Theo quan điểm h ệ thống, báo chí được đặt trong các mối quan hệ với nhiều thành tố khác như: thể chế chính trị, quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước của một đất n ước, c ơ quan chủ quản, nhà báo - chủ thể trực tiếp hoạt đ ộng báo chí, các s ản phẩm báo chí, kênh chuyển tải, công chúng xã hội, tổ chức chính trị - xã hội và thực tiễn đời sống xã hội.
“Báo điện tử” là khái niệm được sử dụng phổ biến trong nước. Điều 3, Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung năm 2016, báo điện tử là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi tr ường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử [20]. Nguyễn Th ị Trường Giang (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), khái niệm “báo điện tử” có nghĩa rất chung chung, không giúp hiểu rõ đặc điểm c ủa lo ại hình báo chí phát hành trên mạng. Như vậy, do chưa có khái ni ệm chính th ức v ề “báo điện tử”, luận văn sử dụng khái niệm “báo mạng điện tử” để phân tích các đặc điểm của loại hình này.
Như vậy, “báo mạng điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao” [14, tr. 13 - Ưu điểm và hạn chế của báo điện tử: Theo Chỉ thị số 52-CT/TW ngày 22/7/2005 của Ban bí thư Trung ương Đảng về phát triển và quản lý báo điện tử ở nước ta hiện nay, báo điện tử có tác dụng và tiện ích hơn các loại hình báo chí truy ền th ống do dung lượng thông tin rất lớn, tương tác thông tin nhanh, phát hành không bị trở ngại về không gian, thời gian, biên giới quốc gia. Từ khi ra đ ời, báo điện tử nước ta đã góp phần quan trọng vào việc phổ biến, tuyên truy ền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; mở rộng hiệu quả thông tin đối ngoại; nâng cao dân trí và thỏa mãn nhu c ầu thông tin, hưởng thụ văn hóa của nhân dân. Các ưu điểm của báo điện tử được chỉ ra là: có lợi thế về dung lượng truyền tải, không bị giới hạn khuôn khổ, số trang nên có kh ả năng truy ền tải thông tin không giới hạn, có thể cung cấp thông tin m ột cách chi ti ết.
Thông tin được xâu chuỗi lại theo các chủ đề liên kết với nhau, với từ khóa chung, giúp độc giả dễ tiếp cận; được lưu trữ theo ngày tháng, lâu dài. Báo điện tử không phụ thuộc vào khoảng cách địa lý, thông tin được truyền tải khắp toàn cầu một cách sinh động. Báo điện tử tạo ra b ước ngo ặt v ề quy trình sản xuất thông tin, diễn ra nhanh chóng, thông tin đ ến v ới công chúng nhanh hơn, thông tin được cập nhật liên tục cũng như có thể chia sẻ rộng rãi, phạm vi toàn cầu.