Nghiên cứu bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế và can thiệp tại Cần Thơ

Nghiên cứu về tình hình mắc bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế tại Cần Thơ và đánh giá hiệu quả các biện pháp can thiệp nhằm phòng ngừa và kiểm

• Tác giả: Bùi Thị Lệ Uyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Tạ Thị Tuyết Bình
• Trường học: Viện Sức khỏe Nghề nghiệp và Môi trường
• Chuyên ngành: Sức khỏe nghề nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và nguy cơ mắc bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế tại Thành phố Cần Thơ và đánh giá hiệu quả biện pháp can thiệp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế

Bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật là bệnh lý lây nhiễm xảy ra trong quá trình lao động. Nhân viên y tế thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao. Họ tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể và các vật sắc nhọn nhiễm mầm bệnh hàng ngày. Các loại vi sinh vật nguy hiểm gồm virus viêm gan B, virus viêm gan C, HIV. Quá trình lây truyền xảy ra qua đường máu. Tai nạn kim đâm, vết cắt từ dụng cụ y tế là nguyên nhân chính. Tỷ lệ phơi nhiễm nghề nghiệp tại Việt Nam còn cao. Cần Thơ là thành phố lớn ở đồng bằng sông Cửu Long. Hệ thống y tế tại đây gồm nhiều bệnh viện đa khoa và chuyên khoa. Nghiên cứu thực trạng giúp đánh giá đúng mức độ nguy hiểm. Từ đó xây dựng biện pháp can thiệp phù hợp. Bảo vệ sức khỏe nhân viên y tế là nhiệm vụ quan trọng.

1.1. Khái niệm bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật

Bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật là bệnh lây nhiễm mắc phải trong quá trình làm việc. Nhân viên y tế tiếp xúc trực tiếp với mầm bệnh qua đường máu và dịch cơ thể. Các loại vi sinh vật gây bệnh phổ biến gồm virus viêm gan B (HBV), virus viêm gan C (HCV) và HIV. Đường lây truyền chính là qua vết thương do kim đâm, vật sắc nhọn. Máu và dịch cơ thể của bệnh nhân bắn vào niêm mạc cũng là nguy cơ. Bệnh viêm gan B nghề nghiệp được Bộ Y tế công nhận là bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm.

1.2. Tình hình nghiên cứu tại thành phố Cần Thơ

Thành phố Cần Thơ là trung tâm y tế lớn của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Hệ thống y tế gồm nhiều bệnh viện đa khoa, chuyên khoa và trung tâm y tế quận huyện. Giai đoạn 2011-2015, có 103 nhân viên y tế bị tai nạn lao động được báo cáo. Trong đó, tổn thương do vật sắc nhọn chiếm 83,5%. Nữ giới chiếm tỷ lệ cao hơn với 64,1%. Điều dưỡng và y sĩ là nhóm bị phơi nhiễm nhiều nhất với 58,3%. Năm 2016 ghi nhận 17 trường hợp phơi nhiễm nghề nghiệp. Kết quả này cho thấy nguy cơ lây nhiễm vẫn ở mức đáng lo ngại.

II. Phân tích thực trạng và nguy cơ mắc bệnh nghề nghiệp

Thực trạng phơi nhiễm nghề nghiệp ở nhân viên y tế Cần Thơ cho thấy nhiều vấn đề cần quan tâm. Tỷ lệ tai nạn do vật sắc nhọn trung bình là 64,8%. Y tá và điều dưỡng có tỷ lệ cao nhất với 19 trường hợp trên 100 người mỗi năm. Bác sĩ đứng thứ hai với 11 trường hợp. Hộ lý và kỹ thuật viên thấp nhất với 9 trường hợp. Đặc điểm tổn thương chủ yếu xảy ra sau khi tiêm chiếm 46%. Tiếp theo là rửa dụng cụ 14,9% và làm thủ thuật 14%. Phẫu thuật chiếm 13,5%. Vứt và thu gom rác thải chiếm 8,8%. Xét nghiệm bệnh nhân gây phơi nhiễm cho thấy 22,3% dương tính với mầm bệnh. Có 26,2% âm tính và 51,5% nghi ngờ nhiễm HIV. Tỷ lệ nhân viên y tế chưa tiêm phòng viêm gan B còn khá cao. Kiến thức về dự phòng lây nhiễm chưa đồng đều giữa các nhóm nghề.

2.1. Tỷ lệ phơi nhiễm theo nhóm nghề

Tỷ lệ phơi nhiễm nghề nghiệp phân hóa rõ rệt giữa các nhóm nhân viên y tế. Y tá và điều dưỡng có nguy cơ cao nhất với 19/100 người mỗi năm. Nhóm này thực hiện nhiều thủ thuật xâm lấn như tiêm truyền, lấy máu xét nghiệm. Bác sĩ có tỷ lệ 11/100 người mỗi năm, chủ yếu do phẫu thuật và thủ thuật. Hộ lý, kỹ thuật viên có tỷ lệ thấp nhất với 9/100 người mỗi năm. Tuy nhiên, nhóm này vẫn đối mặt nguy cơ từ thu gom rác thải y tế và vệ sinh dụng cụ. Nữ giới bị phơi nhiễm nhiều hơn nam giới.

2.2. Các yếu tố nguy cơ lây nhiễm chính

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến nguy cơ lây nhiễm bệnh do vi sinh vật ở nhân viên y tế. Tỷ lệ bệnh nhân mắc bệnh truyền nhiễm tại cơ sở y tế là yếu tố đầu tiên. Việc thực hiện an toàn vệ sinh lao động không đầy đủ làm tăng nguy cơ. Vị trí làm việc quyết định mức độ tiếp xúc với mầm bệnh. Kiến thức và thực hành dự phòng lây nhiễm của nhân viên y tế còn hạn chế. Tần suất tai nạn rủi ro nghề nghiệp cao tại các khoa cấp cứu, phẫu thuật. Sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân chưa đúng cách cũng là yếu tố quan trọng.

III. Biện pháp can thiệp và phòng ngừa lây nhiễm

Biện pháp can thiệp nhằm giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật. Xử trí sau phơi nhiễm là bước quan trọng đầu tiên. Nhân viên y tế bị kim đâm cần rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước sạch. Xát khuẩn bằng cồn 70 độ hoặc dung dịch iod. Không nặn máu tại vết thương. Báo cáo ngay cho bộ phận phụ trách an toàn lao động. Xét nghiệm đánh giá tình trạng nhiễm bệnh của nguồn lây. Xét nghiệm markers viêm gan B, C và HIV cho nhân viên y tế bị phơi nhiễm. Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm theo phác đồ của Bộ Y tế. Huấn luyện an toàn vệ sinh lao động là biện pháp can thiệp lâu dài. Nội dung huấn luyện bao gồm nhận diện nguy cơ, kỹ năng phòng hộ và xử trí khi bị phơi nhiễm. Nâng cao kiến thức giúp thay đổi hành vi thực hành của nhân viên y tế. Giáo dục truyền thông về nguy cơ nhiễm bệnh cần được triển khai thường xuyên.

3.1. Xử trí sau phơi nhiễm với vi sinh vật

Xử trí sau phơi nhiễm với virus viêm gan B gồm nhiều bước. Nếu nhân viên y tế chưa tiêm phòng và chưa mắc bệnh, tiêm 1-2 liều HBIG kết hợp 3 mũi vắc xin. Nếu đã tiêm phòng và có kháng thể thì không cần điều trị đặc hiệu. Trường hợp đã tiêm nhưng kháng thể âm tính, cần tiêm HBIG và 1 mũi vắc xin nhắc lại. Theo dõi xét nghiệm anti-HBsAg sau 1-2 tháng. Tư vấn không hiến máu, áp dụng biện pháp phòng lây nhiễm cho người khác. Ổn định tâm lý cho người bị phơi nhiễm là cần thiết.

3.2. Huấn luyện an toàn vệ sinh lao động

Huấn luyện an toàn vệ sinh lao động giúp nâng cao kiến thức phòng ngừa lây nhiễm nghề nghiệp. Tài liệu huấn luyện được xây dựng dựa trên các quy định hiện hành về an toàn lao động trong ngành y tế. Nội dung tập trung vào nhận diện yếu tố nguy cơ và biện pháp phòng tránh. Sau huấn luyện, đánh giá hiệu quả cho thấy nhân viên y tế nắm vững kiến thức hơn. Đây là cơ sở để các cơ sở y tế khác học tập và triển khai. Hoạt động giáo dục truyền thông cần được tổ chức thường xuyên để duy trì nhận thức về nguy cơ nhiễm bệnh.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đã đánh giá toàn diện thực trạng phơi nhiễm nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế Cần Thơ. Kết quả cho thấy tỷ lệ tai nạn do vật sắc nhọn còn cao, đặc biệt ở nhóm điều dưỡng. Các yếu tố nguy cơ chính được xác định gồm thiếu kiến thức, thực hành chưa đúng quy trình và thiếu thiết bị bảo hộ. Biện pháp can thiệp bao gồm huấn luyện an toàn vệ sinh lao động và xử trí sau phơi nhiễm cho hiệu quả tích cực. Kiến thức và thực hành của nhân viên y tế được cải thiện đáng kể sau can thiệp. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn. Mô hình can thiệp có thể áp dụng tại các cơ sở y tế khác trong vùng đồng bằng sông Cửu Long. Đào tạo liên tục về an toàn lao động cần được đưa vào chương trình thường niên. Đầu tư trang thiết bị bảo hộ cá nhân là yêu cầu cấp thiết. Nghiên cứu góp phần bảo vệ sức khỏe nhân viên y tế, những người đang thực hiện sứ mệnh chăm sóc sức khỏe nhân dân.

4.1. Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học về thực trạng phơi nhiễm nghề nghiệp tại Cần Thơ. Dữ liệu giúp các nhà quản lý y tế đánh giá đúng mức độ nguy hiểm. Nghiên cứu xác định rõ nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần ưu tiên bảo vệ. Mô hình can thiệp đã chứng minh hiệu quả trong việc nâng cao kiến thức và thực hành. Đây là cơ sở khoa học để xây dựng chính sách bảo vệ nhân viên y tế. Kết quả cũng là tài liệu tham khảo quý cho các nghiên cứu tương tự tại địa phương khác.

4.2. Khuyến nghị triển khai thực tế

Các cơ sở y tế tại Cần Thơ và vùng đồng bằng sông Cửu Long nên áp dụng mô hình can thiệp. Chương trình huấn luyện an toàn vệ sinh lao động cần được tổ chức định kỳ. Đầu tư đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân cho nhân viên y tế. Xây dựng quy trình xử trí sau phơi nhiễm rõ ràng và dễ tiếp cận. Tăng cường giám sát và báo cáo tai nạn lao động. Thiết lập hệ thống theo dõi sức khỏe nhân viên y tế thường xuyên. Đưa nội dung phòng chống lây nhiễm vào đào tạo liên tục. Cần có cơ chế hỗ trợ tâm lý cho người bị phơi nhiễm nghề nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Lao động trong các cơ sở y tế (CSYT) có tính chất đặc thù với điều kiện lao động nặng nhọc, độc hại và nguy hiểm. Nhân viên y tế (NVYT) thường xuyên phải tiếp xúc với các yếu tố tác hại nghề nghiệp bao gồm: bức xạ ion hóa, điện từ trường, hóa chất khử khuẩn/gây mê, áp lực tâm sinh lý và ecgônômi bất lợi. Trong đó, vi sinh vật (VSV) gây bệnh qua đường máu như vi rút viêm gan B (HBV), vi rút viêm gan C (HCV) và HIV là nhóm nguy cơ lớn nhất dẫn đến bệnh nghề nghiệp (BNN).

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ phơi nhiễm nghề nghiệp hàng năm của NVYT với HBV là 5,9%, HCV là 2,6% và HIV là 0,5%. Tại Việt Nam, nhóm BNN do vi sinh vật chiếm 1,43% tổng số ca BNN được đền bù (giai đoạn 1991–2016 ghi nhận 397 ca), trong đó viêm gan B và C nghề nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất (80,35% với 319 ca).

Tại thành phố Cần Thơ, trong giai đoạn 2011–2016 có 103 trường hợp NVYT gặp tai nạn rủi ro nghề nghiệp do vật sắc nhọn và phơi nhiễm máu/dịch thể được báo cáo. Năm 2012, tỷ lệ nhiễm HBV ở NVYT tại một số bệnh viện tại địa bàn này ghi nhận ở mức 16,2%. Mặc dù có mạng lưới 23 cơ sở y tế công lập (tại thời điểm khảo sát), công tác an toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) cho NVYT nhìn chung chưa được quan tâm đúng mức; nhiều cơ sở chưa lập hồ sơ vệ sinh lao động, chưa khám phát hiện BNN định kỳ và thiếu các biện pháp can thiệp đồng bộ. Trước thời điểm nghiên cứu, tại Cần Thơ chưa có công trình toàn diện nào đánh giá tổng thể yếu tố nguy cơ, thực trạng nhiễm và hiệu quả can thiệp phòng chống BNN do vi sinh vật ở NVYT.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá yếu tố nguy cơ mắc bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở nhân viên y tế tại thành phố Cần Thơ.
2. Mô tả thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B, C ở nhân viên y tế tại một số bệnh viện thành phố Cần Thơ năm 2016–2017.
3. Đánh giá hiệu quả một số giải pháp can thiệp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Môi trường lao động tại các khoa, phòng có nguy cơ cao (quan trắc vi khí hậu, ánh sáng, vi sinh vật không khí).
  • Nhân viên y tế (bác sĩ, y sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật viên, hộ lý/y công) đang làm việc tại các cơ sở y tế được chọn.
  • Hồ sơ quản lý ATVSLĐ, báo cáo tai nạn lao động và tổn thương nghề nghiệp.
• Địa điểm nghiên cứu: Các cơ sở y tế đại diện trên địa bàn thành phố Cần Thơ, bao gồm: Bệnh viện Phụ sản Cần Thơ, Bệnh viện Mắt - Răng Hàm - Mặt, Bệnh viện Tai - Mũi - Họng, Bệnh viện Đa khoa quận Ô Môn, Trung tâm Y tế huyện Thới Lai, Trung tâm Y tế huyện Phong Điền, Trung tâm Bảo vệ sức khỏe lao động và môi trường thành phố Cần Thơ.
• Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thu thập và can thiệp thực hiện trong giai đoạn 2015–2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã tổng thuật các nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung:

1. Thực trạng chấn thương do vật sắc nhọn và phơi nhiễm nghề nghiệp:

   • Quốc tế: WHO (2003) ước tính hàng năm có khoảng 3 triệu NVYT bị tổn thương do vật sắc nhọn, dẫn đến 66.000 ca nhiễm HBV, 16.000 ca nhiễm HCV và 200–5.000 ca nhiễm HIV. Tại Anh (2006), nghiên cứu tại 4 bệnh viện ghi nhận 170 tai nạn phơi nhiễm (82,3% qua da, 17,7% qua niêm mạc). Saulat Jahan tại Saudi Arabia khảo sát 323 NVYT ghi nhận 73 trường hợp tổn thương do vật sắc nhọn, chủ yếu ở điều dưỡng (65,8%). Rahul Sharma và cộng sự tại Delhi (Ấn Độ) ghi nhận 79,5% NVYT từng bị tổn thương do vật sắc nhọn, trong đó 50,4% do mệt mỏi và 31,7% xảy ra khi thải bỏ kim tiêm.
   • Việt Nam: Nghiên cứu của Dương Khánh Vân (2012) chỉ ra tỷ lệ NVYT bị tai nạn lao động do vật sắc nhọn trong 12 tháng là 64,8% (cao nhất ở điều dưỡng: 19/100 người/năm). Đinh Hữu Dung khảo sát tại 6 bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh cho thấy lượng chất thải y tế phát sinh từ 0,62–1,27 kg/giường/24h và tỷ lệ thương tích do chất thải y tế hàng năm là 19,2–20,6%. Báo cáo tại Cần Thơ (2011–2015) ghi nhận 103 ca tai nạn lao động (83,5% do vật sắc nhọn, 16,5% do dịch bắn).

2. Thực trạng nhiễm HBV, HCV và yếu tố liên quan:

   • Quốc tế: Olorunfemi Akinbode Ogundele và cộng sự (2017) tại Nigeria ghi nhận tỷ lệ HBsAg (+) là 6,7%, anti-HCV (+) là 8,1% và đồng nhiễm là 0,1%. Adriana Garozzo (2017) theo dõi 10 năm trên 3.138 NVYT tại Ý phát hiện 229 ca nhiễm HCV ban đầu và không có ca nhiễm mới khi áp dụng quy trình kiểm soát chuẩn.
   • Việt Nam: Thống kê của Cục Quản lý môi trường y tế (1991–2016) ghi nhận 319/397 ca BNN do vi sinh vật là viêm gan B và C. Nguyễn Thúy Quỳnh (2008, 2009) ghi nhận tỷ lệ HBsAg (+) ở NVYT là 16,4%; người tiếp xúc trên 30 bệnh nhân/ngày có nguy cơ mắc HBV cao gấp 2 lần, người từng bị tổn thương do vật sắc nhọn có nguy cơ cao gấp 4,1 lần. Hà Thế Tấn (2010) ghi nhận tỷ lệ mang HBsAg là 9,7%, Anti-HBs là 37,8%, anti-HCV là 1,14%. Đặng Thị Bích Phượng (2012) ghi nhận tỷ lệ nhiễm HBV ở NVYT tại Cần Thơ là 16,2% (nhóm bị kim đâm có tỷ lệ nhiễm 59,2% so với 40,8% ở nhóm không bị đâm, p < 0,001). Võ Hồng Minh Công và cs (2009) tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định ghi nhận 6% HBsAg (+) và 39% từng nhiễm HBV.

3. Kiến thức, thực hành và can thiệp tiêm phòng:

   • Quốc tế: Sadoh và cs (2006) tại Nigeria; Litsitso Nkoko và cs (2013) tại tiểu vùng Sahara (kiến thức đúng 46,4%, thực hành đúng 53,5%); Mary Y. Afihene và cs (2013–2014) tại Ghana (89,3% ủng hộ tiêm chủng bắt buộc nhưng thực hành dự phòng kém: điểm trung bình 2,23 ± 1,19); Varsha Singhal và cs (2009) tại Ấn Độ (56,5% NVYT được tiêm vắc xin HBV).
   • Việt Nam: Nguyễn Bích Diệp (2009) ghi nhận 59,3% mẫu môi trường lao động y tế không đạt tiêu chuẩn vệ sinh; Lê Thị Minh Nguyệt và Bùi Thị Hạnh (2015) tại Đà Nẵng; Nguyễn Thanh Dũng (2012) tại Vĩnh Long (kiến thức 78,8%, thực hành 43,4%); Quách Thị Sáu (2013) tại Cần Thơ (kiến thức đạt 46,5%, thực hành đạt 84,7%).

Bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật tại Việt Nam (1991–2016)	1991–2000	2001–2005	2006–2009	2010–2013	2014–2016	Tổng ca mắc	Tỷ lệ (%)
Bệnh viêm gan vi rút B và C nghề nghiệp	50	61	32	135	41	319	80,35
Bệnh lao nghề nghiệp	37	6	7	21	-	71	17,88
Bệnh leptospira nghề nghiệp	5	1	0	0	-	6	1,52
Nhiễm HIV do tai nạn rủi ro nghề nghiệp	-	-	-	-	1	1	0,25
Tổng cộng BNN do VSV (trên 27.878 ca BNN chung)	92	68	39	156	42	397	1,43

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù đã có các nghiên cứu riêng lẻ về từng khía cạnh như kiểm soát nhiễm khuẩn hoặc tỷ lệ nhiễm HBV, các cơ sở y tế tại Cần Thơ còn thiếu nghiên cứu tích hợp đánh giá từ điều kiện môi trường lao động (vi khí hậu, ánh sáng, vi sinh không khí), thực trạng quản lý ATVSLĐ, tỷ lệ huyết thanh học HBV/HCV trên mẫu NVYT tập trung, cho đến việc thiết kế và đánh giá một mô hình can thiệp kết hợp giữa huấn luyện ATVSLĐ và tổ chức tiêm vắc xin phòng ngừa viêm gan B.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khung lý thuyết kiểm soát rủi ro nghề nghiệp của WHO - ILO: Luận án áp dụng mô hình phân tầng kiểm soát bao gồm:
  1. Phòng ngừa tiêu chuẩn: Vệ sinh tay, xử lý dụng cụ, phương tiện phòng hộ cá nhân (PPE).
  2. Kiểm soát kỹ thuật: Hệ thống xử lý kim tiêm an toàn, thiết bị trung gian cách ly, thiết bị nâng hạ.
  3. Kiểm soát hành chính và thực hành công việc: Quy trình làm việc an toàn, đào tạo, huấn luyện, giám sát y tế.
  4. Kiểm soát môi trường: Vệ sinh bề mặt, quản lý chất thải y tế, thông gió, quan trắc môi trường lao động.
  5. Chiến lược giảm thiểu rủi ro cá nhân: Trang bị PPE phù hợp, tiêm chủng chủ động vắc xin viêm gan B cho NVYT có nguy cơ phơi nhiễm.
• Quy chuẩn, văn bản pháp lý áp dụng:
  • Tiêu chuẩn vệ sinh lao động, tiêu chuẩn vi sinh không khí (tham chiếu tiêu chuẩn Bộ Môi trường Singapore đối với nấm mốc và vi khuẩn hiếu khí).
  • Thông tư 15/2016/TT-BYT: Quy định chẩn đoán, giám định suy giảm khả năng lao động do viêm gan vi rút B, C nghề nghiệp (tiếp xúc tối thiểu 1 lần; thời gian bảo đảm: viêm gan cấp 6 tháng, viêm gan mạn 2 năm, xơ gan 20 năm, ung thư gan 30 năm).
  • Thông tư 16/2018/TT-BYT: Quy định kiểm soát nhiễm khuẩn và tiêm vắc xin cho NVYT.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp phương pháp mô tả cắt ngang có phân tích (cho Mục tiêu 1 và Mục tiêu 2) và thiết kế can thiệp cộng đồng có so sánh trước – sau (cho Mục tiêu 3).
• Cỡ mẫu và đối tượng nghiên cứu:
  • Môi trường lao động: Đo đạc vi khí hậu và ánh sáng tại n = 229 vị trí; xét nghiệm vi khuẩn hiếu khí và nấm mốc trong không khí tại n = 300 vị trí/mẫu.
  • Nhân viên y tế: Khảo sát, phỏng vấn kiến thức, thái độ, thực hành và xét nghiệm huyết thanh học trên n = 626 NVYT.
  • Tổn thương nghề nghiệp: Phân tích chi tiết trên nhóm n = 78 NVYT có tổn thương do vật sắc nhọn.
  • Đối tượng tiêm vắc xin: Can thiệp tiêm phòng trên n = 293 NVYT đủ điều kiện tiêm chủng (chưa nhiễm, chưa có kháng thể bảo vệ); theo dõi toàn bộ n = 549 đối tượng đã tiêm phòng theo các mốc thời gian.
• Kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu:
  • Quan trắc môi trường: Thiết bị đo vi khí hậu, cường độ ánh sáng, thiết bị thu mẫu vi sinh không khí.
  • Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc: Đánh giá điều kiện làm việc, tiền sử tổn thương do vật sắc nhọn/phơi nhiễm, kiến thức và thực hành phòng chống BNN do vi sinh vật.
  • Xét nghiệm huyết thanh học nhanh và miễn dịch: Sử dụng sinh phẩm test nhanh HBsAg (Hepatitis B surface antigen test), Anti-HBs, và Anti-HCV (Hepatitis C virus rapid test strip).
• Quy trình can thiệp:
  • Huấn luyện ATVSLĐ: Xây dựng tài liệu huấn luyện về ATVSLĐ và phòng chống lây nhiễm vi sinh vật qua đường máu, tổ chức tập huấn cho NVYT.
  • Truyền thông: Tờ rơi, áp phích, hướng dẫn quy trình dự phòng chuẩn và quy trình xử trí sau phơi nhiễm.
  • Tiêm chủng vắc xin viêm gan B: Lập danh sách, sàng lọc huyết thanh và triển khai tiêm vắc xin tái tổ hợp theo phác đồ chuẩn 3 mũi (tháng 0, 1, 6) cho NVYT đủ điều kiện.
• Xử lý và phân tích số liệu: Nhập liệu và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên ngành y sinh học; so sánh tỷ lệ trước - sau can thiệp bằng các thuật toán kiểm định thống kê. Đảm bảo các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học (bảo mật thông tin cá nhân và xét nghiệm của NVYT).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về môi trường lao động y tế, các yếu tố tác hại nghề nghiệp và bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật:

• Phân loại chi tiết các yếu tố có hại trong cơ sở y tế thành 2 nhóm: nhóm không lây nhiễm (bức xạ ion hóa, điện từ trường, hóa chất sát trùng/khử khuẩn như chlorine, formaldehyde, glutaraldehyde, stress tâm lý, ecgônômi) và nhóm lây nhiễm vi sinh vật (tiếp xúc máu, dịch thể, bệnh phẩm, chất thải y tế, tổn thương do vật sắc nhọn).
• Phân tích sinh lý bệnh, đường lây truyền và hậu quả của viêm gan B và viêm gan C (nguy cơ tiến triển thành xơ gan và ung thư tế bào gan biểu mô).
• Trình bày cơ chế lây truyền qua 20 loại mầm bệnh đường máu, phân tích nguy cơ lây truyền sau 1 lần phơi nhiễm qua da: HBV (18–30%), HCV (1,8%), HIV (0,3%).
• Nêu rõ quy trình dự phòng chuẩn (7 nội dung trọng tâm: vệ sinh tay, PPE, xử lý dụng cụ/đồ vải, phòng ngừa tai nạn vật sắc nhọn, vệ sinh môi trường/xử lý vết tràn máu, quản lý chất thải, khử trùng/tiệt trùng) và phác đồ xử trí dự phòng sau phơi nhiễm với HBV bằng Globulin miễn dịch kháng viêm gan B (HBIG) kết hợp vắc xin.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận nghiên cứu:

• Trình bày tiêu chuẩn chọn mẫu và tiêu chuẩn loại trừ cho 626 NVYT tại các bệnh viện chuyên khoa, đa khoa quận/huyện và trung tâm y tế tại Cần Thơ.
• Thiết lập quy trình quan trắc môi trường lao động tại 229 vị trí (vi khí hậu, ánh sáng) và 300 mẫu vi sinh không khí (vi khuẩn hiếu khí, nấm mốc).
• Mô tả quy trình xét nghiệm huyết thanh học HBsAg, Anti-HBs và Anti-HCV; hướng dẫn sử dụng kit thử nhanh.
• Thiết kế nội dung chương trình can thiệp giáo dục truyền thông, tập huấn ATVSLĐ và tổ chức chiến dịch tiêm vắc xin phòng ngừa viêm gan B cho 293 NVYT đủ điều kiện.
• Xác định các biến số độc lập, biến số phụ thuộc, phương pháp hạn chế sai số và đạo đức nghiên cứu y sinh.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu được trình bày qua 3 nhóm nội dung chính:

1. Yếu tố nguy cơ mắc bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật ở NVYT

• Điều kiện lao động và môi trường:
  • Đánh giá công suất sử dụng giường bệnh, tỷ lệ giường thực kê/kế hoạch, tỷ lệ bác sĩ, y sĩ/điều dưỡng trên một giường bệnh tại các cơ sở.
  • Kết quả quan trắc vi khí hậu và ánh sáng tại 229 vị trí cho thấy còn một số vị trí chưa đạt tiêu chuẩn vệ sinh lao động cho phép.
  • Kết quả xét nghiệm vi sinh không khí (n = 300) ghi nhận sự hiện diện của vi khuẩn hiếu khí và bào tử nấm mốc tại các khu vực làm việc có nguy cơ.
  • Tỷ lệ NVYT được trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân (khẩu trang, găng tay, áo choàng, kính bảo hộ) trên tổng số n = 626 NVYT.
• Tổn thương do vật sắc nhọn và tai nạn rủi ro:
  • Khảo sát trên 626 NVYT ghi nhận n = 78 trường hợp (12,5%) từng bị tổn thương do vật sắc nhọn trong quá trình thao tác chuyên môn.
  • Phân tích hoàn cảnh xảy ra tai nạn ở 78 trường hợp: chủ yếu xảy ra trong quá trình tiêm truyền, thu gom và phân loại rác thải y tế, đóng lại nắp kim tiêm, hoặc trong lúc phẫu thuật/làm thủ thuật.
  • Tỷ lệ xử trí đúng ngay sau khi bị tổn thương (rửa dưới vòi nước chảy, sát khuẩn, báo cáo và lập biên bản) ở nhóm bị tai nạn còn hạn chế.

2. Thực trạng nhiễm vi rút viêm gan B, C ở nhân viên y tế

• Phân bố 626 NVYT theo cơ sở, giới tính, nhóm tuổi, thâm niên công tác, trình độ chuyên môn và vị trí làm việc.
• Tỷ lệ có tiền sử xét nghiệm HBV, HCV trước nghiên cứu còn thấp.
• Kết quả xét nghiệm huyết thanh học trên 626 NVYT:
  • Tỷ lệ phát hiện HBsAg (+) (nhiễm HBV hiện tại).
  • Tỷ lệ có kháng thể bảo vệ Anti-HBs (+).
  • Tỷ lệ dương tính với Anti-HCV.
• Phân tích mối liên quan giữa tỷ lệ nhiễm HBV với các yếu tố: giới tính, thâm niên nghề nghiệp, khoa/phòng công tác (khoa lâm sàng, hồi sức, phẫu thuật, xét nghiệm có tỷ lệ cao hơn), chức danh chuyên môn (điều dưỡng, kỹ thuật viên có tỷ lệ phơi nhiễm cao), tiền sử tổn thương do vật sắc nhọn, và mức độ đạt về kiến thức/thực hành ATVSLĐ.

3. Hiệu quả của các giải pháp can thiệp

• Cải thiện kiến thức và thực hành:
  • So sánh trước và sau can thiệp trên 626 NVYT: Tỷ lệ hiểu biết đúng về các tác nhân vi sinh vật nguy hại, đường lây truyền, và các biện pháp phòng ngừa chuẩn tăng lên rõ rệt.
  • Tỷ lệ thực hành đúng quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, phân loại chất thải, không đậy nắp kim tiêm bằng hai tay và xử trí sau phơi nhiễm tăng có ý nghĩa thống kê.
• Kết quả tiêm vắc xin viêm gan B:
  • Trong số 293 NVYT đủ điều kiện tiêm chủng (chưa nhiễm HBV, Anti-HBs âm tính), tỷ lệ tham gia tiêm chủng đầy đủ 3 mũi đạt mức cao sau chiến dịch can thiệp.
  • Đánh giá phân bố tổng thể 549 NVYT có miễn dịch bảo vệ sau khi kết hợp số đã tiêm trước đó và số được tiêm chủng trong nghiên cứu.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả thảo luận và đối chiếu kết quả nghiên cứu với các công trình trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về đặc điểm môi trường làm việc, tình trạng quá tải và áp lực công việc ảnh hưởng đến nguy cơ tai nạn vật sắc nhọn.
• So sánh tỷ lệ nhiễm HBsAg và Anti-HCV của NVYT Cần Thơ với nghiên cứu của Nguyễn Thúy Quỳnh (16,4%), Đặng Thị Bích Phượng (16,2%), Võ Hồng Minh Công (6%) và các nghiên cứu quốc tế tại Nigeria, Hàn Quốc, Ý.
• Phân tích vai trò của tổn thương do vật sắc nhọn như một yếu tố nguy cơ độc lập hàng đầu làm tăng khả năng mắc viêm gan B nghề nghiệp.
• Khẳng định tính khả thi, hiệu quả và chi phí - lợi ích của mô hình can thiệp kết hợp giữa đào tạo nâng cao nhận thức, chuẩn hóa thực hành và chủ động tiêm phòng vắc xin viêm gan B cho lực lượng y tế tuyến cơ sở.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng toàn diện về điều kiện lao động, các chỉ số vi sinh không khí môi trường làm việc y tế và tỷ lệ nhiễm HBV, HCV trên nhân viên y tế tại thành phố Cần Thơ.
2. Xác định rõ mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tiền sử tổn thương do vật sắc nhọn, vị trí làm việc chuyên môn, mức độ hiểu biết ATVSLĐ với tỷ lệ phơi nhiễm và mắc bệnh viêm gan vi rút B ở NVYT.
3. Chứng minh hiệu quả thực tiễn của khung can thiệp tổng hợp (WHO - ILO) áp dụng tại các cơ sở y tế địa phương, kết hợp giữa truyền thông thay đổi hành vi và can thiệp y sinh học (sàng lọc huyết thanh và tiêm vắc xin).

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với các cơ sở y tế:
  • Kiện toàn hệ thống làm công tác ATVSLĐ, định kỳ quan trắc môi trường lao động và lập hồ sơ vệ sinh lao động theo quy định.
  • Tổ chức khám sức khỏe định kỳ kết hợp sàng lọc huyết thanh HBV, HCV và khám phát hiện BNN cho 100% NVYT có nguy cơ tiếp xúc với máu và dịch thể.
  • Triển khai tiêm vắc xin phòng viêm gan B bắt buộc cho tất cả NVYT mới tuyển dụng và những người chưa có kháng thể bảo vệ.
  • Trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân đạt chuẩn; trang bị các hộp hủy kim an toàn, thiết bị chống vật sắc nhọn đâm xuyên tại các vị trí tiêm truyền và xử lý chất thải.
• Đối với cơ quan quản lý (Sở Y tế, Viện Sức khỏe nghề nghiệp và Môi trường):
  • Tăng cường tập huấn định kỳ về ATVSLĐ và phòng chống BNN do vi sinh vật cho nhân viên y tế.
  • Xây dựng quy trình giám sát, ghi nhận và báo cáo chuẩn hóa các trường hợp tai nạn rủi ro nghề nghiệp, phơi nhiễm máu/dịch thể để kịp thời điều trị dự phòng sau phơi nhiễm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu tập trung tại một số cơ sở y tế trên địa bàn thành phố Cần Thơ, chưa bao phủ toàn bộ các trạm y tế xã phường và khối y tế tư nhân.
  • Thời gian theo dõi hiệu quả tạo kháng thể sau tiêm vắc xin chỉ đánh giá trong ngắn hạn ngay sau can thiệp, chưa theo dõi dọc nồng độ kháng thể Anti-HBs sau 5–10 năm.
  • Chưa tiến hành các kỹ thuật sinh học phân tử chuyên sâu (như đo tải lượng HBV-DNA, HCV-RNA định lượng hoặc giải trình tự gen) để xác định chính xác nguồn lây truyền trực tiếp từ bệnh nhân sang NVYT trong các ca tai nạn phơi nhiễm cụ thể.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng mô hình can thiệp và đánh giá trên quy mô toàn bộ các cơ sở khám chữa bệnh công lập và tư nhân tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.
  • Nghiên cứu theo dõi dài hạn đáp ứng miễn dịch sau tiêm vắc xin và đánh giá hiệu quả tiêm nhắc lại cho NVYT.
  • Nghiên cứu sâu hơn về gánh nặng kinh tế - y tế của các tai nạn rủi ro nghề nghiệp và chi phí điều trị dự phòng phơi nhiễm.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Lãnh đạo và nhà quản lý bệnh viện: Cung cấp căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch quản trị rủi ro nghề nghiệp, dự trù kinh phí mua sắm vật tư an toàn và tổ chức tiêm phòng vắc xin cho nhân viên.
• Cán bộ phụ trách công tác ATVSLĐ và Kiểm soát nhiễm khuẩn: Tham khảo khung tài liệu huấn luyện, quy trình giám sát tai nạn do vật sắc nhọn và quy trình xử trí dự phòng sau phơi nhiễm với máu/dịch thể.
• Giảng viên, học viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Sức khỏe nghề nghiệp, Y tế công cộng, Y học dự phòng: Tham khảo về thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng kết hợp dịch tễ học mô tả và kỹ thuật xét nghiệm sàng lọc trong môi trường lao động đặc thù.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án ghi nhận những tác nhân nguy cơ chính nào gây bệnh nghề nghiệp cho nhân viên y tế?

Các tác nhân nguy cơ được xác định gồm: yếu tố lây nhiễm vi sinh vật qua đường máu (HBV, HCV, HIV) do tiếp xúc với máu, dịch thể, bệnh phẩm và chất thải y tế; tai nạn do vật sắc nhọn (kim tiêm, dụng cụ phẫu thuật); môi trường không khí bị ô nhiễm vi khuẩn hiếu khí và nấm mốc; cùng các yếu tố không lây nhiễm như vi khí hậu, ánh sáng chưa đạt chuẩn, hóa chất khử khuẩn, áp lực công việc và tư thế lao động bất lợi (ecgônômi).

2. Có bao nhiêu trường hợp tổn thương do vật sắc nhọn được ghi nhận và hoàn cảnh xảy ra chủ yếu là gì?

Trong mẫu khảo sát 626 NVYT, có 78 trường hợp (12,5%) từng bị tổn thương do vật sắc nhọn. Hoàn cảnh xảy ra chủ yếu là trong khi thực hiện tiêm truyền, thu gom/phân loại chất thải y tế, phẫu thuật/thủ thuật, và thao tác đậy lại nắp kim tiêm đã qua sử dụng.

3. Tỷ lệ bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật chiếm bao nhiêu trong cơ cấu bệnh nghề nghiệp được đền bù tại Việt Nam theo thống kê của luận án?

Theo số liệu thống kê giai đoạn 1991–2016 của Cục Quản lý môi trường y tế được luận án trích dẫn, có 397 trường hợp mắc BNN do vi sinh vật trên tổng số 27.878 ca BNN được đền bù (chiếm 1,43%). Trong nhóm BNN do vi sinh vật, bệnh viêm gan vi rút B và C nghề nghiệp chiếm tỷ lệ cao nhất với 80,35% (319 ca).

4. Quy trình can thiệp của luận án gồm những nội dung trọng tâm nào?

Quy trình can thiệp bao gồm: (1) Huấn luyện, nâng cao kiến thức và chuẩn hóa thực hành ATVSLĐ, phòng ngừa chuẩn cho NVYT; (2) Tuyên truyền phòng chống phơi nhiễm qua hệ thống tài liệu, áp phích; (3) Sàng lọc huyết thanh học và tổ chức tiêm vắc xin phòng viêm gan B đủ 3 mũi cho 293 NVYT chưa nhiễm và chưa có kháng thể bảo vệ.

5. Kết quả can thiệp tiêm vắc xin viêm gan B cho nhân viên y tế đạt được như thế nào?

Chiến dịch can thiệp đã triển khai tiêm chủng cho 293 NVYT đủ điều kiện tiêm chủng, nâng tổng số NVYT có miễn dịch bảo vệ đối với vi rút viêm gan B tại các cơ sở nghiên cứu lên 549 người, đồng thời cải thiện đáng kể tỷ lệ kiến thức và thực hành phòng ngừa lây nhiễm vi sinh vật của NVYT sau can thiệp.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Thị Lệ Uyên đã đánh giá thực trạng điều kiện lao động, các yếu tố nguy cơ vi sinh vật và tỷ lệ nhiễm vi rút viêm gan B, C ở nhân viên y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh tại thành phố Cần Thơ. Nghiên cứu đã chứng minh tổn thương do vật sắc nhọn và sự thiếu hụt kiến thức thực hành phòng ngừa chuẩn là các yếu tố liên quan trực tiếp đến nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp. Việc triển khai thành công mô hình can thiệp kết hợp giữa đào tạo an toàn vệ sinh lao động và tiêm vắc xin viêm gan B đã chứng minh hiệu quả bảo vệ sức khỏe cho nhân viên y tế, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách y tế lao động trong các cơ sở y tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Nhân viên y tế (NVYT) NVYT là người lao động hiện đang công tác trong các cơ sở y tế (kể cả công lập và tư nhân, biên chế và hợp đồng) [12]. An toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) ATVSLĐ là các giải pháp phòng, chống tác động của các yếu tố tác hại nghề nghiệp nhằm bảo đảm không gây bệnh, thương tật, làm suy giảm sức khỏe hoặc gây tử vong đối với con người trong quá trình lao động [13]. Yếu tố tác hại nghề nghiệp: Yếu tố tác hại nghề nghiệp là những yếu tố trong quá trình sản xuất và điều kiện lao động có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và khả năng lao động của người lao động gây nên những rối loạn bệnh lý hoặc các bệnh nghề nghiệp đối với những người tiếp xúc.

Tất cả các yếu tố có liên quan đến lao động ở nơi làm việc làm hạn chế khả năng lao động, gây chấn thương hoặc ảnh hưởng không có lợi cho sức khỏe người lao động thậm chí gây tử vong cho người lao động gọi là yếu tố tác hại nghề nghiệp hoặc còn gọi là yếu tố nguy cơ. Có 2 nhóm yếu tố tác hại nghề nghiệp, gồm: 4 - Yếu tố nguy hiểm: là yếu tố gây mất an toàn, làm tổn thương hoặc gây tử vong cho con người trong quá trình lao động. - Yếu tố có hại: là yếu tố gây bệnh tật, làm suy giảm sức khỏe con người trong quá trình lao động [13]. Bệnh nghề nghiệp (BNN): BNN là bệnh phát sinh do điều kiện lao động có hại của nghề nghiệp tác động tới người lao động.

BNN là những bệnh lý mang đặc trưng của nghề nghiệp hoặc liên quan tới nghề nghiệp. Nguyên nhân của bệnh nghề nghiệp là do tác hại thường xuyên và lâu dài của điều kiện lao động không tốt. Bệnh nghề nghiệp là đối tượng ngăn ngừa của lĩnh vực ATVSLĐ. BNN có thể phòng tránh được bằng các biện pháp: kỹ thuật, y tế, cá nhân, tuyên truyền, tập huấn, quan trắc MTLĐ, … 1.

Bệnh nghề nghiệp do vi sinh vật (VSV): BNN do VSV là bệnh phát sinh do VSV có khả năng đe dọa đến sức khỏe người lao động, đặc biệt là NVYT. Các bệnh thường gặp là HIV/AIDS, viêm gan B, viêm gan C, SARS, lao, sốt xuất huyết, Adeno Virut, Bạch hầu, cúm, Ebola, sởi, rubella, quai bị, tả, lỵ, thương hàn… Trong đó, đáng chú ý nhất là các BNN do VSV lây qua đường máu như viêm gan vi rút B, C và HIV [7], [13]. Bệnh viêm gan vi rút B nghề nghiệp Bệnh viêm gan B là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm lây qua đường máu do virus hepatitis B (HBV) gây nên. Bệnh viêm gan vi rút B nghề nghiệp là bệnh viêm gan do vi rút viêm gan B gây ra trong quá trình lao động.

NVYT có thể bị nhiễm HBV trong quá trình cung cấp dịch vụ y tế như chăm sóc bệnh nhân, làm các xét nghiệm, phòng chống dịch bệnh. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, các vi rút này sẽ gây viêm và tổn thương cho tế bào gan, dẫn tới làm rối loạn các chức năng của gan như tổng hợp chất dinh dưỡng và tiêu hóa thực phẩm, lọc máu và chống nhiễm trùng [1], [14]. Bệnh viêm gan vi rút C nghề nghiệp: Viêm gan vi rút C (HCV) nghề nghiệp là một bệnh nhiễm trùng nghề nghiệp giống như lao, viêm gan B, HIV… Viêm gan C là một bệnh nhiễm trùng do virus xâm nhập vào gan và có thể gây ra bệnh viêm gan cấp tính và mạn tính. Vi rút được lây truyền thông qua việc tiếp xúc với máu hoặc chất dịch của cơ thể người bị bệnh và không qua tiếp xúc thông thường.

Bệnh gây nguy cơ tử vong cao do xơ gan và ung thư gan [1], [15].