I. Luận án Đấu tranh chính trị ở Hội An Toàn cảnh 1954 1975
Luận án tiến sĩ "Đấu tranh chính trị ở Hội An (1954-1975)" của tác giả Đinh Thị Kim Ngân là một công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu, tái hiện một cách hệ thống và khách quan quá trình đấu tranh của nhân dân Hội An trong suốt 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Hội An, với vị trí là tỉnh lỵ Quảng Nam, không chỉ là trung tâm đầu não chính trị, quân sự của địch mà còn là nơi tiếp giáp với các căn cứ địa cách mạng Quảng Nam. Vị trí chiến lược này đã biến Hội An thành một trong những mặt trận nóng bỏng nhất, nơi diễn ra cuộc đối đầu quyết liệt giữa lực lượng cách mạng và chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại Hội An. Công trình nghiên cứu này làm rõ các nhân tố ảnh hưởng, từ điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội đến các chính sách của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Luận án đặc biệt nhấn mạnh vai trò lãnh đạo của Đảng, cụ thể là các chủ trương của Trung ương và hoạt động của Thị ủy Hội An 1954-1975. Nội dung chính của luận án tập trung phân tích các hình thức và nội dung đấu tranh chính trị, từ các cuộc đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève, chống “tố Cộng”, đến các phong trào đòi dân sinh, dân chủ và phối hợp với đấu tranh vũ trang và chính trị trong các chiến dịch lớn. Công trình không chỉ là một tài liệu quý về lịch sử Đảng bộ thị xã Hội An mà còn cung cấp một mô hình đặc thù về phong trào đô thị miền Nam Việt Nam, làm sáng tỏ thêm phương châm “hai chân, ba mũi” trong thực tiễn tại một địa phương cụ thể. Tác giả đã sử dụng phương pháp lịch sử và logic, kết hợp với việc phân tích nguồn tư liệu đa dạng từ cả hai phía, bao gồm văn kiện Đảng, tài liệu lưu trữ và phỏng vấn nhân chứng, đảm bảo tính khách quan và khoa học cho công trình.
1.1. Bối cảnh lịch sử và điều kiện tự nhiên xã hội Hội An
Hội An là một đô thị cổ nằm bên hạ lưu sông Thu Bồn, có vị trí địa lý đặc biệt. Về mặt tự nhiên, địa hình đa dạng từ đồng bằng ven biển đến vùng cồn cát đã tạo điều kiện thuận lợi cho cả kinh tế và quân sự. Về kinh tế-xã hội, Hội An là nơi tập trung dân cư đa dạng, bao gồm các tầng lớp tiểu tư sản, công nhân, nông dân, và cả một bộ phận người Hoa. Sự đa dạng này tạo nên một xã hội phức tạp nhưng cũng là mảnh đất màu mỡ cho việc xây dựng lực lượng cách mạng. Truyền thống yêu nước và cách mạng của nhân dân Hội An đã được hun đúc qua các thời kỳ, từ phong trào Cần Vương, phong trào chống thuế năm 1908 đến Cách mạng tháng Tám, tạo nền tảng vững chắc cho phong trào cách mạng Hội An trong giai đoạn 1954-1975. Những yếu tố này đã tác động trực tiếp đến hình thức và quy mô của các cuộc đấu tranh chính trị.
1.2. Tổng quan các nguồn nghiên cứu về kháng chiến tại Hội An
Việc nghiên cứu về lịch sử kháng chiến chống Mỹ ở Quảng Nam nói chung và Hội An nói riêng đã có nhiều công trình đi trước. Các công trình này chủ yếu tập trung vào lịch sử Đảng bộ địa phương, lịch sử các tổ chức chính trị - xã hội như Phụ nữ, Nông dân. Tuy nhiên, một công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và hệ thống riêng về mặt trận đấu tranh chính trị tại Hội An còn hạn chế. Luận án này kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đó, đồng thời khai thác nhiều nguồn tài liệu mới, đặc biệt là tài liệu lưu trữ của chính quyền Sài Gòn, để đưa ra cái nhìn đa chiều và đầy đủ hơn. Mục tiêu của luận án là làm rõ những đặc điểm, tính chất, ý nghĩa và bài học kinh nghiệm của cuộc kháng chiến tại Hội An, góp phần bổ sung vào kho tư liệu lịch sử quốc gia.
II. Chính sách Mỹ VNCH Nguồn cơn đấu tranh chính trị ở Hội An
Nguyên nhân sâu xa và trực tiếp dẫn đến sự bùng nổ của các phong trào đấu tranh chính trị ở Hội An giai đoạn 1954-1965 chính là các chính sách cai trị hà khắc của Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa tại Hội An. Sau Hiệp định Genève, Mỹ dần thay thế Pháp, dựng lên chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm với âm mưu chia cắt lâu dài Việt Nam. Về chính trị - quân sự, chúng thực hiện chiến dịch “tố Cộng, diệt Cộng” vô cùng tàn bạo, thiết lập một bộ máy đàn áp từ tỉnh lỵ xuống tận thôn xóm. Các nhà tù, điển hình là nhà lao Hội An, được mở rộng để giam cầm, tra tấn hàng ngàn cán bộ, đảng viên và người yêu nước. Các đạo luật như Luật 10/59 đặt cộng sản ra ngoài vòng pháp luật, lê máy chém đi khắp nơi tạo ra không khí khủng bố trắng. Về kinh tế - xã hội, chúng thi hành chính sách bóc lột hà khắc, vơ vét tài nguyên, đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lý, đẩy đời sống nhân dân vào cảnh cùng quẫn. Chính sách dồn dân, lập “khu trù mật”, “ấp chiến lược” đã phá vỡ cấu trúc làng xã truyền thống, tước đoạt ruộng đất và tư liệu sản xuất của người dân, gây nên sự phẫn nộ sâu sắc. Về văn hóa-giáo dục, chúng truyền bá văn hóa ngoại lai, đồi trụy nhằm làm xói mòn tinh thần dân tộc. Chính sự tàn bạo và phản động trong mọi chính sách đã làm mâu thuẫn giữa nhân dân Hội An với kẻ thù ngày càng gay gắt, biến nơi đây thành ngọn núi lửa chỉ chờ thời cơ bùng phát.
2.1. Phân tích chính sách tố Cộng và khủng bố trắng
Chính sách “tố Cộng” được chính quyền Việt Nam Cộng hòa coi là “quốc sách”. Tại Hội An, chiến dịch này diễn ra với mức độ cực kỳ khốc liệt. Chúng bắt buộc người dân tham gia các buổi “tố Cộng”, ép buộc ly khai Đảng, hạ nhục những người kháng chiến cũ. Tài liệu của luận án chỉ rõ, tại Hội An đã diễn ra các vụ thảm sát man rợ, như vụ bắt 38 cán bộ tại nhà lao Hội An rồi sát hại tại đập Vĩnh Trinh. Các thủ đoạn như “tống tà Cộng sản”, “quét vi trùng Cộng sản” được áp dụng rộng rãi, gây ra nỗi kinh hoàng và căm phẫn tột độ trong quần chúng. Chính sách này không tiêu diệt được ý chí cách mạng mà ngược lại, càng tôi luyện thêm tinh thần quật khởi và củng cố vai trò của quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh.
2.2. Chính sách dồn dân lập Ấp chiến lược tại các vùng ven
Kế hoạch lập Ấp chiến lược (ACL) là một biện pháp chiến lược nhằm “tát nước bắt cá”, cách ly lực lượng cách mạng khỏi nhân dân. Tại Hội An, chương trình này được triển khai quyết liệt ở các xã ven đô như Cẩm Châu, Cẩm Nam, Cẩm Hà. Người dân bị cưỡng ép rời bỏ nhà cửa, mồ mả tổ tiên, bị dồn vào các trại tập trung trá hình với hàng rào kẽm gai và sự kiểm soát gắt gao. Đời sống trong ACL vô cùng ngột ngạt, sản xuất đình trệ, mọi sinh hoạt đều bị kìm kẹp. Chính sách này đã trực tiếp xâm phạm đến quyền lợi thiết thân của hàng vạn người dân, đặc biệt là nông dân, tạo ra một làn sóng phản kháng mạnh mẽ. Cuộc đấu tranh chống phá ấp chiến lược trở thành một trong những nội dung trọng tâm của đấu tranh chính trị ở Hội An trong những năm đầu thập niên 60.
III. Phương pháp đấu tranh chính trị Hội An giai đoạn 1954 1965
Giai đoạn 1954-1965 chứng kiến sự chuyển biến trong phương thức đấu tranh của phong trào cách mạng Hội An. Dưới sự chỉ đạo của Thị ủy Hội An, cuộc đấu tranh diễn ra đa dạng về hình thức, linh hoạt về sách lược, bám sát tình hình thực tiễn. Ban đầu, hình thức chủ yếu là đấu tranh chính trị hợp pháp, đòi Mỹ và chính quyền Sài Gòn thi hành Hiệp định Genève, đòi hiệp thương tổng tuyển cử. Các cuộc mít tinh, biểu tình, ký kiến nghị diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân. Khi địch tăng cường khủng bố, phong trào chuyển sang các hình thức đấu tranh quyết liệt hơn. Cuộc đấu tranh chống “tố Cộng” diễn ra bền bỉ và kiên cường, không chỉ bên ngoài xã hội mà còn ngay trong các nhà tù, tiêu biểu là tại nhà lao Hội An. Các chiến sĩ cộng sản đã biến nhà tù thành trường học cách mạng. Đặc biệt, phong trào đấu tranh chống phá ấp chiến lược đã kết hợp sức mạnh chính trị của quần chúng với hoạt động vũ trang của du kích. Đỉnh cao của giai đoạn này là sự hưởng ứng và tham gia tích cực vào phong trào đấu tranh của Phật tử năm 1963, góp phần làm lung lay tận gốc chế độ độc tài gia đình trị Ngô Đình Diệm. Qua từng giai đoạn, vai trò của quần chúng nhân dân ngày càng được khẳng định là nhân tố quyết định thắng lợi.
3.1. Đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Genève 1954 1956
Ngay sau năm 1954, mục tiêu trọng tâm là bảo vệ hòa bình, đòi thi hành Hiệp định. Tại Hội An, phong trào diễn ra mạnh mẽ với các hình thức như rải truyền đơn, treo biểu ngữ, tổ chức mít tinh. Điển hình là cuộc biểu tình lớn ngày 20-7-1955 với hàng nghìn người tham gia, diễu hành qua các đường phố chính và tiến về Tỉnh đường Quảng Nam để đưa kiến nghị. Phong trào này thể hiện ý chí và nguyện vọng thống nhất đất nước của nhân dân, bước đầu vạch trần bộ mặt hiếu chiến, phá hoại hiệp định của Mỹ-Diệm, đồng thời xây dựng và củng cố lực lượng chính trị cho các giai đoạn đấu tranh sau này.
3.2. Đấu tranh chống tố Cộng và đòi quyền dân sinh dân chủ
Đối mặt với chính sách khủng bố tàn bạo, nhân dân Hội An đã sáng tạo nhiều hình thức đấu tranh. Họ đoàn kết che giấu cán bộ, đấu tranh trực diện với bọn ác ôn, đòi chấm dứt các vụ bắt bớ, giết người vô cớ. Các cuộc đấu tranh đòi quyền dân sinh như giảm sưu thuế, chống bắt lính cũng liên tục nổ ra, gắn kết chặt chẽ với mục tiêu chính trị. Bên trong nhà lao Hội An, tù nhân chính trị tổ chức các cuộc tuyệt thực, đấu tranh đòi cải thiện chế độ lao tù, chống ly khai Đảng, giữ vững khí tiết cách mạng. Cuộc đấu tranh này đã làm thất bại một phần âm mưu của địch, bảo toàn lực lượng và nêu cao tấm gương kiên trung bất khuất.
3.3. Phong trào Đồng khởi và phá tan Ấp chiến lược 1964 1965
Thực hiện Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, lịch sử kháng chiến chống Mỹ ở Quảng Nam bước sang trang mới. Tại Hội An, phong trào Đồng khởi nổ ra ở các vùng nông thôn ven đô vào cuối năm 1964, đầu năm 1965. Quần chúng nhân dân, với sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang, đã nổi dậy phá kìm kẹp, giải tán chính quyền cơ sở của địch, phá tan hệ thống ấp chiến lược. Thắng lợi của phong trào Đồng khởi đã giải phóng nhiều vùng nông thôn, tạo ra các vùng căn cứ lõm, làm bàn đạp để phát triển phong trào vào sâu trong nội ô thị xã, đánh dấu sự thất bại của chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ tại địa phương.
IV. Bí quyết leo thang đấu tranh chính trị Hội An 1965 1975
Khi Mỹ trực tiếp đưa quân vào miền Nam, tiến hành chiến lược “Chiến tranh cục bộ”, cuộc chiến tranh Việt Nam tại Hội An bước vào giai đoạn ác liệt nhất. Đấu tranh chính trị lúc này không chỉ diễn ra đơn lẻ mà kết hợp chặt chẽ, trở thành một mũi giáp công sắc bén bên cạnh đấu tranh quân sự và binh vận. Các phong trào đô thị bùng lên mạnh mẽ với sự tham gia của nhiều thành phần xã hội, đặc biệt là phong trào học sinh sinh viên Hội An, trí thức và các tín đồ tôn giáo. Nội dung đấu tranh tập trung vào việc chống Mỹ, đòi lật đổ chính quyền quân phiệt Thiệu-Kỳ, đòi hòa bình, độc lập dân tộc. Đỉnh cao là sự phối hợp trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy sự kiện Mậu Thân 1968 ở Hội An, khi quần chúng trong nội ô nổi dậy phối hợp với lực lượng vũ trang tiến công vào các cơ quan đầu não của địch. Sau Hiệp định Paris và Hội An, cuộc đấu tranh chuyển sang một giai đoạn mới, đòi địch thi hành hiệp định, chống lấn chiếm, “bình định”. Cuộc đấu tranh chính trị đã góp phần quan trọng làm xói mòn hậu phương địch, tạo ra thời cơ chiến lược để tiến tới cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, đỉnh cao là ngày giải phóng Hội An 28-3-1975.
4.1. Phong trào đấu tranh trong Tết Mậu Thân 1968
Trong sự kiện Mậu Thân 1968 ở Hội An, lực lượng chính trị quần chúng đóng vai trò vô cùng quan trọng. Họ là những người dẫn đường, làm công tác binh vận, và trực tiếp nổi dậy chiếm giữ các khu phố, treo cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Phụ nữ, thanh niên, học sinh đã dũng cảm đối mặt với xe tăng, đạn pháo của địch, tạo điều kiện cho lực lượng vũ trang chiến đấu. Mặc dù cuộc tấn công quân sự không đạt được mục tiêu cuối cùng, nhưng về mặt chính trị, nó đã giáng một đòn chí mạng vào ý chí xâm lược của Mỹ, buộc chúng phải xuống thang chiến tranh và ngồi vào bàn đàm phán.
4.2. Đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Paris 1973 1975
Sau khi Hiệp định Paris và Hội An có hiệu lực, chính quyền Sài Gòn ngoan cố phá hoại hiệp định. Cuộc đấu tranh chính trị tại Hội An lúc này tập trung vào các mục tiêu: đòi ngừng bắn, đòi tự do dân chủ, chống các chiến dịch “bình định”, “tràn ngập lãnh thổ” của địch. Các cuộc biểu tình, mít tinh của nhân dân diễn ra liên tục, tố cáo tội ác chiến tranh của Mỹ-Thiệu trước công luận trong và ngoài nước. Cuộc đấu tranh này đã góp phần giữ vững và mở rộng vùng giải phóng, củng cố lực lượng cách mạng, tạo thế và lực cho trận quyết chiến chiến lược cuối cùng.
4.3. Vai trò của quần chúng trong ngày giải phóng Hội An
Trong chiến dịch mùa Xuân 1975, khi quân chủ lực của ta tiến công như vũ bão, nhân dân Hội An đã nhất tề nổi dậy. Các đội tự vệ, các cơ sở chính trị trong lòng địch đã hành động kịp thời, chiếm lĩnh các công sở, kêu gọi binh lính địch đầu hàng, bảo vệ các cơ sở kinh tế, văn hóa. Sự nổi dậy mạnh mẽ của quần chúng đã phối hợp nhịp nhàng với đòn tiến công quân sự, khiến quân địch tan rã nhanh chóng. Ngày giải phóng Hội An (28-3-1975) là kết quả tổng hợp của sức mạnh quân sự và chính trị, trong đó sức mạnh của quần chúng là yếu tố nền tảng, quyết định.
V. Phân tích ý nghĩa lịch sử phong trào cách mạng Hội An
Cuộc đấu tranh chính trị ở Hội An (1954-1975) đã để lại những giá trị lịch sử to lớn và những bài học kinh nghiệm sâu sắc. Trước hết, phong trào đã góp phần làm thất bại các chiến lược chiến tranh của Mỹ, từ “Chiến tranh đơn phương”, “Chiến tranh đặc biệt” đến “Chiến tranh cục bộ” và “Việt Nam hóa chiến tranh”. Nó chứng minh sức mạnh vô địch của chiến tranh nhân dân, nơi đấu tranh vũ trang và chính trị hòa quyện, hỗ trợ lẫn nhau. Cuộc đấu tranh đã nâng cao giác ngộ chính trị, củng cố lòng yêu nước và ý chí quật cường cho các tầng lớp nhân dân, xây dựng nên đội quân chính trị hùng hậu. Nó làm rối loạn, suy yếu hậu phương của địch, làm lung lay ý chí của binh lính và nhân viên chính quyền Sài Gòn. Phong trào cách mạng Hội An còn là minh chứng sống động cho sự lãnh đạo tài tình, sáng tạo của Đảng bộ địa phương, đặc biệt là Thị ủy Hội An, trong việc vận dụng đường lối của Trung ương vào điều kiện cụ thể. Những bài học về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, về nghệ thuật kết hợp các hình thức đấu tranh, về xây dựng cơ sở trong lòng địch vẫn còn nguyên giá trị cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày nay. Đây là một trang sử hào hùng trong lịch sử Đảng bộ thị xã Hội An và của cả dân tộc.
5.1. Góp phần làm thất bại các chiến lược chiến tranh của Mỹ
Mỗi phong trào đấu tranh chính trị tại Hội An đều nhằm vào một mục tiêu chiến lược cụ thể của địch. Đấu tranh chống “tố Cộng” làm thất bại âm mưu tiêu diệt cơ sở Đảng. Đấu tranh phá ấp chiến lược làm phá sản “quốc sách” của chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”. Các phong trào đô thị trong giai đoạn 1965-1972 đã đánh thẳng vào hậu phương, làm suy yếu nền tảng xã hội của chiến lược “Chiến tranh cục bộ” và “Việt Nam hóa chiến tranh”. Sự kiên trì, bền bỉ và quyết liệt trên mặt trận chính trị đã góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cả nước.
5.2. Bài học về xây dựng lực lượng và phát huy vai trò quần chúng
Thành công của cuộc đấu tranh chính trị ở Hội An bắt nguồn từ bài học sâu sắc về việc tin tưởng và dựa vào dân. Thị ủy Hội An đã luôn bám sát quần chúng, lắng nghe tâm tư nguyện vọng của họ để đề ra những khẩu hiệu đấu tranh phù hợp. Việc xây dựng lực lượng chính trị được tiến hành sâu rộng trong mọi tầng lớp, từ công nhân, nông dân, đến học sinh, sinh viên, trí thức, tín đồ tôn giáo. Vai trò của quần chúng nhân dân được phát huy tối đa, tạo nên sức mạnh tổng hợp áp đảo kẻ thù. Đây là bài học kinh nghiệm quý báu về công tác dân vận của Đảng trong mọi thời kỳ.
