Lời Cảm Ơn và Kết Quả Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đa dạng sinh học bướm ngày rhopalocera tại vườn quốc gia nam ka đinh tỉnh borikhamxay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Sitthivong Saly
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu Đa dạng sinh học Bướm ngày (Rhopalocera) tại Vườn Quốc Gia Nam Ka Đinh tỉnh Borikhamxay nước CHDCND Lào và đề xuất các giải pháp quản lý.
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái quát về Bướm ngày (Rhopalocera)
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bướm ngày trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu bướm ngày ở Châu Á
• 1.4. Tình hình nghiên cứu bướm ngày ở khu vực Đông Dương
• 1.5. Tình hình nghiên cứu bướm ngày tại Vườn Quốc Gia Nam Ka Đinh
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xác định thành phần loài bướm ngày
• 2.4.2. Phương pháp xác định đặc điểm sinh học, sinh thái các loài được ưu tiên trong bảo tồn
• 2.4.3. Phương pháp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến bảo tồn bướm ngày và đề xuất giải pháp quản lý
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH, KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Diện tích, vị trí địa lý, ranh giới
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Địa hình, địa thế
• 3.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.4. Tài nguyên rừng
• 3.5. Hiện trạng sử dụng đất, phát triển sản xuất lâm nghiệp trên địa bàn
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Thành phần loài bướm ngày tại Vườn Quốc Gia Nam Ka Đinh
• 4.1.1. Đa dạng các bậc taxon bướm ngày của khu vực nghiên cứu
• 4.2. Phân bố của bướm ngày trong khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Phân bố của các loài bướm ngày theo sinh cảnh
• 4.2.2. Phân bố của các loài bướm ngày theo đai cao
• 4.3. Các loài có vai trò là sinh vật chỉ thị
• 4.4. Các loài có ý nghĩa lớn trong du lịch sinh thái
• 4.5. Dẫn liệu về hình thái và sinh thái học một số loài bướm tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.1. Appias lyncida eleonora
• 4.6. Đề xuất một số giải pháp quản lý các loài bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.6.1. Khái quát hiện trạng công tác quản lý tài nguyên rừng và mối đe dọa tới bướm ngày tại khu vực nghiên cứu
• 4.6.2. Các giải pháp chung
• 4.6.3. Các giải pháp quản lý cụ thể
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lời Cảm Ơn Trong Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Lời cảm ơn trong luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp không chỉ là một phần hình thức mà còn thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với những người đã hỗ trợ trong quá trình nghiên cứu. Việc bày tỏ lòng biết ơn là một phần quan trọng trong việc hoàn thiện luận văn, giúp tác giả ghi nhận những đóng góp của giảng viên, bạn bè và gia đình. Điều này không chỉ thể hiện sự tôn trọng mà còn tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp trong môi trường học thuật.

1.1. Ý Nghĩa Của Lời Cảm Ơn Trong Luận Văn

Lời cảm ơn thể hiện sự tôn trọng và tri ân đối với những người đã hỗ trợ trong quá trình nghiên cứu. Nó giúp tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp trong môi trường học thuật và thể hiện tính chuyên nghiệp của tác giả.

1.2. Các Đối Tượng Cần Cảm Ơn Trong Luận Văn

Các đối tượng cần cảm ơn bao gồm giảng viên hướng dẫn, các chuyên gia trong lĩnh vực, bạn bè và gia đình. Mỗi người đều có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ tác giả hoàn thành luận văn.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Nghiên cứu luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích kết quả. Những khó khăn này có thể ảnh hưởng đến chất lượng nghiên cứu và kết quả cuối cùng. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của nghiên cứu.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu có thể gặp khó khăn do điều kiện địa lý, thời tiết hoặc thiếu nguồn tài liệu. Điều này đòi hỏi tác giả phải có kế hoạch chi tiết và linh hoạt trong quá trình nghiên cứu.

2.2. Vấn Đề Phân Tích Kết Quả Nghiên Cứu

Phân tích kết quả nghiên cứu là một bước quan trọng, nhưng cũng đầy thách thức. Tác giả cần sử dụng các phương pháp phân tích phù hợp để đảm bảo kết quả chính xác và có giá trị.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Phương pháp nghiên cứu là yếu tố quyết định đến chất lượng của luận văn thạc sỹ. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp giúp tác giả thu thập và phân tích dữ liệu một cách hiệu quả. Các phương pháp nghiên cứu có thể bao gồm khảo sát thực địa, phân tích tài liệu và phỏng vấn chuyên gia.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Trong Nghiên Cứu

Khảo sát thực địa giúp tác giả thu thập dữ liệu trực tiếp từ môi trường nghiên cứu. Đây là phương pháp quan trọng để hiểu rõ hơn về tình hình thực tế và các yếu tố ảnh hưởng đến nghiên cứu.

3.2. Phân Tích Tài Liệu Liên Quan

Phân tích tài liệu liên quan giúp tác giả nắm bắt được các nghiên cứu trước đó và xây dựng cơ sở lý thuyết cho luận văn. Điều này cũng giúp xác định khoảng trống trong nghiên cứu mà luận văn sẽ giải quyết.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Kết quả nghiên cứu là phần quan trọng nhất của luận văn, thể hiện những phát hiện và đóng góp mới cho lĩnh vực khoa học lâm nghiệp. Các kết quả này không chỉ có giá trị học thuật mà còn có thể ứng dụng trong thực tiễn quản lý tài nguyên rừng.

4.1. Phân Tích Kết Quả Nghiên Cứu

Phân tích kết quả nghiên cứu giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học trong khu vực nghiên cứu. Điều này cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên.

4.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững. Điều này giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng và bảo vệ đa dạng sinh học.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Luận Văn Thạc Sỹ Khoa Học Lâm Nghiệp

Kết luận của luận văn không chỉ tóm tắt các phát hiện mà còn đưa ra những khuyến nghị cho nghiên cứu trong tương lai. Việc tổng kết các kết quả và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo là rất cần thiết để phát triển lĩnh vực khoa học lâm nghiệp.

5.1. Tóm Tắt Các Phát Hiện Chính

Tóm tắt các phát hiện chính giúp người đọc nắm bắt được nội dung cốt lõi của nghiên cứu. Điều này cũng giúp khẳng định giá trị của luận văn trong lĩnh vực khoa học lâm nghiệp.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Đề xuất hướng nghiên cứu tương lai giúp mở rộng các vấn đề chưa được giải quyết trong luận văn. Điều này khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá và phát triển lĩnh vực này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh được thành lập vào ngày 29 tháng 10 năm 1993, sở hữu tổng diện tích tự nhiên lên đến 169.000 ha thuộc địa bàn tỉnh Bolikhamxay, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Đây là khu vực có giá trị đa dạng sinh học vượt trội với tỷ lệ che phủ rừng đạt 75,84% diện tích toàn tỉnh. Tuy nhiên, trước sức ép từ việc mở rộng đất nông nghiệp lên tới 123.876 ha, tập quán canh tác nương rẫy du canh và các dự án thủy điện lớn trên lưu vực sông Nặm Thơn, hệ sinh thái rừng tự nhiên đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Trước thực trạng các nghiên cứu côn trùng tại khu vực còn rất hạn chế khi trước đây chỉ ghi nhận 180 loài thực vật thân gỗ thuộc 83 chi và 59 họ mà chưa có danh lục côn trùng chuyên biệt, đề tài nghiên cứu đa dạng sinh thái bướm ngày được triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống khoa học này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định cấu trúc thành phần loài bướm ngày thuộc phân bộ Rhopalocera, đánh giá đặc tính phân bố sinh thái qua 5 dạng sinh cảnh và 3 đai cao địa hình, từ đó xác lập cơ sở dữ liệu về loài chỉ thị sinh học và đề xuất khung quản lý tài nguyên côn trùng rừng bền vững.

Nghiên cứu được tiến hành thực địa từ tháng 05 năm 2016 đến tháng 11 năm 2016 trên phạm vi 5 tuyến điều tra với tổng chiều dài 13 km. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc ghi nhận 85 loài bướm ngày thuộc 8 họ, định danh 6 loài chỉ thị chất lượng rừng và xác định các loài có giá trị thẩm mỹ cao. Kết quả này cung cấp hệ số đo lường chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch bảo tồn 354.509 ha rừng đặc dụng và phát triển kinh tế du lịch sinh thái tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã côn trùng và mối tương tác sinh cảnh - thực vật của Kitahara (2008) và Warren (1985). Lý thuyết này khẳng định rằng mức độ đa dạng của các loài bướm ngày luôn tỷ lệ thuận với tính phong phú của thảm thực vật có hoa và mức độ khép tán của rừng. Các khu rừng có tán che quá dày thường ghi nhận ít loài bướm hơn so với các khu vực bìa rừng hoặc khoảng trống có ánh sáng chan hòa.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết sinh vật chỉ thị môi trường (Bioindicator Theory) được kế thừa từ các công trình sinh thái học của Spitzer và Vũ Văn Liên. Bướm ngày thuộc nhóm sinh vật biến nhiệt, có vòng đời trải qua 4 giai đoạn phát triển và phản ứng cực kỳ nhạy bén với những thay đổi nhỏ của vi khí hậu, độ ẩm cũng như mức độ tác động của con người vào môi trường rừng.

Hệ thống khái niệm chính trong luận văn bao gồm:

• Phân bộ Râu hình chùy (Rhopalocera): Nhóm côn trùng cánh vảy hoạt động vào ban ngày, có râu đầu phình to dạng chùy, miệng hút mật lỏng và đóng vai trò thụ phấn then chốt trong hệ sinh thái với hơn 14.000 loài trên toàn cầu.
• Chỉ số phong phú Margalef (d): Thước đo định lượng mối quan hệ giữa tổng số loài và tổng số cá thể thu thập nhằm phản ánh độ giàu có của quần xã sinh vật.
• Chỉ số tương đồng Sorensen (SI): Hệ số đánh giá mức độ tương đồng về mặt cấu trúc loài giữa hai sinh cảnh khác nhau trên thang đo từ 0 đến 1.
• Tần suất bắt gặp (P%): Tỷ lệ phần trăm số điểm quan sát ghi nhận loài trên tổng số 10 điểm điều tra, phân loại thành loài thường gặp (P > 50%), ít gặp (25% đến 50%) và ngẫu nhiên gặp (P < 25%).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua hệ thống khảo sát thực địa trên 5 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 13 km (tuyến 1 dài 3,6 km, tuyến 2 dài 2,1 km, tuyến 3 dài 2,8 km, tuyến 4 dài 1,6 km và tuyến 5 dài 2,9 km). Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 10 điểm điều tra sinh thái cố định với diện tích chuẩn hóa 50 m² mỗi điểm, phân bổ đều trên 5 dạng sinh cảnh chính từ độ cao 202 m đến 406 m.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp điều tra theo tuyến phân tầng kết hợp điểm khảo sát điển hình (Stratified Transect Sampling). Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc tính bay lượn phân tán và phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc thảm thực vật của bướm ngày, giúp đảm bảo thu thập mẫu có tính đại diện cao nhất cho mọi trạng thái rừng từ rừng thứ sinh, rừng trồng thuần loài, rừng ven suối cho đến rừng kín thường xanh núi cao.

Phương pháp phân tích kết hợp định tính và định lượng:

• Điều tra định tính và thu mẫu: Sử dụng vợt chuyên dụng đường kính 30 cm, cán dài 1 đến 3 m dọc theo tuyến. Mẫu sau thu thập được xử lý cắm kim định hình cánh trên giá xốp mềm và sấy khô ở nhiệt độ 50 độ C liên tục trong 4 đến 5 ngày.
• Giám định mẫu: Định loại hình thái học dựa trên cấu trúc gân cánh, râu đầu và màu sắc vảy cánh đối chiếu với danh lục chuẩn của Osada (1999) và Monastyrskii (2003).
• Phương pháp xử lý dữ liệu: Ứng dụng công thức Margalef và chỉ số Sorensen để định lượng độ phong phú và mối liên hệ sinh thái. Việc lựa chọn các chỉ số toán học sinh thái này giúp lượng hóa khách quan sự khác biệt sinh cảnh thay vì chỉ mô tả định tính thông thường.

Toàn bộ quá trình khảo sát thực địa được thực hiện từ tháng 05/2016 đến tháng 08/2016 và công tác xử lý số liệu hoàn thành vào tháng 11/2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã xác định được 85 loài bướm ngày thuộc 52 giống và 8 họ khác nhau tại Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh. Cấu trúc họ cho thấy họ Bướm giáp (Nymphalidae) chiếm ưu thế áp đảo với 26 loài (chiếm 30,58% tổng số loài) và 19 giống (chiếm 36,53% tổng số giống). Tiếp theo là họ Bướm phấn (Pieridae) với 13 loài (15,29%), họ Bướm phượng (Papilionidae) và họ Bướm đốm (Danaidae) cùng có 12 loài (14,11%). Ngược lại, họ Bướm ngao (Riodinidae) ghi nhận ít nhất với duy nhất 1 loài (1,17%).

Phân bố bướm ngày theo sinh cảnh có sự chênh lệch rõ rệt. Sinh cảnh rừng kín thường xanh ven suối (SC3) có số loài phong phú nhất với 37 loài (chiếm 26,62% tổng số loài) và chỉ số đa dạng Margalef cao nhất đạt d = 9,11. Sinh cảnh rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy (SC1) ghi nhận 31 loài (22,30%, d = 7,59) và rừng trồng Tếch (SC2) có 29 loài (20,86%, d = 7,02). Thấp nhất là sinh cảnh rừng kín thường xanh trên đồi núi thấp (SC4) chỉ có 20 loài (14,39%) với chỉ số đa dạng d = 4,88.

Phân bố theo đai cao ghi nhận xu hướng giảm dần về số lượng loài khi độ cao tăng lên. Đai cao dưới 300 m tập trung nhiều nhất với 64 loài (chiếm 75,29%), đai cao từ 300 m đến 400 m giảm xuống còn 36 loài (42,35%), và đai cao trên 400 m chỉ phát hiện 22 loài (25,88%).

Về tần suất bắt gặp, đa số các loài thuộc nhóm ít gặp và ngẫu nhiên gặp. Toàn khu vực chỉ ghi nhận 4 loài thường gặp với tỷ lệ bắt gặp trên 50%, bao gồm Eurema blanda hylama (80%), Catopsilia pomona pomona (70%), Appias lyncida eleonora (60%) và Hypolimnas bolina (60%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự tập trung cao của bướm ngày tại sinh cảnh ven suối (SC3) và rừng phục hồi (SC1) là do môi trường nơi đây cung cấp nguồn ẩm dồi dào, nhiều khoáng chất trên bãi cát ẩm và thảm thực vật cây bụi có hoa phong phú. Đây là nguồn mật hoa thiết yếu cho bướm trưởng thành. Ngược lại, rừng núi cao (SC4) có tầng tán quá rậm, ánh sáng mặt trời yếu, độ ẩm dưới tán thấp và chịu gió lốc mạnh nên cản trở hoạt động bay lượn và tìm kiếm thức ăn của côn trùng cánh phấn.

So sánh với nghiên cứu của Schulze tại Đông Nam Á và công trình của Vũ Văn Liên tại Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, kết quả nghiên cứu tại Nam Ka Đinh hoàn toàn tương đồng: các sinh cảnh bìa rừng và thảm thực vật ven suối luôn có tính đa dạng loài cao hơn các khu rừng nguyên sinh khép tán dày đặc. Mức độ tương đồng Sorensen đạt cao nhất giữa sinh cảnh SC4 và SC5 (SI = 0,42), trong khi thấp nhất giữa SC2 và SC4 (SI = 0,20), phản ánh sự khác biệt sâu sắc về mặt cấu trúc thảm thực vật giữa rừng trồng đơn loài và rừng tự nhiên núi cao.

Nghiên cứu cũng định danh 6 loài thuộc họ Bướm mắt rắn (Satyridae) gồm Mycalesis perseoides, Mycalesis sangaica, Orsotriaena medus, Ypthima baldus, Ypthima dohertyi và Ypthima savara có đời sống gắn liền với vùng lõi rừng nguyên sinh. Chúng đóng vai trò là sinh vật chỉ thị nhạy bén để đánh giá mức độ nguyên vẹn của rừng nhiệt đới.

Các phát hiện này được trình bày trực quan qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ % loài theo 3 đai cao (75,29% so với 25,88%), biểu đồ tròn phân bổ 8 họ bướm ngày và bảng ma trận chỉ số tương đồng Sorensen giữa 5 dạng sinh cảnh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với 354.509 ha rừng đặc dụng và các dải rừng kín ven suối: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh chủ trì phối hợp cùng lực lượng Kiểm lâm tỉnh Bolikhamxay tiến hành cắm mốc ranh giới sinh cảnh trọng yếu, đặt mục tiêu giảm 90% tình trạng khai thác gỗ và chăn thả gia súc trái phép trong giai đoạn 2017 - 2020.

2. Xây dựng mô hình nhân nuôi bán tự nhiên các loài bướm có giá trị thẩm mỹ cao phục vụ du lịch sinh thái: Giao cho Trạm Nghiên cứu Lâm nghiệp phối hợp với chính quyền huyện Pak Ka Đinh triển khai gây nuôi 5 loài bướm quý gồm Papilio memnon (sải cánh 120 - 150 mm), Papilio helenus, Hebomoia glaucippe, Vindula erota và Danaus genutia. Mục tiêu tạo sinh kế mới, nâng cao 25% thu nhập cho khoảng 50 hộ dân địa phương tham gia chuỗi dịch vụ du lịch trải nghiệm từ năm 2018 đến năm 2022.

3. Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học định kỳ 6 tháng một lần: Phòng Khoa học và Hợp tác Quốc tế của Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh chịu trách nhiệm duy trì quan trắc tại 10 điểm điều tra cố định, sử dụng 6 loài bướm mắt rắn làm chỉ thị sinh học. Mục tiêu là phát hiện sớm 100% các biến động tiêu cực về chất lượng của 169.000 ha rừng tự nhiên trong suốt lộ trình 2017 - 2025.

4. Thực hiện chương trình truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu canh tác vùng đệm: Ủy ban Nhân dân tỉnh Bolikhamxay phối hợp cùng các tổ chức bảo tồn quốc tế tổ chức tập huấn kỹ thuật nông lâm kết hợp trên 123.876 ha đất nông nghiệp cho 4 huyện vùng đệm gồm Pak Ka Đinh, Khăm Cơt, Bo Ly Khăn và Viêng Thong. Mục tiêu đạt 80% hộ dân ký cam kết không chặt phá rừng và giảm 50% diện tích nương rẫy xâm lấn rừng tự nhiên đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn Quốc gia: Sử dụng danh lục 85 loài và bộ chỉ số sinh thái Margalef (d = 4,88 đến 9,11) làm căn cứ khoa học để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và thiết kế các trạm tuần tra sinh thái trên diện tích 169.000 ha.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu côn trùng học và sinh thái học lâm nghiệp: Tiếp cận hệ thống tư liệu định loại 52 giống bướm ngày, bảng dữ liệu hình thái các loài bướm lớn sải cánh 150 mm và phương pháp phân tích chỉ số Sorensen ứng dụng trong nghiên cứu khu hệ sinh vật Đông Dương.

3. Các công ty lữ hành và tổ chức phát triển du lịch sinh thái: Khai thác danh mục các loài bướm có màu sắc đẹp và tập tính bầy đàn như Appias lyncida eleonora hay Papilio helenus để thiết kế các tour du lịch xem bướm, phát triển vườn bướm giáo dục thu hút hàng nghìn lượt du khách trải nghiệm.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Quản lý Tài nguyên Rừng và Bảo vệ Thực vật: Tham khảo quy trình điều tra thực địa 5 tuyến với cự ly 13 km, kỹ thuật chế tác tiêu bản sấy khô ở 50 độ C và phương pháp ứng dụng sinh vật chỉ thị để triển khai các đề tài nghiên cứu lâm nghiệp chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài bướm ngày tại Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh?
Khảo sát thực địa đã ghi nhận chính xác 85 loài bướm ngày thuộc 52 giống và 8 họ phân bố trong khu bảo tồn rộng 169.000 ha. Trong đó, họ Bướm giáp chiếm tỷ lệ lớn nhất với 26 loài (chiếm 30,58%), tiếp theo là họ Bướm phấn với 13 loài (15,29%), phản ánh mức độ phong phú cao của khu hệ côn trùng bản địa.

Tại sao sinh cảnh rừng ven suối lại có độ đa dạng bướm ngày cao nhất?
Sinh cảnh rừng ven suối đạt số lượng loài cao nhất với 37 loài và chỉ số phong phú Margalef d = 9,11. Khu vực này sở hữu độ ẩm lý tưởng, nhiều bãi khoáng ẩm tự nhiên và nguồn hoa dồi dào, tạo môi trường sống và cung cấp thức ăn tối ưu cho các loài bướm như Catopsilia pomona pomona có tần suất bắt gặp lên tới 70%.

Độ cao địa hình tác động như thế nào đến sự phân bố của các loài bướm?
Số lượng loài bướm ngày giảm mạnh theo đai cao: đai dưới 300 m có tới 64 loài (chiếm 75,29%), đai 300 m đến 400 m còn 36 loài (42,35%) và đai trên 400 m chỉ còn 22 loài (25,88%). Nguyên nhân do đai cao có gió mạnh, tán rừng khép kín thiếu ánh sáng và nguồn thực vật có hoa suy giảm.

Những loài bướm nào được chọn làm sinh vật chỉ thị chất lượng rừng?
Nghiên cứu đã xác lập 6 loài thuộc họ Bướm mắt rắn như Mycalesis perseoides và Ypthima baldus làm sinh vật chỉ thị sinh thái. Do tập tính chuyên biệt chỉ phân bố dưới tán rừng kín nguyên sinh và rất nhạy cảm với biến động môi trường, sự hiện diện của chúng là chỉ số đo lường độ nguyên vẹn của rừng tự nhiên.

Giá trị ứng dụng thực tiễn của các loài bướm ngày trong phát triển du lịch là gì?
Nhiều loài bướm có sải cánh lớn từ 110 mm đến 150 mm như Papilio memnon và Papilio helenus mang màu sắc rực rỡ là nguồn tài nguyên du lịch sinh thái quý giá. Chúng có thể được nhân nuôi tại các trang trại giáo dục hoặc tạo điểm nhấn cảnh quan thu hút khách tham quan, giúp tăng 25% thu nhập cho cộng đồng vùng đệm.

Kết luận

• Luận văn đã công bố danh mục khoa học đầu tiên gồm 85 loài bướm ngày thuộc 52 giống và 8 họ tại Vườn Quốc gia Nam Ka Đinh có quy mô 169.000 ha.
• Cấu trúc quần xã ghi nhận họ Bướm giáp chiếm ưu thế cao nhất với 26 loài (30,58%), trong khi sinh cảnh rừng kín thường xanh ven suối đạt độ phong phú vượt trội với 37 loài (chỉ số d = 9,11).
• Nghiên cứu đã chứng minh rõ quy luật phân hóa đai cao với 75,29% số loài (64 loài) tập trung ở đai thấp dưới 300 m và giảm mạnh xuống 25,88% ở đai trên 400 m.
• Xác định được 6 loài bướm mắt rắn chỉ thị chất lượng rừng tự nhiên cùng nhiều loài bướm phượng quý có sải cánh lên tới 150 mm phục vụ phát triển du lịch sinh thái.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp quản lý toàn diện từ bảo tồn nghiêm ngặt diện tích rừng đặc dụng đến nhân nuôi phát triển kinh tế sinh kế vùng đệm giai đoạn 2017 - 2025.

Đóng góp của luận văn là tiền đề khoa học vững chắc để các nhà hoạch định chính sách số hóa bản đồ phân bố sinh học và nâng cao hiệu quả bảo vệ tài nguyên rừng tại tỉnh Bolikhamxay trong lộ trình 2017 - 2020. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu hãy áp dụng ngay bộ dữ liệu tiêu chuẩn này để xây dựng các chương trình hành động bảo tồn đa dạng sinh học trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong lớp Côn trùng, bộ Cánh phấn (Lepidoptera) là một bộ rất đa dạng và phong phú, đƣợc nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Pha trƣởng thành đƣợc gọi là bƣớm, đƣợc ngƣời ta ví nhƣ “Những bông hoa biết bay”, là một đối tƣợng thƣờng đƣợc sử dụng trong văn học và nghệ thuật. Các loài bƣớm hoạt động vào ban ngày (Rhopalocera) có vai trò rất lớn trong đời sống kinh tế - văn hoá - xã hội của con ngƣời. Chúng tham gia tích cực vào quá trình thụ phấn cho hoa, làm tăng năng suất cây trồng.

Nhiều loài bƣớm có màu sắc rực rỡ đã tạo nên cảnh quan thiên nhiên đẹp. Đây là nhóm côn trùng rất phong phú về số lƣợng và đa dạng về nơi ở, chúng có khả năng thích ứng cao với sự biến đổi của môi trƣờng. Chính vì vậy, bƣớm ngày thƣờng đƣợc sử dụng là sinh vật chỉ thị cho tình trạng của hệ sinh thái, đặc biệt trong đánh giá chất lƣợng rừng, đánh giá hiệu quả của công tác bảo tồn thông qua việc quan sát sự biến động của quần thể các loài bƣớm theo thời gian. Khi nghiên cứu về các loài bƣớm ngày, ngoài việc nghiên cứu đặc điểm về hình thái, cần phải quan tâm đến đặc điểm của cả quần thể để từ đó đề xuất các giải pháp thích hợp làm cho chúng đa dạng về thành phần loài, phong phú về số lƣợng và có lợi cho sản xuất, phục vụ tham quan du lịch… Cộng hoà dân chủ nhân dân (CHDCND) Lào là một nƣớc có đa dạng sinh học cao.

Cũng nhƣ nhiều nƣớc khác trong khu vực, CHDCND Lào đang gặp những vấn đề khó khăn trong công tác bảo tồn. Với sức ép của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội thông qua các hoạt động khai thác, tác động của con ngƣời vào rừng, nguy cơ suy thoái đa dạng sinh học đã đƣợc nhiều nhà khoa học dự báo. Vì vậy việc nghiên cứu và bảo tồn tính đa dạng sinh học hiện nay là một vấn đề cấp bách trên toàn thế giới. Vƣờn Quốc Gia (VQG) Nam Ka Đinh đƣợc thành lập ngày 29 tháng 10 năm 1993.

Số liệu thống kê cho thấy VQG Nam Ka Đinh có 180 loài thực 2 vật thân gỗ thuộc 83 chi, 59 họ, chƣa có nghiên cứu về các loài động vật. Cho đến nay nghiên cứu về các loài côn trùng còn rất ít, chƣa có nghiên cứu đƣợc thực hiện trực tiếp ở VQG Nam Ka Đinh, tỉnh BolyKhamXay, CHDCND Lào. Bƣớm ngày có vai trò quan trong trong hệ sinh thái rừng, một thành phần quan trọng trong các chuỗi thức ăn, góp phần tạo nên cân bằng sinh thái. Vì vậy ngoài các nghiên cứu về thực vật, động vật bậc cao, nghiên cứu về khu hệ bƣớm là hết sức cần thiết.

Đề tài : “Nghiên cứu Đa dạng sinh học Bướm ngày (Rhopalocera) tại Vườn Quốc Gia Nam Ka Đinh tỉnh Borikhamxay nước CHDCND Lào và đề xuất các giải pháp quản lý.” đã đƣợc thực hiện với mục tiêu: cung cấp thông tin cơ bản về đặc điểm của khu hệ bƣớm ngày phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về Bƣớm ngày (Rhopalocera) Bƣớm ngày (bộ phụ Râu hình chuỳ (Rhopalocera) thuộc Bộ Cánh vảy (Lepidoptera), lớp Côn trùng (Insecta), ngành Chân khớp (Arthropoda). Cơ thể bƣớm ngày gồm ba phần: Đầu, Ngực, Bụng.

Đầu có một đôi râu đầu (antenna), phía cuối phình to dạng hình chuỳ hoặc dùi trống, nằm bên một đôi mắt kép lớn, miệng hút thích hợp với loại thức ăn dạng lỏng nhƣ mật hoa, nƣớc. Ngực đƣợc cấu tạo bởi 3 đốt, mỗi đốt mang một đôi chân. Đốt ngực giữa và đốt ngực sau mang một đôi cánh vảy, có nhiều vân hoa sặc sỡ. Bụng bƣớm có nhiều đốt, cuối bụng là cơ quan sinh dục ngoài.

Vòng đời bƣớm trải qua 4 giai đoạn là: trứng, sâu non, nhộng và trƣởng thành. Thức ăn chủ yếu của sâu non bƣớm ngày là lá cây, trong khi thức ăn chính của con trƣởng thành là mật hoa, chất ngọt. Các loài bƣớm ngày đƣợc chia thành 11 họ: 1. PAPILIONIDAE – Họ Bƣớm phƣợng (Swallowtails, birdwings, dragontails): Mắt kép không có lông, râu đầu ngắn, ba đôi chân phát triển đầy đủ.

Sải cánh từ 40 đến 105mm. Trên thế giới họ Papilionidae có khoảng 600 loài thuộc 26 giống, ở Việt Nam có khoảng 60 loài (Đặng Thị Đáp và nnk, 2008), ở Lào có 63 loài (Cotton and Rachelli, 2006). PIERIDAE – Họ Bƣớm phấn (Whites Marbles & Sulphurs): Kích thƣớc trung bình với sải cánh rộng 32-51 mm, thƣờng có màu trắng, vàng, da cam. Toàn thế giới có 1000 loài thuộc 75 giống, khoảng 60 loài có trên lãnh thổ Việt Nam và Lào (Đặng Thị Đáp và nnk, 2008).

DANAIDAE – Họ Bƣớm đốm (Tigers & Crows): Kích thƣớc trung bình đến khá lớn (sải cánh 76-102 mm), thƣờng có màu đen, da cam hoặc trắng. Thân có nhiều đốm trắng vì vậy đƣợc gọi là bƣớm đốm. Họ có khoảng 300 loài. SATYRIDAE – Họ Bƣớm mắt rắn (Satyrs/Browns): Họ Satyridae gồm những loài bƣớm nhỏ (sải cánh 25-73 mm) màu nâu và xám, mép sau cánh có kiểu trang trí hình vỏ sò hoặc răng cƣa, cánh thƣờng có nhiều vân ở phía trên hoặc phía dƣới dạng mắt (eyespots) nên đƣợc gọi là bƣớm mắt rắn.

Họ có khoảng 3000 loài. AMATHUSIIDAE – Họ Bƣớm rừng (Amathusiids ): Kích thƣớc lớn đến rất lớn, thƣờng có màu sắc đẹp, thƣờng sống dƣới tán rừng, ít khi xuất hiện ở khoảng trống. Việt Nam có khoảng 30 loài. NYMPHALIDAE - Họ Bƣớm giáp (Nymphalids): Nymphalidae là một họ bƣớm rất lớn, bao gồm 3000 loài rất đa dạng về màu sắc, hình dạng.

Kích thƣớc sải cánh từ 38-76 mm. Chân trƣớc thoái hóa. Việt Nam đã ghi nhận đƣợc trên 200 loài. ACRAEIDAE - Họ Bƣớm ngọc (Acraeids): Kích thƣớc nhỏ đến trung bình.

Đây là một họ bƣớm nhỏ, có thể chỉ có hai loài ở Việt Nam. Cánh dài và trong, màu vàng cam và màu đen, chân trƣớc thoái hóa. LIBYTHEIDAE – Họ Bƣớm mỏ dài (Beaks, Snout Butterfly): Họ Libytheidae có cấu tạo đặc biệt, bƣớm trông nhƣ có vòi, bởi chúng có đôi râu miệng dài, thò ra ở phía trƣớc đầu tạo thành một cái “vòi” vì thế chúng có tên tiếng anh là Snout Butterfly. Cánh trƣớc với đỉnh cụt, cánh sau có một điểm trang trí kiểu vỏ sò.

Họ có khoảng trên 10 loài. RIODINIDAE – Họ Bƣớm ngao (Riodinids, Metalmarks): Có khoảng 1000 loài, sải cánh 16-51mm. Đa số có màu nâu, xám hoặc gỉ sắt, cánh thƣờng có vân màu óng ánh kim.LYCAENIDAE – Họ Bƣớm xanh (Blues & coppers): Là một họ lớn (5000-7000 loài), kích thƣớc nhỏ (sải cánh 22-51mm), nhiều loài trong số chúng có đuôi ở cánh sau, rất phong phú về số loài và hình dạng, màu sắc. Họ đƣợc chia thành bốn nhóm gồm nhóm màu xanh (blues), màu nâu đồng 5 (coppers), màu nâu xám (hairstreaks), và nhóm Harvester (sống cộng sinh với kiến hoặc sống theo kiểu ăn thịt).

Việt Nam có trên 220 loài thuộc họ này.HESPERIIDAE – Họ Bƣớm nhảy (Skippers): Thân ngắn và rộng, cánh ngắn, hầu hết có màu nâu hoặc màu xám với những vệt sáng hơn. Hesperiids đƣợc tìm thấy ở mọi môi trƣờng sống, thƣờng hoạt động mạnh vào lúc sáng sớm, buổi tối hoặc lúc hoàng hôn. Khoảng gần 3000 loài đã đƣợc mô tả. Kích thƣớc nhỏ đến trung bình (sải cánh 13-64mm).

Bƣớm nhảy có đầu to nên còn đƣợc gọi là họ Bƣớm đầu to, thân có nhiều lông, cánh dạng tam giác. Tình hình nghiên cứu bƣớm ngày trên thế giới Trên thế giới có khoảng 14000 loài bƣớm ngày tập trung nhiều ở khu vực nhiệt đới châu Á, Châu Mỹ, châu Phi. Nghiên cứu của Warren (1985) đã chỉ ra rằng, những khu rừng có tán rậm thƣờng ít các loài bƣớm phân bố hơn những khu rừng thƣa. Sự đa dạng của các loài bƣớm tăng lên với sự tăng thêm về quy mô sinh cảnh và sự đa dạng của thực vật (Price, 1975), hầu hết trong số chúng phụ thuộc vào sự khép tán của rừng (Collins & Morris, 1985; Sutton & Collins, 1991).

Bƣớm ngày tồn tại trong những sinh cảnh rất cụ thể, và sinh cảnh này bị ảnh hƣởng bởi nhiều nhân tố phi sinh vật và sinh vật (Ramos, 2000; Spitzer et al. Sinh cảnh bị tác động cũng ảnh hƣởng rất lớn đến thành phần và số lƣợng quần thể các loài Bƣớm. Sự đa dạng loài và sự phong phú của các loài trong quần xã bƣớm cao nhất ở nơi rừng bị tác động vừa phải và giảm rất mạnh ở khu vực rừng bị đô thị hoá, đặc biệt các loài đặc hữu bị biến mất khi sinh cảnh của chúng bị đô thị hoá (Blair & Launer, 1997; Brown, 1996). Nghiên cứu của Schulze et al.

(2004a, b) cho thấy, sinh cảnh rừng thứ sinh có sự đa dạng quần xã Bƣớm cao hơn rất nhiều so với ở khu đất canh tác nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, ở những sinh cảnh rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh có thảm thực vật gần giống nhau thì sự khác biệt về thành phần loài Bƣớm là không đáng kể. Các loài Bƣớm có phạm vi phân bố rộng thƣờng đƣợc bắt gặp ở những 6 khu vực rừng thấp, thƣờng bị tác động của con ngƣời. Trong khi đó, các loài Bƣớm đặc hữu thƣờng giới hạn ở các sinh cảnh rừng trên đai cao lớn hơn 500m (Lewis et al.

Ngoài biến động theo sinh cảnh và độ cao, các loài Bƣớm còn là nhóm động vật dễ bị tác động bởi những thay đổi của thời tiết. Sự phong phú của các loài Bƣớm thƣờng tăng lên trong những ngày có thời tiết ấm áp (Roy et al. Thời tiết thuận lợi làm tăng số lƣợng cá thể của các loài bƣớm trong những năm sau (Brunzel & Elligsen, 1999). Theo nghiên cứu của Pollard (1988) ở Anh, vào những năm mùa hè ấm áp và khô ráo, quần thể của các loài bƣớm tăng, trong khi Janzen & Schoener (1968) lại nhận thấy, vào mùa khô ở rừng nhiệt đới, khu vực ẩm có sự phong phú cũng nhƣ đa dạng côn trùng cao hơn so với khu vực khô.

Tình hình nghiên cứu bƣớm ngày ở Châu Á Với điều kiện phát triển về khoa học, một số nƣớc Châu Á đã nhận thức sớm hơn các nƣớc khác về tầm quan trọng của Bƣớm ngày. Do đó các nghiên cứu cơ bản về Bƣớm ngày tại những quốc gia này đƣợc thực hiện sớm hơn. Nhờ vậy các nghiên cứu về Bƣớm ngày cũng có điều kiện thuận lợi so với các nƣớc có hệ thống thông tin còn yếu. Khi các nghiên cứu Bƣớm ngày trên quy mô lớn nhƣ theo dõi tập tính di cƣ tránh đông của nhóm Danaide tại Đài Loan (Wang và Emmel 1990) tìm hiểu đƣợc nguyên nhân và cách thức côn trùng di trú, trong đó có loài bƣớm Monarch (Danaus plexippus) là loài di cƣ nổi tiếng do màu sắc đẹp và số lƣợng cá thể đông đúc.