Khóa luận: Thực trạng ô nhiễm môi trường làng nghề hương Quốc Tuấn, Hải Dương

Khóa luận phân tích thực trạng ô nhiễm môi trường tại làng nghề hương Quốc Tuấn, Hải Dương. Đề xuất các giải pháp giảm thiểu và phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Anh Dũng
• Người hướng dẫn: Gs.Ts. Ngô Thắng Lợi
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kế hoạch và Phát triển
• Đề tài: Ô nhiễm môi trường tại các làng nghề sản xuất hương trên địa bàn xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương: Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Chuyên đề tốt nghiệp
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Làng nghề hương Quốc Tuấn Từ truyền thống đến thách thức

Làng nghề hương Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, là một trung tâm làng nghề hương truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của địa phương. Với ba thôn An Xá, Trực Trì và Đông Thôn, làng nghề đã tạo ra công ăn việc làm và thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ gia đình, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Sản phẩm hương Quốc Tuấn nổi tiếng với mùi thơm dịu nhẹ từ dược liệu, được thị trường trong và ngoài tỉnh tin dùng. Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển kinh tế là một thực trạng đáng báo động về ô nhiễm môi trường làng nghề. Quy trình sản xuất, dù đã có một số cải tiến, phần lớn vẫn mang tính thủ công và sử dụng công nghệ lạc hậu. Các công đoạn như nghiền nguyên liệu, nhuộm tăm hương và phơi khô đã phát sinh một lượng lớn chất thải không qua xử lý, trực tiếp ảnh hưởng đến không khí, nguồn nước và đất đai. Bài viết này sẽ phân tích sâu thực trạng ô nhiễm, chỉ rõ những tác động môi trường và đề xuất các giải pháp khả thi, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững làng nghề, cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng.

1.1. Tổng quan về các làng nghề hương truyền thống tại Quốc Tuấn

Xã Quốc Tuấn hiện có ba làng nghề sản xuất hương được công nhận chính thức, bao gồm An Xá, Trực Trì và Đông Thôn. Đây đều là những làng nghề hương truyền thống có lịch sử phát triển lâu đời, gắn liền với văn hóa tâm linh của người Việt. Tính đến năm 2017, toàn xã có khoảng 230 cơ sở sản xuất, chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, thu hút hơn 1.500 lao động. Theo thống kê từ Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Nam Sách, tổng doanh thu của ba làng nghề năm 2017 đạt gần 100 tỷ đồng, cho thấy vai trò trụ cột trong nền kinh tế địa phương. Sản phẩm hương tại đây được làm chủ yếu từ các loại dược liệu tự nhiên, ít sử dụng hóa chất, tạo nên uy tín về chất lượng. Tuy nhiên, hình thức tổ chức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún trong các khu dân cư chính là một trong những nguyên nhân cốt lõi gây khó khăn cho công tác quản lý và xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề.

1.2. Quy trình sản xuất hương và các nguồn gây ô nhiễm chính

Quy trình sản xuất hương tại Quốc Tuấn trải qua nhiều công đoạn, mỗi công đoạn đều tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm. Khâu đầu tiên là nghiền nguyên liệu (bài, thảo dược), tạo ra một lượng lớn bụi mịn từ sản xuất hương, phát tán trực tiếp vào không khí. Công đoạn tiếp theo là nhuộm chân hương, sử dụng các loại phẩm màu công nghiệp. Lượng nước thải nhuộm tăm hương chứa phẩm màu, hóa chất và các chất hữu cơ (COD, TSS) thường không được xử lý mà xả thẳng ra hệ thống kênh mương chung. Cuối cùng, quá trình phơi hương ngoài trời cũng góp phần phát tán mùi và bụi vào môi trường xung quanh. Bên cạnh đó, các chất thải rắn như bài hỏng, bao bì, cặn dầu máy cũng là nguồn gây ô nhiễm đất đáng kể. Theo "Báo cáo tổng hợp kết quả SCT-HD (2017)", mỗi ngày các làng nghề thải ra từ 220-440 kg chất thải rắn, trong đó khoảng 30% là chất thải nguy hại.

1.3. Vai trò kinh tế và những thách thức trong việc bảo tồn

Không thể phủ nhận vai trò của làng nghề hương trong việc giải quyết việc làm, tăng thu nhập và thúc đẩy kinh tế địa phương. Thu nhập bình quân của một lao động tại đây dao động từ 51 đến 59 triệu đồng/năm (số liệu 2017), một con số đáng kể ở khu vực nông thôn. Sự phát triển của làng nghề còn kéo theo các dịch vụ phụ trợ như vận tải, cung ứng nguyên liệu. Tuy nhiên, việc bảo tồn làng nghề truyền thống đang đối mặt với thách thức lớn từ chính vấn đề môi trường. Tình trạng ô nhiễm kéo dài không chỉ làm suy giảm chất lượng sống mà còn đe dọa sự phát triển lâu dài của chính làng nghề. Nếu không có giải pháp xử lý triệt để, hình ảnh một làng nghề truyền thống thân thiện sẽ bị mai một, ảnh hưởng đến thương hiệu và khả năng cạnh tranh của sản phẩm. Việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là bài toán cấp bách để phát triển bền vững làng nghề Quốc Tuấn.

II. Thực trạng báo động về ô nhiễm môi trường tại Quốc Tuấn

Thực trạng ô nhiễm môi trường làng nghề tại Quốc Tuấn đang ở mức báo động, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước và không khí, gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sản xuất của người dân. Các số liệu quan trắc từ Sở Công Thương Hải Dương năm 2017 đã cung cấp những bằng chứng khoa học rõ ràng về mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Nguồn ô nhiễm chính xuất phát từ hoạt động sản xuất quy mô nhỏ, phân tán trong khu dân cư và thiếu hệ thống xử lý chất thải đồng bộ. Nước thải nhuộm tăm hương với hàm lượng COD và Amoni vượt tiêu chuẩn nhiều lần đã biến các kênh mương thành dòng sông chết, bốc mùi hôi thối. Bụi mịn từ sản xuất hương và tiếng ồn từ máy móc gây ảnh hưởng tiêu cực đến không gian sống. Hậu quả trực tiếp là sự suy giảm chất lượng môi trường và những rủi ro về sức khỏe người dân làng nghề, với tỷ lệ mắc các bệnh về đường hô hấp và da liễu ngày càng gia tăng. Tình trạng này đòi hỏi phải có sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền và sự thay đổi nhận thức từ chính các hộ sản xuất.

2.1. Phân tích ô nhiễm nguồn nước do hóa chất làm hương

Ô nhiễm nguồn nước là vấn đề nghiêm trọng nhất tại làng nghề hương Quốc Tuấn. Báo cáo của Sở Công Thương Hải Dương (2017) chỉ ra nhiều chỉ số trong nước mặt vượt xa Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN 08-MT:2015/BTNMT). Cụ thể, tại làng nghề Trực Trì, thông số BOD5 (nhu cầu oxy sinh hóa) vượt ngưỡng trung bình 8 lần, Amoni (NH4+) vượt 6 lần và Clorua (Cl-) vượt 2 lần. Nguyên nhân chính là do nước thải nhuộm tăm hương và các loại hóa chất làm hương khác được xả thẳng ra môi trường. Nước thải chứa phẩm màu, kim loại nặng và các hợp chất hữu cơ khó phân hủy đã làm ô nhiễm nặng nề hệ thống thủy văn, gây chết các loài thủy sinh và ảnh hưởng đến nguồn nước tưới tiêu cho nông nghiệp. Tình trạng này không chỉ gây mất mỹ quan mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây lan dịch bệnh, tác động xấu đến sức khỏe người dân làng nghề.

2.2. Mức độ ô nhiễm không khí và tiếng ồn từ sản xuất

Mặc dù các chỉ số quan trắc về SO2, CO, NO2 trong không khí vẫn nằm trong ngưỡng cho phép, nhưng ô nhiễm bụi và tiếng ồn lại là vấn đề gây bức xúc hàng ngày. Hoạt động xay, nghiền nguyên liệu và đảo bột tạo ra lượng lớn bụi mịn từ sản xuất hương (bụi TSP). Tuy chưa vượt ngưỡng theo tiêu chuẩn quốc gia, nhưng việc phát tán liên tục trong khu dân cư đông đúc gây ra các bệnh về đường hô hấp. Bên cạnh đó, tiếng ồn từ các máy móc vận hành, đặc biệt là tại làng nghề Trực Trì với chỉ số đo được lên tới 66 dBA, gần chạm ngưỡng giới hạn cho phép (70 dBA). Ô nhiễm tiếng ồn kéo dài gây căng thẳng, ảnh hưởng đến sinh hoạt và nghỉ ngơi của các hộ dân sống xen kẽ với cơ sở sản xuất. Việc xử lý khí thải làng nghề và giảm thiểu tiếng ồn là một yêu cầu cấp thiết.

2.3. Hậu quả đến sức khỏe người dân và sản xuất nông nghiệp

Hậu quả của ô nhiễm môi trường tại Quốc Tuấn là rất rõ rệt. Về sức khỏe, khảo sát cho thấy tỷ lệ người dân mắc các bệnh liên quan đến ô nhiễm như bệnh về đường hô hấp, bệnh ngoài da, và các bệnh về tiêu hóa là rất cao. Sức khỏe người dân làng nghề, đặc biệt là những người trực tiếp sản xuất, bị đe dọa nghiêm trọng do tiếp xúc thường xuyên với bụi và hóa chất. Về nông nghiệp, nguồn nước ô nhiễm đã ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động canh tác. Nước tưới chứa hóa chất làm giảm năng suất cây trồng, thoái hóa đất đai và có thể gây tích tụ các chất độc hại trong nông sản, đe dọa an toàn thực phẩm. Những tác động môi trường này không chỉ làm giảm chất lượng cuộc sống mà còn kìm hãm sự phát triển của các ngành kinh tế khác tại địa phương, đi ngược lại mục tiêu xây dựng nông thôn mới.

III. Phương pháp quy hoạch và chính sách hỗ trợ làng nghề

Để giải quyết tận gốc vấn đề ô nhiễm, các giải pháp về quy hoạch và chính sách đóng vai trò then chốt. Việc chỉ dựa vào công nghệ là chưa đủ nếu không có một chiến lược tổng thể về quản lý không gian và hỗ trợ chuyển đổi sản xuất. Một trong những định hướng quan trọng là quy hoạch lại làng nghề hương Quốc Tuấn, tách biệt khu sản xuất ra khỏi khu dân cư. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu tác động môi trường trực tiếp lên các hộ dân mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng hệ thống xử lý chất thải tập trung, hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Song song với quy hoạch, việc ban hành các chính sách hỗ trợ làng nghề là yếu tố quyết định. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ vốn vay ưu đãi để các hộ dân đầu tư vào công nghệ sạch, xây dựng cơ sở hạ tầng môi trường và đào tạo, nâng cao nhận thức cho người lao động. Sự kết hợp đồng bộ giữa quy hoạch và chính sách sẽ tạo ra một hành lang pháp lý và nguồn lực cần thiết để thúc đẩy phát triển bền vững làng nghề.

3.1. Quy hoạch không gian sản xuất tập trung tại làng nghề

Giải pháp quy hoạch không gian sản xuất được xem là nền tảng để giải quyết ô nhiễm một cách bền vững. Đề tài nghiên cứu đề xuất hai phương án: quy hoạch tập trung khu sản xuất tại ven Quốc lộ 37 hoặc quy hoạch phân tán theo cụm. Mô hình tập trung cho phép xây dựng một khu công nghiệp nhỏ, có đủ diện tích cho nhà xưởng, sân phơi và quan trọng nhất là hệ thống xử lý nước thải, khí thải chung. Điều này giúp kiểm soát ô nhiễm tại nguồn, dễ dàng giám sát và áp dụng các công nghệ xử lý tiên tiến. Việc di dời các cơ sở sản xuất ra khỏi khu dân cư sẽ cải thiện triệt để chất lượng môi trường sống, đồng thời tạo điều kiện cho các hộ mở rộng quy mô, hướng tới sản xuất chuyên nghiệp hơn. Đây là bước đi cần thiết để bảo tồn làng nghề truyền thống trong bối cảnh phát triển mới.

3.2. Vai trò của chính sách hỗ trợ làng nghề trong chuyển đổi

Quy hoạch sẽ không thể thực hiện nếu thiếu các chính sách hỗ trợ làng nghề cụ thể và thiết thực. Chính quyền địa phương cần xây dựng cơ chế hỗ trợ vay vốn ưu đãi, giúp các hộ sản xuất có đủ nguồn lực tài chính để di dời, xây dựng nhà xưởng mới và đầu tư vào công nghệ sản xuất hương hiện đại. Bên cạnh hỗ trợ tài chính, cần có các chính sách hỗ trợ về mặt kỹ thuật, tư vấn về mô hình sản xuất sạch hơn, và tổ chức các lớp tập huấn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Việc thành lập một "Quỹ bảo vệ môi trường" của xã, do các hộ sản xuất đóng góp và nhà nước hỗ trợ, cũng là một sáng kiến hay để có nguồn kinh phí chủ động cho các hoạt động cải thiện môi trường chung. Chính sách đúng đắn sẽ là đòn bẩy khuyến khích các hộ dân tự nguyện tham gia vào quá trình chuyển đổi.

3.3. Tăng cường công tác quản lý và giám sát môi trường

Bên cạnh quy hoạch và hỗ trợ, việc tăng cường quản lý nhà nước là yếu tố không thể thiếu. Các cơ quan chức năng từ cấp xã đến huyện cần thường xuyên kiểm tra, giám sát việc tuân thủ các quy định về môi trường của các cơ sở sản xuất. Cần xây dựng các quy định rõ ràng về xử lý chất thải và áp dụng các chế tài xử phạt nghiêm minh đối với các trường hợp cố tình vi phạm. Theo đề xuất trong nghiên cứu, việc thành lập một hệ thống quản lý môi trường làng nghề tại xã Quốc Tuấn, với sự tham gia của chính quyền, đại diện các hộ sản xuất và cộng đồng, sẽ giúp nâng cao hiệu quả giám sát. Việc công khai, minh bạch các kết quả quan trắc môi trường cũng là một cách để cộng đồng cùng tham gia giám sát, tạo áp lực buộc các cơ sở phải có trách nhiệm hơn với vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề.

IV. Top 3 giải pháp công nghệ hướng đến sản xuất hương sạch

Bên cạnh các giải pháp về quản lý và chính sách, việc áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ là con đường tất yếu để làng nghề hương Quốc Tuấn hướng tới sản xuất hương sạch và giảm thiểu ô nhiễm. Hiện tại, công nghệ sản xuất hương tại địa phương còn khá lạc hậu, chủ yếu dựa vào máy móc thô sơ và kinh nghiệm thủ công, dẫn đến phát sinh nhiều chất thải. Việc chuyển đổi sang các công nghệ mới không chỉ giúp cải thiện môi trường mà còn nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường. Ba nhóm giải pháp công nghệ trọng tâm bao gồm: cải tiến quy trình sản xuất để giảm phát thải tại nguồn, áp dụng các hệ thống xử lý cuối đường ống (end-of-pipe) cho nước thải và khí thải, và nghiên cứu sử dụng các nguyên liệu thay thế thân thiện với môi trường. Đầu tư vào công nghệ chính là đầu tư cho tương lai, giúp bảo tồn làng nghề truyền thống trên một nền tảng xanh và bền vững.

4.1. Áp dụng mô hình sản xuất sạch hơn để giảm thải tại nguồn

Áp dụng mô hình sản xuất sạch hơn (Cleaner Production) là giải pháp hiệu quả và tiết kiệm chi phí nhất. Thay vì chỉ tập trung xử lý ô nhiễm sau khi đã phát sinh, mô hình này can thiệp vào chính quy trình sản xuất để giảm thiểu chất thải ngay từ đầu. Cụ thể, các hộ sản xuất có thể đầu tư vào máy nghiền bột có hệ thống hút bụi tuần hoàn, giúp thu hồi lượng bụi thất thoát và giảm ô nhiễm không khí. Trong công đoạn nhuộm, có thể nghiên cứu sử dụng các loại thuốc nhuộm tự nhiên hoặc các phẩm màu hữu cơ ít độc hại, đồng thời áp dụng kỹ thuật nhuộm tiết kiệm nước và hóa chất. Tối ưu hóa việc sử dụng nguyên liệu, tái sử dụng các vật liệu thải loại (như chân hương gãy) cũng là một phần của sản xuất sạch hơn. Cách tiếp cận này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí nguyên vật liệu và năng lượng.

4.2. Xây dựng hệ thống xử lý nước thải nhuộm tăm hương tập trung

Đối với nước thải nhuộm tăm hương, giải pháp tối ưu là xây dựng một hệ thống xử lý tập trung, đặc biệt khi làng nghề được quy hoạch lại. Nước thải từ tất cả các hộ sản xuất sẽ được thu gom và đưa về một trạm xử lý chung. Tại đây, có thể áp dụng các công nghệ xử lý tiên tiến như xử lý hóa lý kết hợp sinh học. Giai đoạn đầu, nước thải sẽ qua các bể keo tụ, tạo bông để loại bỏ màu và các chất rắn lơ lửng. Sau đó, nước được đưa qua hệ thống bể lọc sinh học để phân hủy các chất hữu cơ còn lại. Hệ thống này đảm bảo nước thải sau xử lý đạt tiêu chuẩn trước khi xả ra môi trường. Việc xây dựng hệ thống tập trung đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn nhưng sẽ hiệu quả và dễ quản lý hơn nhiều so với việc mỗi hộ tự xây một hệ thống xử lý nhỏ lẻ.

4.3. Cải tiến công nghệ sản xuất hương và máy móc hiện đại

Việc đầu tư đổi mới máy móc, thiết bị là rất quan trọng. Thay thế các máy bắn hương, máy nghiền cũ kỹ, lạc hậu bằng các loại máy thế hệ mới, hoạt động êm hơn, tiết kiệm điện và có tích hợp hệ thống giảm thiểu bụi, tiếng ồn. Một số cơ sở đã bắt đầu sử dụng máy sấy hương để chủ động trong sản xuất, không phụ thuộc vào thời tiết. Công nghệ sản xuất hương này giúp giảm diện tích sân phơi, hạn chế phát tán bụi và mùi ra môi trường. Hơn nữa, việc nghiên cứu và phát triển các dòng sản phẩm sản xuất hương sạch, sử dụng 100% nguyên liệu thảo dược tự nhiên, không hóa chất tạo mùi, không phẩm màu độc hại, không chỉ đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường về sản phẩm an toàn cho sức khỏe mà còn là hướng đi bền vững cho thương hiệu hương Quốc Tuấn.

V. Hướng tới phát triển bền vững làng nghề Quốc Tuấn

Mục tiêu cuối cùng cho làng nghề hương Quốc Tuấn là đạt được sự phát triển bền vững làng nghề, nơi tăng trưởng kinh tế song hành với trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường. Đây không chỉ là câu chuyện xử lý ô nhiễm mà là một quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy và hành động, từ cấp quản lý đến từng người dân. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các giải pháp đã đề ra: quy hoạch không gian hợp lý, áp dụng công nghệ sản xuất sạch, thực thi các chính sách hỗ trợ hiệu quả và không ngừng nâng cao nhận thức cộng đồng. Một làng nghề phát triển bền vững sẽ có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động của thị trường, giữ gìn được bản sắc văn hóa độc đáo và tạo ra một môi trường sống trong lành cho thế hệ tương lai. Con đường này đầy thách thức, nhưng với sự quyết tâm của chính quyền và sự đồng lòng của người dân, tương lai xanh cho làng nghề Quốc Tuấn là hoàn toàn khả thi.

5.1. Kết hợp bảo tồn làng nghề truyền thống và du lịch văn hóa

Khi vấn đề ô nhiễm được giải quyết, làng nghề hương Quốc Tuấn có tiềm năng lớn để phát triển du lịch. Việc kết hợp bảo tồn làng nghề truyền thống với khai thác du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm là một hướng đi mang lại lợi ích kép. Du khách có thể đến tham quan quy trình làm hương sạch, tự tay trải nghiệm các công đoạn và tìm hiểu về giá trị văn hóa, tâm linh của nén hương. Mô hình này không chỉ tạo ra một nguồn thu nhập mới cho người dân mà còn là cách hiệu quả để quảng bá thương hiệu hương Quốc Tuấn. Để làm được điều này, việc xây dựng một môi trường làng nghề xanh - sạch - đẹp là điều kiện tiên quyết. Không gian sản xuất được quy hoạch bài bản, các sản phẩm trưng bày hấp dẫn và thái độ thân thiện của người dân sẽ là những yếu tố thu hút khách du lịch, góp phần vào sự phát triển bền vững làng nghề.

5.2. Nâng cao nhận thức và vai trò của cộng đồng

Mọi giải pháp công nghệ hay chính sách sẽ không thể thành công nếu thiếu sự tham gia chủ động của cộng đồng. Nâng cao nhận thức về những tác động môi trường và lợi ích của việc bảo vệ môi trường cho chính các hộ sản xuất là nhiệm vụ trọng tâm. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục thông qua các buổi họp thôn, các chương trình tập huấn và các phương tiện truyền thông địa phương. Khi người dân hiểu rằng bảo vệ môi trường chính là bảo vệ sức khỏe của gia đình họ và bảo vệ "nồi cơm" lâu dài của làng nghề, họ sẽ tự giác thay đổi thói quen sản xuất. Việc xây dựng các quy ước, hương ước của làng về bảo vệ môi trường và thành lập các tổ tự quản giám sát là những cách làm hay để phát huy vai trò chủ thể của người dân trong việc gìn giữ môi trường sống chung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I : LÀNG NGHỀ SẢN XUẤT HƯƠNG VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC LÀNG NGHỀ SẢN XUẤT HƯƠNG 1. SẢN XUẤT HƯƠNG VÀ LÀNG NGHỀ SẢN XUẤT HƯƠNG 1. Sản phẩm hương và đặc điểm của sản xuất sản phẩm hương 1. Sản phẩm hương Sự tồn tại và phát triển của nhang hương cùng với sự tồn tại và phát triển của đạo Phật cũng như đời sống tâm linh của người dân Châu Á nói chung và đời sống tín ngưỡng của người Việt Nam nói riêng.

Hương được sử dụng trong những ngày lễ, ngày rằm và trong tục thờ cúng của người Việt Nam. Đặc biệt trong những ngày tết, hương được sử dụng nhiều hơn. Ngày nay, nhu cầu sử dụng hương ngày càng lớn nên việc sản xuất hương được đẩy mạnh. Vì vậy ngoài sự hoạt động của các làng nghề sản xuất hương, các cơ sở sản xuất hương cũng ngày càng mở ra và cạnh tranh trực tiếp với các làng nghề.

Để đáp ứng được nhu cầu sản xuất, nguyên liệu đầu vào trở nên khan hiếm hơn nên hương hóa chất xuất hiện gây hại đối với người sản xuất và người tiêu dùng. Hiện nay, thị trường tồn tại hai loại hương là hương sạch và hương hóa chất. Trong quá trình làm hương, việc phơi khô hương làm cho hương được khô đều và dễ cháy cũng như làm chất lượng hương tốt hơn việc sấy hương. Vì vậy, việc sản xuất hương tại các làng nghề chủ yếu dựa nhiều vào thời tiết.

Mùa khô và có nắng, thời tiết hanh và có gió sẽ thích hợp cho việc sản xuất hương hơn là mùa mưa với không khí mang hơi ẩm nhiều. Việc làm khô hương vào mùa mưa trở nên khó khăn hơn, đặc biệt là những làng nghề chưa phổ biến máy sấy hương. Việc phơi hương cũng gây ảnh hưởng tới môi trường sống và sinh hoạt của người dân. Đặc điểm của sản xuất sản phẩm hương a.

Sản xuất sản phẩm hương mang tính truyền thống Sản xuất hương hiện nay mặc dù nhiều nơi đã có sự cải tiến về máy móc để cơ giới hóa việc sản xuất. Tuy nhiên, vẫn còn một số làng nghề sử dụng máy móc thô sơ, lạc hậu, chủ yếu vẫn dùng sức người để sản xuất. Vì vậy, năng suất lao động vẫn chưa được cao và gây ảnh hưởng tới sức khỏe của người sản xuất. Sản xuất vẫn mang tính manh mún, nhỏ lẻ theo hộ gia đình, chưa có quy mô lớn và chuyên môn hóa trong sản xuất hương.

SV: Trần Anh Dũng Lớp: Kinh tế phát triển 57B Chuyên đề tốt nghiệp 14 GVHD: GS.TS Ngô Thắng Lợi b. Lực lượng công nhân sản xuất hương chủ yếu là nông dân. Sản xuất hương và sản xuất nông nghiệp vẫn được đan xen lẫn nhau trong các làng và người làm hương vừa là thợ thủ công vừa người nông dân và tranh thủ thời gian nông nhàn của mình để sản xuất hương. Hiện nay thì đã có sự chuyên môn hóa khi một số người nông dân đã chuyển hẳn sang làm hương để tăng thu nhập cho gia đình.

Trong thời gian giáp tết, để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng, đã có sự di cư lao động từ các nơi khác đến để sản xuất hương. Thợ thủ công tại các làng nghề sản xuất hương được truyền nghề và dạy nghề rất tỉ mỉ và khắt khe. Vì vậy, lao động làng nghề hương thường có tay nghề cao và giúp gìn giữ, phát huy được những truyền thống của làng nghề. Nguyên liệu sản xuất hương chủ yếu tại chỗ và công nghệ dùng để sản xuất hương tương đối lạc hậu.

 Công nghệ dùng để sản xuất hương Việc sản xuất hương chủ yếu vẫn sử dụng những công nghệ thô sơ, lạc hậu, sử dụng kĩ thuật thủ công và bán thủ công là chủ yếu. Tuy nhiên, hiện nay, sự cạnh tranh của thị trường và nhu cầu lớn hơn thì một số làng nghề đã áp dụng công nghệ mới vào việc sản xuất hương để tăng năng suất và chất lượng hương để cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu của thị trường.  Nguyên liệu để sản xuất hương Hương trên thị trường hiện nay được sản xuất chính từ ba nguyên liệu là : các cây bài, cây trầm hương và các chất hóa học. Ở các làng nghề, ban đầu là sản xuất từ các cây thảo dược và các nguyên liệu hầu hết gần nơi sản xuất.

Tuy nhiên, vì sự cạnh tranh của các cơ sở sản xuất hương khác nên các làng nghề đã bắt đầu sử dụng những nguyên liệu đầu vào giá rẻ hơn hoặc các nguyên liệu có quanh năm để sản xuất hương nhằm cạnh tranh cả về giá và số lượng hương trên thị trường. Sản phẩm của nghề sản xuất hương Sản phẩm hương đa dạng và phong phú về hình dạng và mẫu mã. Có thể kể đến như hương thẳng và hương vòng, có những nơi dùng hương quấn giấy. Trên thị trường hiện nay có 2 loại hương đó là hương sạch và hương hóa chất.

Hương sạch được sản xuất từ những cây thảo hương và tinh dầu tạo mùi. Hương hóa chất được tạo ra từ các hóa chất của benzen và đồng vị của benzen. Tuy vậy, việc sản xuất hương sạch hay hương hóa chất đều gây ra những sự ô nhiễm nhất định cho môi trường và ảnh hưởng tới những hộ sản xuất và hộ dân xung quanh. SV: Trần Anh Dũng Lớp: Kinh tế phát triển 57B Chuyên đề tốt nghiệp 15 GVHD: GS.TS Ngô Thắng Lợi 1.

Quy trình sản xuất và tiêu thụ hương Quy trình sản xuất và tiêu thụ hương trại qua 7 bước, được mô tả qua mô hình sau: Hình 1.1: Quy trình sản xuất hương Nguồn: Tổng hợp từ khảo sát Mô tả cụ thể quy trình sản xuất và tiêu thụ hương Trước khi cho nguyên liệu vào nghiền, người sản xuất sẽ phơi khô các thảo dược, dược phẩm và đặc biệt là cây bài. Thứ nhất, Đối với khâu nghiền nguyên liệu, tất cả những nguyên liệu, dược phẩm như hồi, tùng, quế, đinh hương, thuốc bắc, hoàng đàn. và cây bài được cho vào máy và nghiền nhỏ để khi tạo bột hương không bị sạn và bột hương được nhuyễn và tạo được mùi đặc trưng của hương. Để có thể đạt chất lượng bột tốt, trước khi nghiền nhỏ cần lựa chọn, phân loại và loại bỏ các tạp chất kỹ lưỡng.

Thứ hai, Sau đó, người thợ thủ công cho nguyên liệu đã được nghiền nhỏ vào máy đảo bột để tạo ra bột chuẩn bị cho bước tiếp theo. Trước khi sang khâu sản xuất thứ ba, người thợ thủ công cần ray mịn bột nhằm có thể lấy được bột hương mịn tối đa, tạo điều kiện cho việc sản xuất ra sản phẩm hương đẹp mắt và chất lượng hơn. Thứ ba, Sau khi thu được bột hương mịn tối đa, ta trộn bột hương với bột keo và nước bằng một tỷ lệ vừa đủ, sự kết dính này không làm ảnh hưởng đến chất lượng và mùi của hương đồng thời giúp cho việc sản xuất hương tốt hơn. Sau đó, người thợ thủ công đổ bột vào máy bắn hương và cho que hương vào máy và tạo thành hương nén.

Hệ thống máy nghiền và máy đảo bột chỉ có 1 đầu vào và 1 đầu ra. Tuy nhiên, hệ SV: Trần Anh Dũng Lớp: Kinh tế phát triển 57B Chuyên đề tốt nghiệp 16 GVHD: GS.TS Ngô Thắng Lợi thống máy bắn hương có 2 đầu vào và 1 đầu ra. Hai đầu vào gồm 1 đầu ở trên để cho bột hương và 1 đầu nằm ngang để cho chân hương vào. Đầu ra là nơi để chân hương sau khi được quấn thêm 1 lớp bột hương.

Người thợ thủ công có trách nhiệm theo dõi quy trình ra hương để có thể xử lý kịp thời những vấn đề như tắc máy hay chân hương bị gãy. Thứ tư, Sau khi hương nén được thành hình thành, người thợ thủ công mang hương đi phơi khô để thu được sản phẩm hương cuối cùng. Hiện nay, 1 số hộ sản xuất dùng máy sấy hương để khắc phục lại thời tiết ẩm mùa xuân và đầu mùa hạ, giúp cho việc sản xuất và tiêu thụ hương được thông suốt. Thứ năm, Sau khi thu được sản phẩm hương cuối cùng, người làm hương kiểm tra và loại bỏ những cây hương không đạt yêu cầu như bột hương bị vỡ, không đều, chân hương bị gãy.

và cắt cây hương theo tỷ lệ nhất định để đạt được hiệu quả cao khi xử dụng. Sau cùng, người thợ thủ công đóng gói và đóng hộp để giao đến các cơ sở bán buôn, bán lẻ hương. Sản phẩm còn lại sẽ được đóng thùng để kho làm thành phẩm dự trữ khi cần. Trong quy trình sản xuất hương, ô nhiễm môi trường được hình thành ở các khâu nghiền nguyên liệu, đảo bột, ra hương, phơi hương, loại bỏ hương hỏng và sự ô nhiễm này được phân tích cụ thể ở các phần sau.

Làng nghề sản xuất hương 1. Khái niệm và đặc điểm làng nghề a. Khái niệm làng nghề Trên nhiều phương tiện thông tin ở trung ương và địa phương hai từ “Làng nghề” đã xuất hiện khá nhiều. Tuy nhiên hiện nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất, mà chủ yếu được coi là một phạm trù trong văn hoá.

Theo một số nghiên cứu, làng nghề được hiểu là sự kết hợp giữa làng và nghề, cùng tồn tại ở một vị trí nhất định và các hộ trong làng đều sống bằng nghề đó. Theo một số nghiên cứu khác thì làng nghề vẫn diễn ra hoạt động sản xuất nông nghiệp theo lối tiểu nông và hộ gia đình cùng với sự tồn tại của một số nghề khác tuy nhiên đã có sự nổi trội của một nghề truyền thống với niên đại từ rất lâu và có rất nhiều lao động đi theo nghề truyền thống đó. Hoặc như làng nghề được định nghĩa là là làng có một nghề tồn tại độc lập được tách khỏi nghề nông nghiệp và thu hút nhiều lao động cũng như tạo thu nhập chính cho họ. Từ đó, ta thấy được để thành một làng nghề, cần hội tụ 3 điều kiện: (i) Nghề đó phải tách khỏi SV: Trần Anh Dũng Lớp: Kinh tế phát triển 57B Chuyên đề tốt nghiệp 17 GVHD: GS.TS Ngô Thắng Lợi nông nghiệp; (ii) Có một số lượng tương đối các hộ hoặc nhiều người cùng sản xuất một nghề; (iii)Thu nhập do sản xuất nghề mang lại chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập của làng.

Hiện nay, làng nghề tồn tại dưới hai dạng đó là làng nghề truyền thống và làng nghề mới với những đặc điểm khác nhau. Đặc điểm của làng nghề Ở mỗi làng nghề tuy bao giờ cũng có sự khác nhau về quy mô sản xuất, quy trình công nghệ, tính chất sản phẩm nhưng đều có chung một số đặc điểm sau: Làng nghề tồn tại ở nông thôn và gắn bó với quá trình sản xuất nông nghiệp, nông thôn.