mở đầu nổi tiếng “Hôm nay má chết” [12, tr. Đến câu cuối cùng “Tôi cũng vậy, tôi muốn họ thật đông đảo, tôi muốn họ thật đông đảo, những khán giả của tôi, và lòng thù hận của họ thật tự nhiên.189] nhại lại câu “tôi chỉ còn việc cầu mong có thật đông người đến xem vào hôm tôi ra pháp trường và mong sao họ sẽ tiếp đón tôi bằng những tiếng thét căm hờn” [11, tr. Daoud đã có chủ ý nhại lại tác phẩm của Camus, dựng lại vụ án và kể lại một câu chuyện khác cho người đọc, câu chuyện trong cuộc của một “người Ả Rập” vì thế xuyên suốt trong tác phẩm là những chi tiết trích dẫn và nhại lại Người xa lạ. Ở đây chúng tôi sẽ khảo sát các khía cạnh được nhại lại nổi bật trong tác phẩm Phía sau vụ án Người xa lạ là các motif, câu văn và hệ thống nhân vật để làm rõ ý đồ của Kamel Daoud.
Yếu tố liên văn bản không chỉ được thể hiện qua sự trích dẫn và giễu nhại Người xa lạ mà còn có liên kết với nhiều tác phẩm khác cũng sẽ được khảo sát trong chương này. Trích dẫn, giễu nhại những motif và câu văn của Camus trong Phía sau vụ án Người xa lạ Thuật ngữ motif hiểu theo nghĩa hẹp thường được dùng trong nghiên folklore để chỉ những chi tiết đã được hình thành và sử dụng lặp đi lặp lại nhiều lần trong nhiều tác phẩm khác nhau, tạo thành một dạng công thức quen thuộc khi sáng tạo một tác phẩm dân gian. Theo nghĩa rộng hơn, trong một tác phẩm văn học, motif có thể là một hình ảnh, âm thanh, hành động hoặc những chi tiết khác có ý nghĩa tượng trưng, góp phần hướng đến 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sự phát triển của chủ đề tác phẩm. Ở đây chúng tôi sẽ sử dụng cách hiểu rộng, tức là khảo sát sự trùng hợp một cách cố ý trong những chi tiết quan trọng ảnh hưởng ít nhiều đến nội dung chủ đề chung của hai tác phẩm đi từ những chi tiết lớn đến chi tiết nhỏ.
Motif là một đơn vị nhỏ, cùng nhiều cấp bậc đơn vị khác để hình thành đơn vị lớn nhất là cốt truyện. Ở đây chúng tôi sẽ khảo sát trên bình diện cốt truyện để có thể đi vào những chi tiết sâu hơn trong cả hai tác phẩm. Có thể tóm tắt ngắn gọn đây là hai câu chuyện xoay quanh một vụ án mạng, cùng một vụ án mạng. Vụ án giết chết một “người Ả Rập” qua hai lời kể ở ngôi thứ nhất.
Tiểu thuyết Người xa lạ của Albert Camus bao gồm hai phần, phần một là câu chuyện xung quanh đám tang của người mẹ và vụ án mạng, phần hai xoay quanh cuộc sống của nhân vật chính Meursault trong tù và phiên tòa xét xử vụ án. Tiểu thuyết Phía sau vụ án Người xa lạ không chia rõ ràng hai phần như tác phẩm của Camus nhưng nội dung của quyển tiểu thuyết cũng chia thành hai phần, phần đầu nói về cuộc sống của hai mẹ con Harun sau khi người anh trai bị giết còn phần sau nói về cuộc sống của họ sau ngày Độc Lập và vụ án giết người của Harun. Cốt truyện ở cả hai tác phẩm phần đầu đều nói về cái chết của một người thân và phần sau là vụ xét xử một án mạng cùng những phi lí xung quanh những cáo buộc dành cho nhân vật chính. Ở đây Daoud đã nhại lại hai motif xảy ra biến cố trong tác phẩm của Camus.
Đây là hai sự kiện lớn thúc đẩy toàn bộ cốt truyện của tác phẩm, hai cái chết, một người thân và một người xa lạ, những sự kiện đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống của nhân vật chính. Cái chết của người xa lạ trong tác phẩm đầu tiên là khởi nguồn cho cái chết của người thân trong tác phẩm đến sau. Lấy cảm hứng về “người Ả Rập” vô danh, Daoud đã tạo nên tác phẩm của mình, cấp cho anh ta một danh tính, một gia đình, một câu chuyện. Khi sử dụng phương pháp giễu nhại, bất kì nhà văn nào cũng muốn 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhìn một tác phẩm bằng cái nhìn khác, và Daoud cũng không ngoại lệ.
Như lời tuyên bố của Harun, ông sẽ “dỡ từng phiến đá ở nhà cũ của những tên thực dân để xây nhà của tôi, ngôn ngữ của riêng tôi.8] Ở đầu mỗi tác phẩm là cái chết của người thân, một được kể ở hiện tại và một ở quá khứ, cách nhắc về cái chết ấy lại hoàn toàn khác nhau ở hai tác phẩm. Sau khi Meursault nhận được bức điện thông báo mẹ mất anh liền dự tính kế hoạch để đến đám tang và quay trở về. Đám tang người mẹ được người con thuật lại trong vỏn vẹn chương đầu tiên của tác phẩm, ở những lần sau đấy người mẹ được nhắc đến thưa thớt trong lời của những người quen và đỉnh điểm trong phiên tòa. Ngược lại, cái chết của Moussa, “người Ả Rập” bị giết chết trên bãi biển, anh trai của Harun – người kể chuyện, được nhắc đi nhắc lại trong tất cả bảy chương của phần đầu tiên lúc là ngày Harun mất, lúc là những hình ảnh tưởng tượng của Harun về cái chết của Moussa, khi thì là đám tang không có xác người của Moussa, những ngày Harun lang thang trên bãi biển để sống trong bầu không khí của vụ án mạng khi là những câu hỏi về sự thật đằng sau án mạng ấy.
Cái chết của Moussa được lặp đi lặp lại ở nhiều khía cạnh, nhất là ngày Moussa chết, như một sự ám ảnh đã thay đổi toàn bộ cuộc đời của Harun. Nếu Meursault thấy cuộc sống là một chuỗi dài những phi lí của việc phải sống theo những chuẩn mực thì với Harun cuộc sống còn phi lí hơn khi tuổi thơ của ông bỗng chốc biến thành địa ngục chỉ vì một cơn say nắng của một người Pháp không quen biết. Biến cố thứ hai chính là vụ án giết người, Meursault giết một “người Ả Rập” thì Harun giết một “người Pháp”. Và sau đó, cả hai bị bắt giữ.
Daoud đã nhại lại sự phi lí của vụ án, ở cả hai vụ giết người, người ta đều không quan tâm đến người bị hại. Ở phiên tòa của Meursault, người ta không cần biết “người Ả Rập” ấy là ai hay đi tìm nguyên nhân của vụ án mà xét xử tội lỗi của Meursault dựa trên thái độ dửng dưng lạnh lùng của anh trong ngày 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đưa tang mẹ. Công tố viên buộc tội Meursault vì anh không biết rõ tuổi mẹ, anh hút thuốc và uống cà phê sữa trong đám tang, anh đi tắm với bạn gái sau ngày mẹ mất, xem phim hài, anh cũng bị xét tội vì giao du với một tên có lai lịch mập mờ như Raymond, nói dối cảnh sát, mọi hành động của Meursault đều được mang ra để đánh giá nhân cách “có vấn đề” của anh, trừ bản thân vụ án. Anh bị tước quyền trở lại xã hội vì “một kẻ giết chết mẹ về mặt tinh thần cũng cần phải bị loại bỏ khỏi xã hội loài người chẳng khác gì như kẻ đang tay hạ sát cha đẻ của mình” [12, tr.337], người thật sự bị Meursault giết dường như bị đã theo sóng biển cuốn trôi mất, đến mức vị luật sư của Meursault mất hết cả kiên nhẫn và phải quát lên “Vậy thì anh ta bị kết tội vì đã chôn mẹ mình hay là vì đã giết người?” [12, tr.
Và việc tương tự xảy ra trong vụ án của Harun, Harun giết chết một người Pháp ngay sau ngày Độc Lập. Lời đầu tiên người lính gác hỏi sau khi Harun bị giam giữ là “Tại sao anh không giúp đỡ anh em ?” [11, tr. Ở đồn cảnh sát, người sĩ quan quân đội đã nói với Harun tổng cộng 16 câu, trong đó tên của Joseph Larquais được nhắc đến duy nhất một lần, Joseph vẫn được nhắc đến trong bốn câu nữa nhưng người ta không quan tâm đến tên của ông, thay vì gọi Joseph bằng tên, người sĩ quan gọi ông ta là “hắn ta”, “một người Pháp”, “người đó”, “gã người Pháp”. Viên sĩ quan không nhắc đến tên Joseph không phải vì ghê sợ cái tên của một kẻ thực dân mà vì hắn chẳng quan trọng gì cả, hắn, kẻ đã được Kamel Daoud đặt tên ấy có tên cũng bằng không.
Cái phũ phàng với người bị hại ở đây được nâng lên một bậc, không phải người ấy không có tên, không phải không ai kịp biết tên như với Moussa mà biết rồi cũng chẳng quan tâm, ông ta là “một người Pháp” và đó chính là tên của Joseph như Moussa là “một người Ả Rập”. Trong một phòng thẩm vấn đặc biệt, viên sĩ quan không quan tâm vì sao Harun giết chết một người mà vì sao anh lại giết người sau ngày Độc Lập. Cái mạng của Joseph chẳng có ý nghĩa gì cả, viên sĩ quan nổi nóng vì 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tên Harun ngu ngốc này lại đi giết người không đúng thời điểm và khiến anh phải làm một việc mà anh chả thích thú gì cả, xử lí một người Algeria vì tội giết một gã người Pháp. Tội của Harun không phải là giết một người Pháp mà vì đã dám một mình giết hắn thay vì cầm súng giết hắn cùng với anh em.
Trong phòng thẩm vấn, người ta chỉ quan tâm vì sao Harun không tham gia cách mạng, người ta phát cáu lên vì một gã trai hai mươi bảy tuổi không chịu cầm súng bắn chết nhiều người Pháp hơn nữa chứ không phải vì hắn đã giết chết một người. Và như thế, đầy mỉa mai, hôm sau người ta thả Harun đi, anh lại là một người vô tội. Anh nổi giận trước việc mình được thả đi không qua xét xử, không ai còn muốn nhớ đến những gì anh làm, người ta tước mất cả tội ác của anh, người ta phủ nhận người chết, phủ nhận cả sự trả thù. Và chính vì thế, cái chết của Joseph hẳn cũng sớm trôi vào quên lãng như cái chết của Moussa.
Kamel Daoud dựng lại một phiên luận tội đầy phi lí để đáp lại phiên tòa của Camus. Nếu người ta xem Meursault là một kẻ nhân cách thối nát không cách nào cứu chữa vì đã không khóc trong đám tang mẹ thì Harun cũng là một kẻ tư cách đầy vấn đề khi không tham gia kháng chiến với sức trai trẻ của mình.