ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nƣớc nằm ở khu vực Đông Nam của Châu Á với đƣờng biên giới dài khoảng 3.700 km đối với phần đất liền và 3.260 km đối với bờ biển. Việt Nam là nƣớc có điều kiện khí hậu mƣa ẩm nhiệt đới chính điều này đã tạo nên một hệ sinh thái ở nƣớc ta vô cùng đa dạng và phong phú. Hiện nay các nhà thực vật học đã thống kê đƣợc trên 12.000 loài cây, trong đó 7.000 loài đã đƣợc mô tả, 5.000 loài còn chƣa biết công dụng, phần lớn các loài này thƣờng sống ở dƣới tán rừng không cho gỗ. Trong số những loài đã biết thì có 113 loài cho chất thơm; 800 loài cho chất tanin; 93 loài chứa chất làm thuốc nhuộm; 458 loài có chất tinh dầu; 473 loài chứa dầu và 1863 loài đƣợc dùng để làm dƣợc liệu.
Trong đó có loài Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. fucsidiscus) là một loài cây cho LSNG có giá trị về làm thuốc chữa bệnh vô cùng quý giá đối với con ngƣời nằm trong Sách đỏ Việt Nam, hiện ở tình trạng cực kỳ nguy cấp (CR). Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. fuscidicus) là loài cây thuốc quý hiếm với thành phần saponin phong phú và có giá trị kinh tế cao của Việt Nam (có tác dụng chống lão hóa ,chứa bệnh tiểu đƣờng, bảo vệ tim mạch, giảm stress và phòng ngừa ung thƣ).
Loài Sâm này có sự phân bố ở một số nƣớc trên thế giới nhƣ Mỹ, Hàn Quốc, Trung Quốc nhƣng Sâm lai châu tìm thấy ở Việt Nam đƣợc định giá là có giá trị gấp nhiều lần so với các loại Sâm có ở các nƣớc khác.Việc nghiên cứu để tìm ra đƣợc các biện pháp kỹ thuật trồng và chăm sóc có ý nghĩa thực tiễn trong bảo tồn và phát triển loài sâm quý hiếm này. Loài Sâm này rất hiếm chỉ mới phát hiện ở một số xã với độ cao trên 1000m của tỉnh Lai Châu với số lƣợng rất hạn chế nên giá Sâm trên thị trƣờng rất cao. Trong những năm gần đây Sâm lai châu là một trong những loài đang đƣợc các nhà khoa học và giới chuyên mô Y học quan tâm và ngiên cứu bởi tính thần dƣợc của nó mang lại cho con ngƣời chúng ta. Từ xƣa đến nay, rừng luôn gắn bó với đời sống nhân dân ta đặc biệt đối với đồng bào các dân tộc sống ở vùng núi và trung du.
Rừng không chỉ có giá trị to lớn trong việc bảo vệ môi trƣờng sinh thái, phòng hộ, an ninh-quốc phòng mà rừng còn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ và LSNG. Trong những năm trƣớc đây, khi tài nguyên gỗ của rừng Việt Nam còn nhiều, ngƣời dân chỉ tập trung khai thác gỗ, còn LSNG đƣợc coi nhƣ là sản phẩm phụ của rừng, do doanh thu từ nguồn 1 lâm sản này thấp hơn so với gỗ. Nhƣng hiện nay, do số lƣợng và chất lƣợng rừng đang bị suy giảm mạnh, hơn nữa chính sách đóng cửa rừng của Nhà nƣớc đã làm cho nguồn cung cấp gỗ ngày càng khan hiếm, điều này đã tác động mạnh đến thu nhập của ngƣời dân sống gần rừng, phụ thuộc vào rừng. Lúc này, hoạt động khai thác rừng của ngƣời dân lại tập trung vào các loại LSNG nói chung và các loài LSNG quý hiếm có giá trị kinh tế cao nhƣ loài “Sâm lai châu” nói riêng.
Nhu cầu của các sản phẩm từ loài Sâm này không những ngày càng lớn đối với thị trƣờng trong nƣớc mà giá trị xuất khẩu của chúng ngày một tăng. Ngoài ra, LSNG còn có vai trò xã hội lớn, chúng mang lại công ăn việc làm cho hàng triệu ngƣời và góp phần tích cực trong chƣơng trình xóa đói giảm nghèo ở các vùng nông thôn và miền núi. Do đó, cách nhìn nhận về vai trò của nguồn tài nguyên LSNG ở Việt Nam đã thay đổi. LSNG ngày càng khẳng định vai trò của nó đối với sinh kế của ngƣời dân nông thôn, đặc biệt là ngƣời dân vùng cao, vùng sâu, vùng xa.
Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var.Cai) là một thứ (bậc phân loại dƣới loài) của sâm Ngọc Linh, còn đƣợc gọi là Tam thất hoang Mƣờng Tè, Tam thất đen.Theo Sách Đỏ Việt Nam (2007) đây là nguồn gen đặc biệt quý hiếm đối với Việt Nam và thế giới. Chính vì những lợi ích to lớn mà các loài Sâm mang lại nên việc vào rừng khai thác LSNG của ngƣời dân diễn ra ở tất cả mọi nơi của khu vực rừng có loài sâm lai châu phân bố. Chính lẽ đó mà đã gây ảnh hƣởng trực tiếp đến các loài quý hiếm trong đó đặc biệt là có loài Sâm lai châu. Diện tích phân bố trong tự nhiên của loài ngày càng bị thu hẹp, các hoạt động phá rừng làm nƣơng rẫy cùng với tình trạng khai thác loài mạnh nhƣ hiện nay là mối đe dọa lớn có thể dẫn tới nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên của loài này.
Thông tin về các loài thực vật cho LSNG có giá trị kinh tế cao nhƣ loài “Sâm lai châu” còn rất tản mạn và ít ỏi, nên chƣa phát huy đầy đủ các chức năng có lợi của LSNG. Trƣớc tình hình khan hiếm của loài Sâm này ở ngoài tự nhiên bà con ngƣời dân tộc tại xã Pa Vệ Sủ - Mƣờng Tè – Lai Châu đã tiến hành gây trồng làm giống thành công từ những cây đã lấy đƣợc từ rừng. Theo đƣợc biết thì đã có nhiều hộ dân tại xã Pa Vệ Sủ đã gây trồng và sở hữu hàng chục đến vài trăm gốc Sâm quý hiếm này. Với những giá trị kinh tế mà loài đem lại cùng với điều kiện khí 2 hậu thuận lợi đã góp phần làm tăng tỷ lệ gây trồng thành công cao thì đây thực sự là loài LSNG có tiền năng phát triển kinh tế cao tại khu vực xã Pa Vệ Sủ.
Để LSNG nói chung và loài Sâm lai châu nói riêng có thể đóng góp quan trọng vào sự phát triển miền núi hơn nữa, cần tập trung nghiên cứu xác định các sản phẩm có khả năng mang lại thu nhập kinh tế cũng nhƣ kĩ thuật gây trồng, chăm sóc, nuôi dƣỡng chúng gắn với quản lý rừng bền vững, đồng thời cần xây dựng và quảng bá những mô hình trình diễn về cung cấp LSNG để ngƣời dân học tập và làm cơ sở chuyển giao công nghệ phát triển LSNG. Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi chọn đề tài “Tìm hiểu kỹ thuật gây trồng loài lâm sản ngoài gỗ quý hiếm (Sâm lai châu - Panax vietnamensis var. fucsidiscus) tại xã Pa Vệ Sủ, huyện Mƣờng Tè, tỉnh Lai Châu”. Kết quả nghiên cứu này sẽ tiếp tục bổ sung các cơ sở dữ liệu cần thiết nhƣ kỹ thuật nhân tạo giống; đánh giá đƣợc ảnh hƣởng các vị trí môi trƣờng trồng khác nhau sẽ quyết định đén năng suất tình hình sinh trƣởng và phát triển của loài Sâm này và là cơ sở khoa học cho kỹ thuật nhân giống và gây trồng đồng thời đƣa ra các biện pháp quản lý bảo tồn hiệu quả cho loài Sâm lai châu quý hiếm này.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Trên thế giới. Loài Sâm nằm trong Chi Panax L. Thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) bao gồm 6-8 loài, trong đó ở Bắc Mỹ có phát hiện 1 loài, còn 5-7 loài tập trung ở Đông Á.
Ở Trung Quốc phát hiện có 6 loài phân bố trong tự nhiên (Mabberley, 1993;Xiang,Q, B. Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. fuscididscus) lần đầu tìm thấy ở Jinping, phía nam tỉnh Vân Nam của Trung Quốc. Năm 2004, Zhu Shu và các cộng sự đã xác định đƣợc thành phần chính của Sâm lai châu là saponin khung dammaran.
Bằng phƣơng pháp HPLC, nhóm nghiên cứu này đã xác định sơ bộ sự có mặt của các hợp chất có mặt trong thân của Sâm lai châu này. Các nghiên cứu này chủ yếu kết luận dựa trên sắc ký lỏng hiệu quả cao, chƣa nghiên cứu chiết tách phân lập các hợp chất tinh khiết từ loài này. Đặc điểm sinh thái và phân bố: Loài Sâm lai châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus) đƣợc phân bố ở tỉnh Vân Nam ( Trung Quốc).
Loài Sâm này đƣợc tìm thái dƣới các tán rừng nguyên sinh, rậm, thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới cây lá rộng, ở những nơi tiếp đất giữa đai núi thấp và đai núi trung bình trên tầng đất A1, giàu mùn và các chất dinh dƣỡng nơi có điêu kiện khí hậu lạnh. Về giá trị sử dụng: Trong Y học cổ truyền của Trung Quốc thì cây Sâm lai châu đƣợc dùng làm thuốc bổ, phục hồi sức khỏe và chữa các bệnh về suy nhƣợc cơ thể, thần kinh thổ huyết, làm thuốc cầm máu vết thƣơng, dùng làm trà uống. Về kỹ thuật gây trồng, quản lý bảo tồn và phát triển: trên thế giới vẫn chƣa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về công tác bảo tồn và phát triển loài Sâm lai châu này. Trong những năm gần đây loài này đƣợc coi là một cây thuốc bị đe dọa nghiêm trọng.
Hiện nay, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu nhƣng chỉ nghiên cứu về mô tả và phân loại thực vật, đặc điểm sinh thái và sinh thái học, sự phân bố loài trong tự nhiên mà thôi tuy đã có một số nghiên cứu về khả năng nhân giống, gây trông và bảo tồn nhƣng vẫn chƣa đáp ứng nhiều về mặt khoa học. Ở Trung Quốc, Sâm lai châu chỉ dừng lại ở mức đề xuất mà chƣa thực sự có nghiên cứu cụ thể nào về nhân giống và gây trồng nhằm bảo tồn và phát triển loài Sâm lai châu quý hiếm này. Sâm lai châu là một loài cây có nhiêu giá trị sử dụng nhƣng do số lƣợng cùng 4 cới sự phân bố hẹp chỉ mới thấy phát hiện ở Mƣờng Tè, tỉnh Lai Châu nƣớc ta và vùng Jinping của tỉnh Vân Nam ( Trung Quốc) nên việc tiếp cận loài để nghiên cứu còn gặp rất nhiều trở ngại. Sâm lai châu (Panax vietnamesis var.
fuscidiscus) còn có tên gọi khác là Tam thất hoang Mƣờng Tè; Tam thất rừng; Tam thất đen. Sâm lai châu là một loài cây thuốc quý hiếm mới đƣợc phát hiện gần đây. Sâm lai châu nằm trong Chi Panax L. thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) bao gồm 6-8 loài, trong đó ở Bắc Mỹ có phát hiện 1 loài, còn 5-7 loài tập trung ở Đông Á.
Ở Việt Nam đã phát hiện 3-4 loài (Ha & Grushv., 1985; Phạm Hoàng Hộ,2000. Tất cả các loài Sâm này đều có giá trị làm thuốc đặc biệt là loài Sâm lai châu có giá trị là cây thuốc quý và có giá trị kinh tế rất cao mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng cho ngƣời dân. Đặc diểm sinh thái và phân bố: Các loài cây Sâm nói chung và Sâm lai châu nói riêng là loài cây ƣa bóng dƣới các tán rừng nguyên sinh giàu mùn ở độ cao 1400-2.