Chương 1: Một số vấn đề về kĩ năng phỏng vấn và khách mời trường quay Chương 2: Khảo sát kĩ năng phỏng vấn khách mời trường quay Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng phỏng vấn khách mời trường quay 5 Ch¬ng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ KĨ NĂNG PHỎNG VẤN VÀ KHÁCH MỜI TRƯỜNG QUAY 1. Phỏng vấn truyền hình và kỹ năng phỏng vấn truyền hình 1. Thể loại phỏng vấn truyền hình Trong Tiếng Anh, phỏng vấn được dịch là interview. Trong đó, inter có nghĩa là trao đổi, liên kết; view là quan điểm, chứng kiến.
Nội hàm của phỏng vấn được hiểu là trao đổi, trò chuyện về vấn đề nào đó giữa người này với người kia bằng hình thức trao đổi trực tiếp hoặc gián tiếp. Phỏng vấn cũng là một từ Hán Việt, phỏng là thăm hỏi, điều tra, vấn là hỏi. Theo đó, phỏng vấn có nghĩa là một hoạt động dưới hình thức trò chuyện nhằm tìm hiểu, điều tra về một vấn đề nào đó giữa người này với người khác. Báo chí học cũng đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về phỏng vấn: Bách khoa toàn thư cho rằng: “Phỏng vấn là một kiểu thông tin trình bày thông qua nhà báo dưới hình thức đàm thoại giới hạn ở một chủ đề nhất định với một nhân vật có thẩm quyền trong lĩnh vực được đề cập.
Vai trò tổ chức của nhà báo trong cuộc phỏng vấn đem lại thông tin tính chất trực tiếp, sinh động và đáng tin cậy của nó”. [10] Từ điển Từ và ngữ Việt Nam định nghĩa: “Phỏng vấn là hỏi một nhân vật để biết ý kiến của người ấy về một vấn đề”. [9] Trong cuốn “Sổ tay phóng viên”, các nhà báo nước ngoài cho rằng: “ Phỏng vấn là một hình thức đối ngoại trong đó nhà báo nêu các câu hỏi và người được phỏng vấn trả lời. Mục đích của bài phỏng vấn là đem lại cho bạn đọc những thông tin và lý lẽ về một vấn đề thời sự do một nhân vật am hiểu, có thẩm quyền cung cấp”.
[4] Nhà báo Pháp Alain Masson đã đưa ra quan niệm : “ Phỏng vấn là hành động của một nhà báo, đi hỏi một người nổi tiếng hoặc tiêu biểu để người này nói ra những thông tin, giải thích, nêu ý kiến, chỉ có giá trị nếu do chính 6 người này nói ra và kể lại cho một nhóm công chúng được xác định, thường bằng lời nói trực tiếp”. Nhà báo Eric Maitrot đã nêu quan điểm của mình rằng: “ Phỏng vấn là một cuộc đấu trí đặc biệt giữa một người biết ( người bị phỏng vấn ) và một người muốn biết ( phóng viên)”. Nhà báo Tế Xuyên- Trung Quốc lại cho rằng : “ Phỏng vấn là hỏi ý kiến của một người về một vấn đề để giúp độc giả hiểu rõ hơn một sự việc đã xảy ra. Đó là cách bổ khuyết cho thời sự, độc giả khi đã biết được một sự việc, lại còn được nghe thêm ý kiến của phe phản đối hay phe tán thành việc ấy”.
Khái niệm, định nghĩa về phỏng vấn sẽ còn gây nhiều tranh luận, tuy nhiên, điều này cũng cho thấy rằng khái niệm về phỏng vấn là một khái niệm mở, có thể thay đổi phù hợp với tình hình phát triển của bản thân thể loại, của báo chí và sự sáng tạo của nhà báo. Những quan niệm trên đây được hình thành qua năm tháng, trong công cuộc tìm kiếm cả về lý luận lẫn thực tiễn. Sự tổng hợp những quan niệm, khái niệm đó chứng tỏ phỏng vấn là một thuật ngữ rộng, có thể hiểu theo các khía cạnh sau: - Phỏng vấn là hình thức giao tiếp xã hội ( trực tiếp hoặc gián tiếp) giữa người này với người khác về một vấn đề mà hai bên cùng quan tâm. Hình thức này xảy ra trong cuộc sống thường ngày rất phong phú, đa dạng và phức tạp.
- Phỏng vấn là một phương pháp , phương thức nhằm thu thập bất cứ thông tin nào mà con người cần về các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Trong lao động báo chí, phỏng vấn cũng là phương pháp để hỏi, biết, thu thập thông tin, tư liệu, số liệu… nhằm phục vụ cho việc viết tin, phóng sự, điều tra, ký… - Phỏng vấn như một thể loại báo chí độc lập, là đối tượng nghiên cứu của lý luận và khoa học báo chí, đồng thời là một tác phẩm phổ biến, hiệu quả trong hoạt động thực tiễn của báo chí. 7 Những quan điểm đa dạng về phỏng vấn xuất hiện là kết quả nguyện vọng của các nhà nghiên cứu muốn khái quát hóa và phân tích phương thức phổ biến và hiệu quả về thu thập thông tin, nhưng họ hầu như không thay đổi được gì mối quan hệ giữa nhà báo và cuộc phỏng vấn. Dù là hình thức phỏng vấn nào, từ trò chuyện, họp báo, đối thoại đến thăm dò ý kiến trên đường phố, thì mục đích cuối cùng cũng là phục vụ cho nghề nghiệp.
Tùy vào việc phỏng vấn xuất hiện trên phương tiện thông tin đại chúng nào, mà nó có những hình thức thể hiện và sức hấp dẫn riêng của mình. Hiện nay, truyền hình hiện đại ngày càng sử dụng nhiều các phỏng vấn trong chương trình. Do lợi thế về cả âm thanh và hình ảnh, nên phỏng vấn trên truyền hình có được sức hấp dẫn hơn so với trên các phương tiện truyền thông khác. Thông tin đưa đến cho khán giả không chỉ nằm trong lời nói ( câu hỏi và câu trả lời), mà còn biểu hiện qua hình ảnh ( bối cảnh, trạng thái cảm xúc, cử chỉ, động tác…).
Khán giả được theo dõi cuộc phỏng vấn gần như “ trực tiếp”, không phải thông qua lời kể hay bất cứ hình thức thuật lại gián tiếp nào khác. Một số dạng phỏng vấn truyền hình thường gặp là: - Phỏng vấn chính thức: là dạng phỏng vấn được thực hiện giữa phóng viên với một nhân vật có thẩm quyền. Mục đích là nhằm công bố những thông tin bày tỏ quan điểm, nhận định, đánh giá cảu người trả lời phỏng vấn về một vấn đề, một sự kiện chính trị nào đó. Người trả lời phỏng vấn thường là các nhà lãnh đạo, các nhà ngoại giao… Câu trả lời mang tính chất đại diện cho một cơ quan, tổ chức, mang tính chất như một lời tuyên bố, khẳng định nên ngôn ngữ trang trọng, chính thức, mang phong cách ngoại giao.
- Phỏng vấn thời sự: đây là dạng phỏng vấn được dùng phổ biến, nhằm khai thác thông tin về một sự kiện, vấn đề cấp bách. Người trả lời phỏng vấn có thể là người có thẩm quyền, người trong cuộc hoặc là chứng kiện sự việc. Câu trả lời thể hiện quan điểm, thái độ của tổ chức 8 mà người đó đại diện, cũng có thể là của chính cá nhân người đó, nhưng không mang tính tuyên bố. Ngôn ngữ giản dị, gần với cuộc sống thường ngày.
- Phỏng vấn điều tra: phỏng vấn thực hiện trên cơ sở từ những vấn đề đang có nhiều ý kiến trái chiều, có mâu thuẫn gay gắt, hay hiện tượng tiêu cực… đang thu hút được sự quan tâm, chú ý của xã hội. Để thực hiện được phỏng vấn này , đòi hỏi ở phóng viên sự khách quan, hiểu biết và bản lĩnh. Có như vậy, họ mới đưa ra được những câu hỏi linh hoạt, sâu sắc, và khía vào nhiều góc cạnh. Ngôn ngữ sử dụng trong phỏng vấn phải sắc bén.
Câu hỏi đưa ra phải rõ rang, cách hỏi phải thật khôn khéo, và phóng viên cần giữ một thái độ bình tĩnh trong suốt cuộc phỏng vấn. Để thực hiện thành công dạng phỏng vấn này, ngoài những yếu tố trên, phóng viên cần phải tìm hiểu, thu thập, sưu tầm các tài liệu, văn bản có liên quan đến vấn đề đang đề cập đến. Từ đó, phóng viên có thể đưa ra quan điểm của mình, tranh luận một cách đúng mực, nhằm phân định vấn đề đúng – sai, nêu ra mâu thuẫn cần giải quyết sau cuộc phóng vấn. - Phỏng vấn ý kiến: phỏng vấn nhằm thu thập ý kiến, đánh giá chủ quan của cá nhân người trả lời về một vấn đề, thường đó là vấn đề gây nhiều tranh cãi.
Do vị trí, uy tín công việc của người trả lời, mà khán giả rất muốn biết ý kiến đánh giá của họ về sự kiện, vấn đề nào đó. - Phỏng vấn chân dung: đây là dạng phỏng vấn mà người được phỏng vấn tự khắc họa được tính cách thông qua các câu hỏi của phóng viên. Thông thường, phỏng vấn này được dùng để khắc họa chân dung các nghệ sĩ, nhà văn, nhà khoa học… nổi tiếng. Do tính chất cởi mở của dạng phỏng vấn, nên câu hỏi cởi mở, phong phú, có nhiều câu hỏi phụ, không bị gò bó trong khuôn mẫu.
- Phỏng vấn anket: thực chất của dạng phỏng vấn này là phỏng vấn bằng bảng hỏi. Phỏng vấn này được sử dụng nhiều trong xã hội học. Trong 9 truyền hình, phóng viên sẽ đưa ra cùng một bộ câu hỏi để phóng vấn nhiều người. Sau đó, họ sẽ tổng hợp các phỏng vấn đó, lấy được ý kiến chung của một nhóm người hay của dư luận xã hội.
Câu hỏi sử dụng trong phỏng vấn anket cần ngắn gọn và khoa học. * Thể loại phỏng vấn Xét về mặt thể loại, phỏng vấn là cuộc hỏi chuyện của nhà báo đối với một hoặc một số cá nhân nắm giữ thông tin có giá trị về mặt xã hội được tiến hành với mục đích đăng tải lên các phương tiện truyền thông. Trong báo chí, phỏng vấn không phải là thể loại duy nhất được sử dụng khai thác thông tin, nhà báo có thể sử dụng một vài thể loại khác như “ Đàm luận”, “Họp báo”, “Phát biểu”… Nhìn chung, giữa những thể loại này có nhiều đặc điểm chung nhưng có thể nhận dạng và phân loại chúng thông qua một vài đặc trưng riêng. Thể loại nào cũng có ưu thế của nó trong việc khai thác và sử dụng thông tin nhưng đó chỉ là công cụ để cho nhà báo lựa chọn sử dụng vào mục đích của mình sao cho hiệu quả nhất.
Ví dụ như trong các chương trình truyền hình của VTV hiện nay, bên cạnh phỏng vấn, khán giả xem truyền hình thường xuyên được theo dõi các chương trình thuộc thể loại đàm luận. Phỏng vấn và đàm luận có khá nhiều điểm tương đồng nhưng có thể phân biệt chúng ở hai điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, vị trí của nhà báo và người trả lời ở hai thể loại này có sự khác nhau thể hiện tương đối rõ. Trong một cuộc phỏng vấn, nhà báo luôn là người hỏi và người được phỏng vấn luôn là người trả lời.