mở đầu bằng một chương về phỏng vấn thông thường, cung cấp một số lời khuyên cơ bản cho người học nghề, biết cách bám theo một thông cáo báo chí hay một thông tin đầu mối của độc giả như thế nào. Sách có đề cập đến phỏng vấn qua điện thoại và kỹ năng ghi chép hoặc ghi âm trong những chương riêng biệt, đồng thời cũng thảo luận các phương pháp tiếp cận những đôl tượng phỏng vấn khác nhau như chính trị gia, người nổi tiếng và một số trường hợp đặc biệt: những người được phỏng vấn do dự và thiếu kinh nghiệm, những người dễ bị tổn thưofng, trẻ em và những người đang có tang; nhân viên quan hệ công chúng tham gia vào cuộc phỏng vấn và những người phỏng vấn tay đôi. Phần này chưa hẳn đă là “toàn diện”. Chẳng hạn, ở vài chỗ trong cả cuôri sách, mặc dù có nhắc đến nhà báo viết điều tra, nhưng tác giả không nhằm đưa ra lời khuyên về cách dò xét ngầm, cách đặt bẫy những chính trị gia tham nhũng, v.
ở đây cũng không đề cập tới kiểu phỏng vấn bằng bảng câu hỏi, bao gồm cả việc cung cấp một danh sách những câu hỏi chuẩn, thường được chuyển trước bằng fax, sau đó biên tập câu trả lời. Chỉ làm việc đó nếu tổng biên tập của bạn yêu cầu (hoặc như là một giải pháp dự trữ, giải pháp hạng hai thay cho cuộc phỏng vấn điện thoại), nhưng đừng gọi đó là phỏng vấn. Trong cuô"n sách, nhiều vấn đề thuộc đạo đức, luật pháp, nghề nghiệp đặt ra sẽ được thảo luận do thực 14 ^nâng phỏng uấỉi dầnh cho các nhầ báo tiễn phỏng vấn nảy sinh. Những quan điểm này được phản ánh trong chương cuôl cùng.
Chương này đặc biệt khó viết. Đó là một phần để đặt ra nguyên tắc chung và soạn thảo quy tắc nghề nghiệp để người khác làm theo. Điều này còn khó hơn việc quyết định phải làm gì trong những tình huống đặc biệt. Vì thế, nếu cảm thấy số lời khuyên đưa ra chưa đầy đủ, thì với tư cách nhà báo, tự bạn phải tìm câu trả lời cho những câu hỏi được nêu ra.
15 Phầiicơs& ^ ^ Jiữ n g nhà báo có kỹ năng thường thực hiện phỏng vấn rất dễ dàng. Họ nhanh chóng nắm bắt được “bước sóng” của đối tượng được phỏng vấn và khuyến khích họ nói thật thoải mái. Họ hỏi những câu hỏi giúp khơi gợi câu trả lời sốhg động, lắng nghe điều người ta nói, ghi chép những gì nghe được trong khi nghĩ câu hỏi tiếp theo, đồng thời họ kiểm tra nhũttig gì vừa nghe, khác với những gì đã biết nhờ nghiên cứu. Họ moi câu trả lời từ những người tỏ ra do dự, ngắt lời người trả lời dông dài, trấn an người lo lắng, phát giác điều giả dốì, kiểm chứng điều mơ hồ - và tất cả chỉ trong khoảng thời gian đã định với người được phỏng vấn mà trước đó có thể chưa bao giờ gặp mặt.
Họ làm cho mọi việc có vẻ dễ dàng, nhưng không phải vậy. Nếu báo chí là một nghề, thì phỏng vấn là một nghệ thuật. Có rất nhiều kỹ năng không liên quan gì, nhưng ta phải nắm bắt và cũng như việc học lái xe, ban đầu phỏng vấn rất dễ nản và khó khăn. Nhưng cùng với thực tiễn, việc tìm cách làm cho người được phỏng vấn nói một cách suôn sẻ, ra hiệu, thay đổi tô"c độ, định hướng và theo dõi các công cụ tác nghiệp trở thành những kỹ năng ăn vào máu.
Phỏng vấn là như vậy. Đặc điểm hữu ích nhất của người phỏng vấn giỏi là 16 ^năng phỏng vấn dằnh cho các nhằ báo dễ gây thiện cảm, một típ người có thể tiếp cận gần như với bất kỳ ai và quan tâm đến tất cả mọi người: một người mà khi nói chuyện cùng, ai cũng thấy vui, người xuất hiện trước hết với tư cách là một con người, sau đó mới là một nhà báo. Thuộc tính giá trị nhất có lẽ là tính tò mò, tiếp đến là sức quyến rũ, năng lực quan sát sắc bén, tính gan lì, tính linh hoạt và sự thẳng thắn. Sau đó thêm vào khả năng tư duy nhanh nhạy, óc phân tích, khả năng giữ bộ mặt thản nhiên khi cần thiết, một kiến thức chung sâu rộng và luôn sẵn thái độ hoài nghi.
Nhà báo giỏi là người có thể nắm được toàn bộ những tác phong mà phỏng vấn đòi hỏi. Người phỏng vấn có khả năng moi tin xuất sắc không hẳn sẽ thực hiện được cuộc phỏng vấn suôn sẻ với một đối tượng chuyển đổi giới tính có thái độ hằn học, để viết bài cho tờ Marie Claire; cũng như một chuyên gia phóng sự có hiểu biết và đồng cảm đôi khi lại không thực hiện được cuộc phỏng vấn cho ra hồn với Bộ trưởng Tài chính, để viết bài cho tờ Investors Chronicle. Mỗi loại phỏng vấn đòi hỏi một cách tiếp cận khác nhau. Thêm vào đó, còn phải tính đến những va chạm tính cách.
Đó là lý do tại sao người phỏng vấn biết tự nhún mình lại có thể rất thành công, giống như một thợ ảnh “vô hình” không để ai biết sự hiện diện của mình. Phỏng vấn cũng là một kỹ năng được nắm bắt một cách lũy tiến. Có một trật tự nhất định đối với kỹ năng này cũng như trong cuộc sốhg. Giốhg như trẻ con học bò trước khi biết đi, học đi trước khi biết chạy và chạy trước khi biết chơi bóng đá - với phỏng vấn cũng vậy, Phần cơ sở 17 và xin cứ yên tâm rằng đó là kỹ năng mà càng có tuổi bạn càng thành thạo.
Nếu bạn muốn trở thành người phỏng vấn giỏi toàn diện - giốhg như một cầu thủ bóng đá giỏi - hãy bắt đầu với các hình thức phỏng vấn thông thường. Bỏ qua những nguyên tắc cơ bản cũng giống như bị ngã trong khi chạy luyện tập không bóng. Đầu tiên, điều quan trọng là nhận biết xem mối quan hệ giữa người phỏng vấn/người được phỏng vấn đòi hỏi những gì. Bạn sẽ sử dụng người khác và sẽ bị sử dụng.
Bạn sẽ thấy có người tiết lộ rất ít, còn có người lại nói cho bạn biết nhiều hơn những gì bạn muốh biết. Người ta sẽ tiết lộ bí mật cho bạn và sẽ nói dối bạn. Bạn sẽ tới tấp nhận được những điều tưởng như không thích hợp và chỉ sau này mới nhận ra rằng, trong số đó có một điều lại quan trọng đến thế nào trong trò chơi lắp ghép thông tin. Bạn sẽ bị từ chối, và bạn sẽ bị quyến rũ.
Do nhũtog gì bạn viết dựa trên những thông tin thu được trong cuộc phỏng vấn, người ta có thể mất việc, các công ty có thể bị đóng cửa, cuộc đời có thể bị hủy hoại. Hoặc bạn có thể thấy đủ hứng thú để thử một môn thể thao mới, có thể gặp ai đó mà sau này bạn sẽ kết hôn, có thể giành được một giải thưởng. Một số người được phỏng vấn sau này có thể đề nghị bạn tô điểm hoặc làm nhẹ bớt ngôn từ của họ. Một số lại cầu xin bạn đừng đăng tải những gì họ nói; số khác có khi còn đe dọa.
Việc quyết định như thế nào thường tùy thuộc vào tổng biên tập, nhiùig có khi bạn lại là người phải quyết định. Có những nhà báo đă từng bị phỏng vấh và thấy hôl tiếc về những gì họ nói ra, hoặc 18 ^Mng phỏng uấn dầnh cho các nhầ báo sợ rằng họ sẽ bị diễn giải sai. Một cây viết của tờ M irror trước đây có dính đến vụ bê bốì cổ phần (Anil BhoỊTTul, cây viết chuyên mục ở City Slicker) kể lại sau khi bị sa thải: “Tôi đã viết những điều nhơ nhớp về người khác, nhưng khi điều đó xảy ra với tôi, thì thật vô cùng khủng khiếp”. Với đa số các nhà báo, lần đầu tiên có người nài xin họ thay đổi bài viết là khi quyền lực thật sự của báo chí đánh trúng đích.
Chủtn&mg biên tập Trước tiên, hãy giả định rằng bạn đang làm việc cho một ấn phẩm có chủ trưoíng rõ ràng trong công tác biên tập, tức là biết rõ mình đang cố gắng đạt được điều gì và tại sao. Điều này cho biết khá rõ về cách tiếp cận độc giả của ấn p h ẩ m ấy - chẳng hạn, bằng cách mua vui hoặc cung cấp thông tin cho độc giả, bằng cách giúp đỡ hoặc thuyết phục họ. Chủ trương biên tập rất quan trọng vì nếu bạn không biết mình đang cố gắng đạt được mục tiêu gì, thì chẳng khác gì bạn đang lần mò trong màn sương mù cả. Thứ hai, hãy giả định rằng bạn làm việc cho một ấn phẩm biết rất rõ về độc giả của mình và hiểu cách thu hút họ.
Và thứ ba, đó là một ấn phẩm nơi người ta cử bạn ra ngoài thu thập các câu chuyện bằng cách gặp trực diện hoặc qua điện thoại. Dĩ nhiên, ở đây chúng tôi đang nói đến một điều kiện lý tưởng. Thường thì tại các cơ quan báo và tạp chí, trọng tâm là nhắm tới sản lượng và tốc độ. Để học nghề, nhà báo tập sự cần phải ra khỏi văn phòng để gặp gỡ mọi người.
Hãy thu thập thông tin trực diện và bạn sẽ học được tất cả những kỹ năng Phẩn Cdsở 19 phỏng vấn. Còn thu thập qua điện thoại thì sẽ khiến cho vốn văn chương của bạn không hoàn chỉnh. Phỏng vấn là một công cụ cơ bản của nhà báo. Bạn phỏng vấn để có được câu chuyện, lời trích dẫn, bôl cảnh nền, chính kiến.
Bạn thực sự không thể làm được điều này khi chưa nắm chắc sáu câu hỏi mà báo chí không thể thiếu: Ai? Cái gì? Khi nào? ở đâu? Tại sao? Như thế nào? - và biết được tại sao những câu hỏi ấy lại cần thiết. Bạn cũng phải hiểu rằng không hề có một câu trả lời duy nhất cho mỗi câu hỏi ấy. Ai? với một tờ báo địa phương có thể là Sam Smith, 35 tuổi, ở Islip, Northants. Ai? với một tờ tập san thương mại có thể lại là J.
Samuel Smith, giám đốc quản trị văn phòng tại Luân Đôn của công ty Dragees International. Ai? với một tờ tạp chí có khi là thầy đồng cốt Sam, người dự đoán được tương lai của bạn. Biaotỉặ Đây cũng là một yếu tố cần thiết. Chúng ta không thể bắt đầu chừng nào chúng ta chưa nghiên cứu mê cung giao tiếp.
Khi hai người giao tiếp, rất nhiều điều có thể trở nên sai lệch trong khoảng thời gian rất ngắn ngủi. Giả sử chúng ta gọi người phỏng vấn (nam giới) là A và người được phỏng vấn (nữ giới) là B. Trong một cuộc trao đổi hỏi và đáp, bạn phải lưu ý tới những chi tiết sau: - A nghĩ anh ta nói gì. - B nghĩ cô ta nghe thấy gì.