phần mở đầu cuốn Phóng uấn trong báo uiết cho rằng: “Phỏng vấn là một thể loại báo viết cơ bản bởi nó tồn tại như một thực hành chuyên nghiệp (phóng viên gặp một con người cụ thể để đặt những câu hỏi và sau đó đăng nội dung của cuộc gặp gỡ đó, cô đọng hơn, đưới dạng câu hỏi và câu trả lời). Ở nước ta, một số nhà nghiên cứu đưa ra những khái niệm về thể loại phỏng vấn khá cụ thé. Tac gid Dinh Van Hường trong cuốn Các thể loại báo chí thông tấn cho rằng: “Phông vấn báo chí là một trong những thể loại thuộc nhóm các thể loại báo chí thông tấn, trong đó trình bày cuộc nói chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm người về vấn đề mà xã hội quan tâm, có ý GIAO TRINH PHONG VAN BAO CHI | 17 nghĩa chính trị - xã hội nhất định, được đăng, phát trên các phương tiện thông tin đại chúng” [37, tr. Tác giá Trần Quang trong cuốn Xỹ thuật uiết tin định nghĩa: “Phỏng vấn là một cuộc trò chuyện nhất định dành cho công chúng.
Cuộc trò chuyện đó diễn ra giữa nhà báo và một (hay một số) nhân vật (thường là) nổi tiếng hoặc có trách nhiệm về những vấn để thời sự trong ngày hay những vấn đề khác thông qua cá nhân người được hồi mà đặc biệt lý thú” [76, tr. Tóm lại, trong các quan niệm đã dẫn ở trên đã nêu được một số dấu hiệu chung của phỏng vấn báo chí như sau: (1) Phỏng vấn là một cuộc đối thoại (hỏi-trả lời) giữa nhà báo (người hỏi) và nguồn tin (người trả lời); (2) Nội dung đề cập tới sự kiện, vấn đề thời sự hoặc nhân vật mà công chúng quan tâm; (3) Mục đích là đăng tải trên báo chí để cung cấp thông tin cho công chúng. Tuy nhiên hầu hết các định nghĩa chưa khẳng định được rõ ràng phông vấn với tư cách là một thể loại. Đặc biệt chưa tác giả nào nhấn mạnh thể loại phỏng vấn là “hình thức đăng tải tác phẩm dưới dạng đối thoại”.
"từ sự kế thừa và xuất phát từ nghiên cứu thực tế, có thể nêu định nghĩa về thể loại phông vấn như sau: Phông ấm - uới tứ cách là thể loại báo chí, lò hình thức đăng tải tác phẩm dưới dụng đối thoại (hải - trỏ lờ, trong đó nha báo nêu câu hải oà người được phỏng uấn 18 | Blá8 TRÌNH PHÒNG VẤN BẢO CHÍ T8. LÊ THỊ NHÃ trả lời. Mục đích của cuộc đối thoại là cưng cấp cho công chúng những thông tin, ý biến vé các sự hiện, uấn đề thời sự có ý nghĩa xõ hội hoặc giới thiệu, khúc họa chân dung của những nhân oột được họ quan tam. Trong quá trình thực hiện tác phẩm phỏng vấn, giữa thể loại phông uấn và phương pháp phông uấn có mối quan hệ mật thiết.
Một bài phông vấn được hình thành từ việc nhà báo sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập, khai thác thông tin. Như vậy, nếu không tiến hành hoạt động phông vấn thì không thể có tác phẩm phỏng vấn. Mặt khác, trên văn bản tác phẩm phỏng vấn cũng thể hiện rõ cách thức khai thác thông tin (phỏng vấn) để hình thành nên tác phẩm đó. Chertưchơnưi: “Thể loại phỏng vấn là kết quả của sự định hình trong văn bản báo chí hình thức khai thác những thông tin nhất định về hiện thực của tác giả văn bản đó nhờ phương pháp phông vấn” [8, tr.
Vì vậy, nhìn chung khi xây dựng khái niệm về thể loại phéng van, cdc tác giả không đặt thể loại phỏng vấn biệt lập với phương pháp đã đem lại hình hài cho nó. Trong phỏng vấn, nhà báo là người chủ động lựa chọn để tài, trực tiếp đặt câu hỏi cho đối tượng trả lời. Nhà báo cũng là người quyết định cấu trúc nội dung và hình thức bài phỏng vấn sẽ đăng tải trên mặt báo. Về mặt pháp lý, người hỏi phải là người đại điện cho cơ quan báo chí.
Người trả lời cũng phải có tư cách phát ngôn. GIAO TRINH PHONG VAN BAO CHI | 19 Theo giáo sư V. Phỏng vấn báo chí là những cuộc trao đổi mang tính chất xã hội hoá, bởi vì mục đích của phỏng vấn là “vì người khác, cho người khác, trước sự chứng kiến của người ác” [95]. “Nụ vậy, trong phỏng vấn báo chí còn xuất hiện nhân vật thứ ba: độc giả.
Có thé không xuất hiện trực tiếp trong cuộc phỏng vấn nhưng độc giả chính là đối tượng quan trọng mà cuộc phỏng vấn hướng tới. Nhà báo nêu ra các câu hỏi xuất phát từ nhu cầu của công chúng độc giả và người trả lời cũng thông tin, giải thích, bình luận. nhằm thoả mãn nhu câu của độc giả. Có thể hình dung mối quan hệ giữa các đối tượng tương tác trong phỏng vấn qua mô hình sau: cc NTL: Người tra loi CC: Céng chiing NR: Nhà báo NB NTL Mối quơn hệ (trực tiếp uà gián tiếp) của các đối tượng tham gia phông uấn Trên thực tế, trong phỏng vấn có thể xuất hiện cả hình thức trao đổi, tranh luận hoặc gợi mở vấn dé dé nguén tin trả lời.
Tuy nhiên, ban 20 | GIAO TRINH PHONG VẤN BẢO CHÍ 18, LE THE AHA chất của phỏng vấn không phải là trò chuyện, trao đổi hay tranh luận mà chủ yếu là hình thức đối thoại: hỏi và trả lời. Một số dạng thông tin có hình thức phỏng vấn xuất hiện khá nhiều trên báo chí hiện nay như: tọa dam, giao luu, talk show. nhưng vai trò, vị trí của nhà báo có điểm khác so với phỏng vấn. + Trong tea đàm (đầm thoại), nhà báo (chủ tọa) thường là người dẫn chương trình.
Muốn có cuộc tọa đàm hấp dẫn, nhà báo phải biết khơi gợi vấn đề, nêu câu hỏi và kích thích sự tranh luận của các đại biểu tham gia. Sự va đập của các ý kiến tạo không khí sôi nổi, cuốn hút người nghe. Khác với phỏng vấn, vị thế của phóng viên và nhân vật trả lời trong tọa đàm là “bình đẳng”. “Khi phóng viên thực hiện phỏng vấn, anh ta có thể dẫn dắt hướng tư duy của người được phỏng vấn.
Còn trong đàm thoại, nội dung của văn bản trên thực tế sẽ mang tính chất thế nào là tuỳ thuộc chủ yếu vào câu trả lời của người trả lời phỏng vấn”(8, tr. Cũng có tác giả cho rằng, nhà báo có vai trò quan trọng trong cuộc đối thoại với người được phỏng vấn nhưng trong tọa đàm, với vai trò người dẫn chương trình, nhà báo lại có “vai trò khiêm tốn hơn”. Trong tọa đàm, nhà báo có khi phải “lùi vào bóng tối” hoặc “nấp sau cánh gà sân khấu” [55, tr. Trong cuốn Phỏng uấn trong báo uiết, tác giả Eric Maitrot nhac dén hình thức thông tin nói trên trong phỏng uấn đối thoại: “Phóng viên phải đóng vai trò người dẫn dắt và khuấy động GIAG TRIN PHONG VAN BAO CHI | 21 cuộc tranh luận bằng cách gợi ý chủ dé hay nhấn mnạnh vào một tuyên bố hay câu nói nào đó của những người tham gia đối thoại” [55, tr.
Theo ông, dạng phỏng vấn đặc biệt này ít khi được sử dụng, thường là do sáng kiến của trưởng ban biên tập hay phụ trách một tiểu ban. Phỏng vấn đối thoại thực hiện với sự tham gia của nhiều nhân vật có tâm cỡ về một chủ đề dễ gợi mở cho những cuộc đối thoại, nhất là những vấn đề xã hội lớn như giáo dục hay y tế. Tác giả Maria Lukina gọi các cuộc toạ đàm, đối thoại là phỏng uấn sáng tạo (credfiUe inter- view), “nhà báo không phải là người trung gian trong việc chuyển tải thông tin mà giữ một vị thế ngang bằng với người đối thoại của mình trong quá trình đồng sáng tạo” [5ð4, tr. + Trong các cuộc bờn tròn, đối thoại, giao lưu.
(trên truyền hình, phát thanh, báo mạng) thường có sự xuất hiện của công chúng. Nhà báo có thể đảm nhiệm các vai trò khác nhau như: đặt câu hỏi phỏng vấn, dẫn chương trình, tổ chức và kết nối để công chúng đặt câu hỏi và giao lưu với khách mời. + Talk show (M¥) hay chat show (Anh) thudng xuất hiện trên truyền hình hoặc phát thanh. Người dẫn show nêu chủ đề và khách mời thảo luận là những người hiểu biết rõ hoặc có nhiều kinh nghiệm liên quan đến vấn đề đang được thảo luận trong chương trình đó.
Ngoài ra còn có bộ phận nhận điện thoại trực tiếp của khán thính giả tham gia chương trình. Có người cho 22 | side TRINH PHONG VAN BAO CHI T8. LÊ THỊ NHÀ talk show là hình thức tọa đàm trực tiếp đã được thực hiện vài năm nay trên đài phát thanh và truyền hình ở Việt Nam [99, tr. Một số tác giả nhắc đến phông uấn giả tưởng (hay còn gọi là phông uấn phiếm chủ - theo cách gọi của Lê Hoàng) xuất hiện trên một số tờ báo hiện nay (An ninh Thế giới cuối tháng, Thể thao & Văn hóa.
Lê Hoàng, một trong những tác giả của dạng phỏng vấn này cho rằng: “Thể loại phỏng vấn phiếm chủ theo tôi rất tạo biện. Nó cho phép người viết được quyền tự tranh luận với mình, được quyển dồn bản thân vào thế bí. Nó lật đi lật lại vấn để, xét vấn để ở nhiều mặt. Nó cũng không phụ thuộc vào trình độ người trả lời nếu như anh ta.
Tuy nhiên cũng như tên gọi của nó, phống vấn giả tưởng chỉ mượn hình thức của thể loại phỏng vấn (hỏi - trả lời). Bài phỏng vấn “đã được biến thể như một tác phẩm văn học nhằm chuyển tải nội dung thời sự, thời cuộc nhờ thủ pháp hư cấu” [20, tr. Có tác giả xếp phỏng vấn giả tưởng vào cùng dạng với tiểu phẩm [76, tr. Ở dạng phỏng vấn này, người trả lời do tác giả tưởng tượng ra.
Về thực chất, tác giả đóng hai vai, người hỏi và người trả lời chỉ là một. Trong cuốn Báo chí uờ đờo tạo báo chí Thụy Điển, tác giả cũng nhắc đến dang bài phỏng vấn một nhân vật tưởng tượng [29, tr. Sự phát triển của công nghệ truyển thông hiện đại đã cho phép nhà báo nâng cao sức sáng tạo trong tác nghiệp và thể hiện tác phẩm phông Gide TRINH PHONG VAN BAO CHi | 23 vấn. Vì vậy ngày nay, phỏng vấn cũng có nhiều biến đổi.
Phỏng vấn hiện đại không chỉ là hỏi - đáp mà còn là những cuộc “trao đổi thẳng thắn” hay “bác bỏ quan điểm của nhân vật”. Phỏng vấn trực tuyến đã “phá vỡ” hình thức phỏng vấn “truyền thống” (một người hỏi một người trả lời). Phỏng vấn có thể nhiều người hỏi một người và một người hỏi nhiều người. Sự xuất hiện của các “nhà báo công dân” trong phỏng vấn làm thể loại này thêm “phong phú về hình thức thể hiện và hấp dẫn trong nội dung chuyén tai” [30].