CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP CHO SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Từ cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI đến nay, khi thế giới chuyển dần từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên thông tin và phát triển kinh tế tri thức, vấn đề giáo dục kỹ năng, đặc biệt là giáo dục kỹ năng giao tiếp đã được một số nhà khoa học nghiên cứu; kỹ năng giao tiếp không những là nhu cầu của mỗi cá nhân trong xã hội mà nó còn đóng vai trò quan trọng trong hình thành nhân cách của cá nhân thông qua các mối quan hệ xã hội. Có thể điểm qua vài nghiên cứu trong nước và ngoài nước: 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài A.Leonchiev đã nghiên cứu và liệt kê các kỹ năng giao tiếp sư phạm như kỹ năng điều khiển hành vi bản thân, kỹ năng quan sát, kỹ năng nhạy cảm xã hội, biết phán đoán nét mặt người khác, kỹ năng đọc, hiểu, biết mô hình hóa nhân cách học sinh, kỹ năng làm gương cho học sinh, kỹ năng giao tiếp ngôn ngữ, kỹ năng kiến tạo sự tiếp xúc, kỹ năng nhận thức [19].Dakharov nghiên cứu đề ra trắc nghiệm 10 kỹ năng giao tiếp như: kỹ năng tiếp xúc, thiết lập quan hệ, kỹ năng biết cân bằng nhu cầu bản thân và đối tượng trong quá trình giao tiếp, kỹ năng nghe đối tượng, kỹ năng tự kiềm chế, kiểm tra người khác, kỹ năng tự chủ cảm xúc hành vi, kỹ năng diễn đạt dễ hiểu - cụ thể, kỹ năng linh hoạt, mềm dẻo trong giao tiếp, kỹ năng thuyết phục, kỹ năng chủ động điều khiển quá trình giao tiếp, kỹ năng nhạy cảm trong giao tiếp [8].
Allan Pease – nhà Tâm lý học Mỹ – đã xuất bản cuốn “Body language” (1988) với bản tiếng Việt là “Cuốn sách hoàn hảo về ngôn ngữ cơ thể” (Lê Huy Lâm dịch - 2008) đã phân tích kỹ năng phát hiện các trạng thái tâm lý thông qua những động tác, cử chỉ, điệu bộ, tư thế… của con người trong giao tiếp [1]. Derak Torrington viết cuốn “Tiếp xúc mặt đối mặt trong quản lý” (1994) đi sâu phân tích các hình thức giao tiếp thường gặp giữa người quản lý với người bị quản lý qua đó đòi hỏi người quản lý cần có những kỹ năng giao tiếp nhất định như kỹ năng nghe, kỹ năng hỏi và gợi vấn đề, kỹ năng truyền đạt… [10]. Dale Carnegie trong cuốn “Đắc nhân tâm” (2002) đã trình bày những nghệ thuật, những bí quyết trong quan hệ giao tiếp giữa con người và con người. Theo ông, để thu hút được đối tượng giao tiếp, con người cần phải có nghệ thuật và kỹ năng giao tiếp nhất định như kỹ năng thể hiện sự quan tâm, kỹ năng biểu hiện cảm xúc, kỹ năng lắng nghe… [9].
7 Paul Ekman viết cuốn “Emotion Revealed” (2003) nêu lên vấn đề cảm xúc biểu hiện trong giao tiếp của cá nhân thể hiện qua nét mặt từ đó đề cập đến kỹ năng nhận diện nét mặt và các cảm xúc đi kèm trong quá trình giao tiếp [41]. Nhìn chung, qua nghiên cứu của các nhà triết học, xã hội học, tâm lý học… nổi lên một số hướng nghiên cứu sau đây: - Hướng thứ nhất: Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về giao tiếp như: bản chất, cấu trúc, cơ chế, phương pháp luận nghiên cứu giao tiếp, mối quan hệ giữa giao tiếp và hoạt động… thuộc xu hướng này có công trình của A.Bođaliov, Xacopnhin, A. - Hướng thứ hai: Nghiên cứu giao tiếp với nhân cách có công trình của A.Bohnheva… - Hướng thứ ba: Nghiên cứu các dạng giao tiếp nghề nghiệp như giao tiếp sư phạm có công trình của A.Gonobolin… - Hướng thứ tư: Nghiên cứu các dạng giao tiếp như kỹ năng giao tiếp trong quản lý, trong kinh doanh và những bí quyết trong quan hệ giao tiếp có công trình của Allan Pease, Derak Torrington… 1. Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu kỹ năng giao tiếp trong các lĩnh vực khác nhau; có thể kể đến một số nghiên cứu như: Trần Trọng Thủy với bài “Tình người, giao tiếp và văn hóa giao tiếp” (1998) đã phân tích mối quan hệ giữa tình người, văn hóa và giao tiếp.
giao tiếp chính là phương tiện thể hiện tình người, là hình thức tác động qua lại của con người trong quá trình sống và hoạt động cùng nhau… Thông qua giao tiếp, bản chất con người được thể hiện, con người thu nhận được những tri thức về thế giới, về người khác, về bản thân,… Tác giả đã đề cập đến một số kỹ năng giao tiếp như kỹ năng chỉnh sửa các ấn tượng ban đầu của mình về người khác khi mới làm quen với họ, kỹ năng bước vào giao tiếp với người khác một cách không có định kiến… [51]. Tác giả Nguyễn Đình Xuân đã nghiên cứu giao tiếp trong quản lý với các vấn đề như khái niệm, ý nghĩa, chức năng, cấu trúc, loại hình và phong cách giao tiếp trong quản lý. Qua đó, tác giả đã đề cập đến một số kỹ năng giao tiếp như kỹ năng lựa chọn địa điểm, thời gian tiếp khách, kỹ năng làm chủ cảm xúc của mình trong tiếp xúc, kỹ năng nghe và dẫn dắt người nói để thu thập thông tin, kỹ năng nói gọn gàng,… [28]. Các tài liệu của nhiều tác giả cũng đề cập đến những kỹ năng giao tiếp cần thiết trong các lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp khác nhau như: Giáo trình “Những cơ sở khoa học của quản lý kinh tế” (1985) của Mai Hữu Khuê đã nêu ra những kỹ năng mà người lãnh đạo cần có là kỹ năng hiểu nhu cầu lo 8 lắng của đối tượng, kỹ năng thể hiện sự quan tâm với cấp dưới, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng nghiên cứu con người [25].
Với tài liệu “Tâm lý học kinh doanh và quản lý” (1994), Nguyễn Văn Lê đã cho rằng trong giao tiếp đàm phán nhà quản trị cần có những kỹ thuật như biết cách tạo thiện cảm ban đầu với người đối thoại, hiểu biết những cách nói tế nhị theo phong tục người nước ngoài… [40]. Tác giả Nguyễn Văn Đính đề cập đến một số kỹ năng giao tiếp mà người hướng dẫn viên cần có khi tiếp xúc với khách du lịch trong “Giáo trình tâm lý và nghệ thuật giao tiếp ứng xử trong kinh doanh du lịch” (1997) như kỹ năng định hướng, kỹ năng định vị, kỹ năng điều khiển giao tiếp [38]. Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh, Phạm Ngọc Uyển trong “Tâm lý học quản lý” (1998) đề cập đến vấn đề giao tiếp, giao tiếp sư phạm và giao tiếp quản lý trong đó nêu lên kỹ năng giao tiếp sư phạm với cấu trúc bao gồm các thành phần như biết định hướng, hiểu được các dấu hiệu bề ngoài và ngôn ngữ trong giao tiếp, biết điều khiển quá trình giao tiếp [27]. Qua các tài liệu trên, các tác giả cũng đã đề cập nhiều đến sự cần thiết của kỹ năng giao tiếp trong các lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau như trong kinh doanh, trong quan lý, trong du lịch,… Các kỹ năng giao tiếp được các tác giả đề cập đến là: kỹ năng thể hiện sự quan tâm, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng tạo thiện cảm ban đầu với người đối thoại, kỹ năng diễn đạt, kỹ năng hiểu các dấu hiệu bề ngoài và ngôn ngữ trong giao tiếp, kỹ năng điều khiển quá trình giao tiếp… Bên cạnh đó, các bài viết, các kết quả nghiên cứu đề cập đến kỹ năng giao tiếp được đăng trên tạp chí Tâm lý học có thể kể đến như: Bài viết “Thực trạng kỹ năng giao tiếp của cán bộ chính trị trong hoạt động tuyên truyền ở đơn vị cơ sở quân đội hiện nay” (tạp chí Tâm lý học số 12 - 2006) của tác giả Nguyễn Hoàng Lân (Học viện Chính trị quân sự) đã đánh giá các kỹ năng giao tiếp của cán bộ chính trị trong công tác tuyên truyền như kỹ năng tiếp xúc, thiết lập quan hệ giao tiếp, kỹ năng biết cân bằng nhu cầu của chủ thể và đối tượng giao tiếp, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng tự chủ cảm xúc và hành vi, kỹ năng tự kiềm chế và kiểm tra đối tượng giao tiếp, kỹ năng diễn đạt, kỹ năng linh hoạt, mềm dẻo trong giao tiếp, kỹ năng thuyết phục, kỹ năng điều khiển quá trình giao tiếp [30].
Kết quả nghiên cứu của Hà Thị Thư (Trường Đại học Lao động – xã hội) về “Các kỹ năng cơ bản trong hoạt động nghề nghiệp của cán bộ xã hội” (tạp chí Tâm lý học số 4-2008) nghiên cứu các kỹ năng cơ bản cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của người cán bộ xã hội trong đó đề cập đến các kỹ năng cần thiết của người cán bộ xã hội như kỹ năng lắng nghe, kỹ năng quan sát, kỹ năng giao tiếp… [13]. 9 Bài viết “Một số biểu hiện của tình trạng thiếu kỹ năng sống của trẻ em hiện nay” (tạp chí Tâm lý học số 8 – 2010) của Nguyễn Thị Hoa (Viện Tâm lý học) đề cập đến những biểu hiện yếu kém về kỹ năng sống của trẻ em hiện nay mà một trong những biểu hiện đó là sự yếu kém về kỹ năng giao tiếp thể hiện qua việc chưa biết lắng nghe tích cực, chưa biết trình bày ý kiến của mình hợp lý, ít có khả năng thấu cảm, cảm thông và chia sẻ với người khác [35]. Các luận án nghiên cứu kỹ năng giao tiếp có thể đề cập đến như: Luận án Tiến sỹ tâm lý học của Võ Sĩ Lục về “Kỹ năng giao tiếp nghiệp vụ của trinh sát an ninh và phương pháp đánh giá chúng” (2002) nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp trong hoạt động nghiệp vụ của trinh sát an ninh nhân dân [53]. Đề tài trình bày những kỹ năng giao tiếp nghiệp vụ cần thiết cho hoạt động nghiệp vụ an ninh theo các nhóm kỹ năng định vị, kỹ năng định hướng và kỹ năng điều khiển trong giao tiếp.
Đây là đề tài nghiên cứu về vấn đề kỹ năng giao tiếp trong hoạt động lực lượng công an nhân dân mà cụ thể là lực lượng an ninh nhân dân giúp chúng tôi có những định hướng nhất định trong việc nghiên cứu kỹ năng giao tiếp của học viên cảnh sát nhân dân. Đề tài nghiên cứu khoa học (mã số CS.2000 – 04) “Tìm hiểu những khó khăn (về mặt kỹ năng) trong giao tiếp của trẻ 4 – 5 tuổi với các bạn cùng độ tuổi và biện pháp khắc phục” (2002) của tác giả Phan Thị Thu Hiền đã nghiên cứu, tìm hiểu những khó khăn trong quá trình giao tiếp và những khó khăn về kỹ năng giao tiếp của trẻ 4 – 5 tuổi với bạn cùng độ tuổi.