Giáo trình kinh tế học - Joseph E. Stiglitz Chương 4: Kinh tế học phúc lợi: Hiệu quả và công bằng CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt Sự đánh đổi giữa hiệu quả và phân phối Trong chương trước, chúng ta đã định nghĩa hiệu quả Pareto là trường hợp không ai có thể được lợi mà không làm cho người khác bị thiệt, và chúng ta đã chứng minh rằng một nền kinh tế thị trường sẽ có hiệu quả Pareto trong điều kiện thị trường không có các trục trặc. Tuy nhiên, cho dù nền kinh tế cạnh tranh là một nền kinh tế hiệu quả đi chăng nữa, thì sự phân phối thu nhập do nó mang lại vẫn có thể bị coi là chưa thỏa đáng. Vì thế, một trong những mục tiêu chính trong hoạt động của chính phủ là sửa đổi lại việc phân phối thu nhập.
Việc đánh giá một chương trình công cộng thường đòi hỏi phải cân nhắc kết quả của nó về hiệu quả kinh tế và vấn đề phân phối thu nhập. Mục tiêu trọng tâm của kinh tế học phúc lợi là đưa ra một khuôn khổ nhằm giúp cho các đánh giá đó được tiến hành một cách có hệ thống. Kinh tế học phúc lợi là một nhánh của kinh tế học, nó nhằm vào những vấn đề có tính chất chuẩn tắc. Chương này sẽ cho thấy các nhà kinh tế quan niệm như thế nào về sự đánh đổi giữa hiệu quả và công bằng.
Trong các chương sau, chúng tôi sẽ trình bày những phương pháp định lượng hiệu quả phúc lợi của những chính sách mà một mặt làm CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt thay đổi việc phân phối thu nhập, nhưng mặt khác lại có thể gây ra một sự mất mát về hiệu quả. Chúng ta hãy xem xét lần nữa một nền kinh tế đơn giản gồm hai cá nhân là Robinson Crusoe và Friday. Đầu tiên giả sử rằng Robinson Crusoe có 10 quả cam, trong khi Friday chỉ có 2 quả. Như vậy có vẻ là không công bằng.
Sau đó, giả thiết rằng chúng ta đóng vai trò là chính phủ và cố gắng chuyển 4 quả cam từ Robinson Crusoe sang cho Friday, nhưng trong quá trình ấy 1 quả cam bị mất đi. Do đó đưa đến kết quả cuối cùng là Robinson Crusoe có 6 quả cam và Friday có 5 quả. Chúng ta đã loại bỏ được phần lớn sự bất công, nhưng trong quá trình loại bỏ đó, tổng số cam hiện có lại giảm đi. Như vậy chúng ta thấy có một sự đánh đổi giữa hiệu quả – tổng số cam hiện có – và công bằng.
Sự đánh đổi giữa công bằng và hiệu quả là điểm chủ yếu của nhiều cuộc tranh luận về chính sách công cộng. Sự đánh đổi thường được miêu tả như trong Hình 4. Để đạt được công bằng nhiều hơn, thì phải hy sinh nốt lượng hiệu quả nào đó. Có 2 vấn đề được tranh luận.
Thứ nhất, có sự không nhất trí về bản chất của sự đánh đổi. Để giảm mức độ bất công thì chúng ta phải từ bỏ hiệu quả đến mức nào? Liệu 1 hay 2 quả cam sẽ bị mất đi trong quá trình chuyển cam từ Crusoe sang Friday? Ví dụ, nhìn chung việc giảm sự không công bằng bằng biện pháp đánh thuế lũy tiến được xem như là dẫn đến tình trạng không khuyến khích làm việc, và do đó làm CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt giảm hiểu quả. Song ở đây có sự không nhất trí về mức độ không khuyến khích làm việc tới đâu.1 Đánh đổi công bằng và hiệu quả. Muốn có nhiều công bằng thì nói chung phải hy sinh một phần hiệu quả Thứ hai, có sự không nhất trí về giá trị tương đối cần được ấn định cho sự giảm bất công so với sự giảm hiệu quả.
Một số người cho rằng bất công là vấn đề trung tâm của xã hội, vì thế xã hội chỉ nên tập trung vào việc giảm thiểu mức độ bất công, bất kể hiệu quả đạt được đến đâu. Những người khác lại cho rằng hiệu quả là vấn đề trung tâm. Và cũng có những người cho rằng, giải pháp lâu dài và tốt nhất nhằm giúp đỡ người nghèo không phải là lo tới việc phân chia chiếc bánh như thế nào cho công bằng, mà làm sao tăng được kích cỡ chiếc bánh, làm cho nó càng lớn nhanh càng tốt, do đó có nhiều hàng hóa hơn cho tất cả mọi người.com https://fb.com/tailieudientucntt Việc tối đa hóa hiệu quả thường được coi ngang với việc tối đa hóa giá trị thu nhập quốc dân: Một chương trình được coi là không hiệu quả nếu như nó làm giảm thu nhập quốc dân do không khuyến khích được công việc hoặc đầu tư. Và một chương trình được coi là có tác dụng làm tăng sự công bằng nếu như nó chuyển các nguồn lực từ người giàu hơn sang người nghèo hơn.
Mặc dù tiêu chuẩn đánh giá trên đây hoàn toàn gần đúng, song các nhà kinh tế đã dành sự chú ý đáng kể vào việc nhận định những hoàn cảnh, trong đó tiêu chuẩn đánh giá như vậy có thể là sai lầm hoặc không áp dụng được. Ví dụ một chương tình có thể làm cho những người rất nghèo và những người rất giàu cùng có mức sống giảm đi, nhưng lại làm cho tầng lớp trung lưu giàu lên. Liệu như vậy thì sự bất công tăng hay giảm? Giả sử chính phủ tăng thuế và chi tiêu phung phí tiền của thu được, trong khi đó để duy trì mức sống như cũ, các cá nhân đã làm việc cật lực và nhiều thời gian hơn so với thời kỳ trước đấy. Theo cách đó đã được quy ước thì trường hợp ấy thu nhập quốc dân sẽ tăng lên, song “hiệu quả” như cách hiểu thông thường của chúng ta, sẽ giảm xuống.
Những tiêu chuẩn đánh giá đã được chọn lựa thường có ảnh hưởng quan trọng tới chính sách. Một tiêu chuẩn đánh giá chung về sự bất công đã được sử dụng trong suốt 20 năm qua là chỉ số nghèo khổ. Chỉ số này đo lường một bộ phận dân số có thu nhập thấp hơn một mức giới hạn nào đó (đó là mức cho phép một hộ gia đình CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt mua những thứ cơ bản phục vụ cho việc ăn ở… theo giá đô là Mỹ hiện hành). Mặc dù việc xác định gới hạn nghèo khổ như thế nào đang còn là vấn đề gây tranh cãi lớn, song ở đây chúng ta không quan tâm đến nó.
Điều làm chúng ta quan tâm là việc các viên chức chính phủ thường đánh giá các chương trình khác nhau theo góc độ tác động của chúng tới chỉ số nghèo khổ. Vì thế, giả sử chính phủ đang cố gắng lựa chọn giữa hai chương trình sau đây: Chương trình thứ nhất có tác dụng nhấc một số người ở vừa đúng dưới giới hạn nghèo khổ lên một mức thu nhập vừa đúng cao hơn giới hạn đó, và chương trình thứ hai có tác dụng làm tăng thu nhập của một số người rất nghèo, song chưa đủ để đẩy cuộc sống của họ vượt lên trên giới hạn nghèo khổ. Có thể là chính phủ đi đến kết luận rằng, chương trình thứ nhất đáng được thực thi hơn, bở vì nó làm giảm mức độ nghèo khổ “đã xác định”. Trong khi chương trình thứ hai không làm giảm được số người đó dưới giới hạn nghèo khổ, và như vậy không tác động được gì tới mức độ nghèo khổ “đã xác định”.
Ví dụ trên đây còn minh họa cho một đặc điểm khác của hầu hết các chỉ số: chúng chứa đựng những đánh giá ngầm về giá trị. Một cách ngấm ngầm, chỉ số nghèo khổ cho thấy rằng sự thay đổi trong việc phân phối thu nhập giữa những người rất nghèo (sống dưới giới hạn nghèo khổ). Và sự thay đổi trong việc phân phối thu nhập giữa những người khá lên (sống trên giới hạn nghèo khổ) không quan trọng CuuDuongThanCong.com https://fb.com/tailieudientucntt bằng sự thay đổi kết quả của nó là làm cho các cá nhân vượt được lên trên giới hạn nghèo khổ. Thực ra là mọi tiêu chuẩn để đánh giá mức độ bất công đều chứa đựng một sự đánh giá ngầm nào đó về giá trị; trong những năm gần đây, các hà kinh tế đã quan tâm tới việc đưa những đánh giá giá trị đó ra công khai.
Liệu có những trường hợp việc đánh giá chính sách có thể được thực hiện mà không cần thực hiện những đánh giá về giá trị hay không? Các nhà kinh tế đã xác định được một hệ thống quan trọng những trường hợp như vậy. Hiệu quả Pareto Hiệu quả Pareto và chủ nghĩa cá nhân Như chúng tôi đã lưu ý, mặc dù hầu hết các thay đổi về chính sách đều dẫn tới việc một số người được lợi trong khi những người khác chịu thiệt, song đôi khi cũng có những thay đổi làm cho một số người được lợi, nhưng không làm cho ai bị thiệt. Những thay đổi như vậy được xem như những cải thiện Pareto. Khi không còn có sự thay đổi nào nữa có thể làm cho ai đó khá lên, đồng thời cũng không làm cho một người khác nghèo đi, thì chúng ta nói rằng việc phân bố nguồn lực đạt hiệu quả Pareto, hoặc đạt mức tối ưu Pareto.com https://fb.com/tailieudientucntt Ví dụ, giả sử rằng chính phủ dự tính xây một chiếc cầu.
Những người muốn sử dụng chiếc cầu đó sẵn sàng nộp thuế cầu cao hơn mức đủ để trang trải chi phí về xây dựng và bảo dưỡng cầu. Việc xây dựng cầu này có thể là một sự cải thiện Pareto. Chúng tôi sử dụng từ “có thể” bởi vì luôn luôn còn có những người có thể bị bất lợi do việc xây dựng cầu gây ra. Ví dụ, nếu như chiếc cầu này làm thay đổi luồng giao thông thì một số cửa hàng có thể thấy rằng hoạt động kinh doanh của họ bị suy giảm và họ sẽ bị thiệt hại.
Hoặc toàn bộ vùng lân cận có thể bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn do các phương tiện giao thông đi lại trên cầu gây nên. Thường thường vào những ngày hè hoặc giờ cao điểm hay có tình trạng dồn ứ người trước các trạm thu thuế đường và thuế cầu. Nếu như tăng mức thuế vào những thời gian đó và dùng số tiền thu được để cấp cho các trạm thu thuế bổ sung hoặc tăng thêm người thu thuế vào giờ cao điểm, thì tất cả mọi người có thể sẽ được lợi. Người ta thích trả một giá hơi cao hơn một chút để khỏi phải chờ đợi lâu.
Nhưng vẫn có khả năng là sự thay đổi này không phải là một cải thiện Pareto: trong số những người xếp hàng có thể có một số người thất nghiệp, và họ rất ít lo lắng tới việc lãng phí thời gian nhưng lại rất lo lắng về việc phải đóng thêm tiền thuế. Các nhà kinh tế luôn luôn để ý tới việc cải thiện Pareto. Niềm tin cho rằng cần thực hiện mọi cải thiện như vậy được xem như là nguyên tắc Pareto.com https://fb.