PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Biến đổi khí hậu là một trong những thách thức lớn nhất mà toàn cầu phải đối mặt trong thế kỷ XXI. Những biểu hiện của biến đổi khí hậu ngày càng rõ ràng và những tác động của nó lên mọi mặt đời sống ngày càng phức tạp. Biến đổi khí hậu làm thay đổi tần suất, cường độ và quy mô của những hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, lũ quét.gây ra những hậu quả nghiêm trọng về người và của, tác động không nhỏ đến năng suất và chất lượng sản xuất, đe dọa đến sinh kế của người dân.000 người trên toàn thế giới thiệt mạng và thiệt hại hơn 3,47 nghìn tỷ USD do hơn 11.500 sự kiện thời tiết cực đoan”, trong đó, Việt Nam được xếp vào 10 quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi những sự kiện thời tiết cực đoan (Eckstein, David, Marie-Lena Hutfils & Maik Winges, 2018, tr.
Tiến trình đô thị hóa vốn được xem như là một quy luật phát triển cũng đang gặp phải thách thức lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Việt Nam được nhận định là “đang trải qua một trong những quá trình chuyển đổi đô thị nhanh nhất thế giới” (Asian Development Bank, 2013, tr. Những chương trình phát triển đô thị đang được thúc đẩy mạnh mẽ ở những đô thị lớn, đô thị mới hình thành và khu vực đang đô thị hóa. Trong đó, chiến lược tận dụng vị trí địa chính trị của Việt Nam cũng như khai thác các nguồn lợi từ biển ngày càng được chú trọng.
Thế nhưng hệ thống đô thị, đặc biệt là các đô thị ven biển dưới những diễn biến thời tiết bất thường do biến đổi khí hậu đang đối mặt với nhiều vấn đề như ngập lụt, xói mòn, sạt lở, thiếu nước sinh hoạt, hệ thống công trình, hạ tầng kỹ thuật bị thiệt hại… Một trong những lĩnh vực chịu sự tác động lớn là kinh tế. Kinh tế đô thị luôn là một vấn đề cốt lõi của “đời sống” đô thị. Tùy thuộc vào đặc điểm tự nhiên và đặc trưng kinh tế của mỗi loại hình đô thị mà rủi ro thiên tai và mức độ tác động của biến đổi khí hậu lên các đô thị và các ngành kinh tế trong một đô thị không giống nhau. Trước những diễn biến phức tạp như vậy, nghiên cứu 4 về tác động của biến đổi khí hậu đến hoạt động kinh tế và những hành vi kinh tế của cộng đồng trước sự tác động đó ở các đô thị là vấn đề cấp thiết.
Trong khi các thành phố lớn và siêu đô thị nhận được nhiều sự quan tâm từ giới nghiên cứu và nhà lãnh đạo thì còn khá ít các nghiên cứu về đô thị vừa và nhỏ dưới tác động của biến đổi khí hậu. “Chúng [đô thị vừa và nhỏ] đã bị bỏ quên trong học thuật và hoạch định chính sách mặc dù có tầm quan trọng lớn về nhân khẩu học: 65% dân số Đông Nam Á sống ở các thành phố nhỏ hơn 500.000 cư dân” (UN-DESA, 2018; dẫn theo Daniere & Garschagen, 2019, tr. Nằm ngay cửa sông Hậu ở đồng bằng sông Cửu Long, thị trấn Trần Đề là một đô thị nhỏ ven biển của tỉnh Sóc Trăng có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, Trần Đề gặp phải những thách thức và bị tác động trên nhiều mặt.
Để đóng góp vào nghiên cứu biến đổi khí hậu ở các đô thị vừa và nhỏ và cung cấp dữ liệu tham khảo trong quá trình định hướng phát triển của địa phương, chúng tôi chọn “Kinh tế đô thị ven biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu (Nghiên cứu trường hợp thị trấn Trần Đề, huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng)” làm đề tài nghiên cứu của luận văn. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Những công trình nghiên cứu biến đổi khí hậu có hướng tiếp cận khá đa dạng nhưng nhìn chung, chúng xoay quanh những chủ đề chính về nguyên nhân và biểu hiện của biến đổi khí hậu; đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống, sản xuất, sinh hoạt của người dân tại các khu vực khác nhau từ đô thị đến nông thôn và những hành vi ứng phó của cộng đồng. Nguyên nhân và biểu hiện của biến đổi khí hậu Nếu như trước đây vẫn còn tranh luận về việc có hay không biến đổi khí hậu thì hiện nay, trong nghiên cứu Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability (Biến đổi khí hậu 2014: Tác động, Thích ứng và Tổn thương) của IPCC, nhiều bằng chứng được đưa ra để chứng minh những biểu hiện của biến đổi khí hậu như nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng đáng kể từ giữa thế kỷ 20, mực nước biển dâng (IPCC, 2014). Tại Việt Nam, nhiệt độ có xu thế tăng 5 ở hầu hết các trạm quan trắc, tăng nhanh trong những thập kỷ gần đây.
Trong Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam của Bộ Tài nguyên và Môi trường xuất bản năm 2016 cho thấy trung bình cả nước, “nhiệt độ trung bình năm thời kỳ 1958-2014 tăng khoảng 0,62°C, riêng giai đoạn (1985-2014) nhiệt độ tăng khoảng 0,42°C" (tr.30); “Số lượng các đợt hạn hán, đặc biệt là hạn khắc nghiệt gia tăng trên phạm vi toàn quốc… Từ năm 2000 đến nay, khô hạn gay gắt hầu như năm nào cũng xảy ra” (tr. Nghiên cứu Khô hạn, xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long Cơ sở lý luận và thực tiễn của nhóm tác giả Lê Huy Bá, Lương Văn Việt & Nguyễn Xuân Hoàn năm 2017 và bài viết Thích nghi với hạn/mặn trong sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL: Vấn đề quan tâm về chính sách của tác giả Đặng Kiều Nhân năm 2020 cho thấy, đồng bằng sông Cửu Long được cho là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu và những diễn biến của biến đổi khí hậu ngày càng rõ ràng thông qua các hiện tượng thời tiết cực đoan như xâm nhập mặn, hạn hán, sạt lở… Tác động của biến đổi khí hậu Theo những số liệu nghiên cứu trong báo cáo Tác động kinh tế của Biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á: Báo cáo khu vực, những điểm nổi bật của Ngân hàng Phát triển châu Á năm 2009, Đông Nam Á chắc chắn sẽ phải hứng chịu ảnh hưởng do biến đổi khí hậu nhiều hơn mức trung bình toàn cầu. Nhóm nghiên cứu thuộc Ngân hàng phát triển châu Á qua báo cáo Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu và đề xuất các giải pháp thích ứng ở đồng bằng sông Cửu Long cũng cho thấy những thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra trên nhiều lĩnh vực: nông nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp, dịch vụ…(Ngân hàng phát triển châu Á, 2011). Biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng trực tiếp nhất đến lĩnh vực nông nghiệp cũng như hoạt động canh tác sản xuất của nông dân.
Nghiên cứu Exposure to Floods, Climate Change, and Poverty in Vietnam (Sự phơi nhiễm với lũ lụt, biến đổi khí hậu và nghèo đói ở Việt Nam) của nhóm tác giả Bangalore, Smith & Veldkamp năm 2018 thấy rằng biến đổi khí hậu làm tăng đáng kể số người chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Những tác động của biến đổi khí hậu cũng là một 6 yếu tố dẫn đến việc tái nghèo và khó thoát nghèo hơn của những cư dân định cư tại khu vực đồng bằng đặc biệt là khu vực ven biển đã được phản ánh trong bài viết Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân Đồng bằng sông Cửu Long năm 2014 của nhóm tác giả Lê Anh Tuấn, Hoàng Thị Thủy và Võ Xuân Ngoan.Trong bài viết Impacts of climate change on rice market and production capacity in the Lower Mekong Basin (Tác động của biến đổi khí hậu đến khả năng sản xuất và thị trường lúa gạo ở hạ lưu sông Mekong) của nhóm tác giả Furuya, Kobayashi & Yamauchi năm 2014 đã chỉ ra rằng, những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam nói riêng và các nước thuộc lưu vực sông Mekong nói chung ảnh hưởng đến thị trường ngũ cốc toàn cầu. Nghiên cứu vấn đề tác động của biến đổi khí hậu đến các đô thị trên thế giới và Việt Nam cũng được tiến hành. Tác giả Lê Hồng Kế và cộng sự vào năm 2015 đã xuất bản công trình nghiên cứu Tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng trong quá trình phát triển đô thị chỉ ra rằng: biến đổi khí hậu tác động đến cơ cấu sử dụng đất tại hệ thống đô thị thông qua các hiện tượng ngập lụt, sạt lở, xói mòn bờ biển, xâm nhập mặn.Nó tác động tiêu cực đến giao lưu thương mại, đầu tư và hội nhập qua hệ thống cảng biển.
Những thay đổi về lưu lượng dòng chảy và sự gia tăng bốc hơi do nhiệt độ cao ảnh hưởng đến sản xuất, vận hành và cung cấp điện năng trong lĩnh vực thủy điện làm ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất của tất cả ngành nghề. Hạ tầng kỹ thuật đô thị như hệ thống giao thông, hệ thống cấp nước, cấp điện, thoát nước đều bị ảnh hưởng. Thật vậy, quá trình đô thị hóa và biến đổi khí hậu diễn ra nhanh chóng đặt ra nhiều thách thức to lớn cho mọi thành phố, đặc biệt là ở Đông Nam Á bởi đây là một trong những khu vực dễ bị tổn thương nhất thế giới trước những thảm họa liên quan đến khí hậu. Biến đổi khí hậu đe dọa đến sự phát triển và tính bền vững của kinh tế, xã hội; ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của cư dân đô thị, nhất là những người nghèo.
Nguyễn Song (2017) qua nghiên cứu Tác động của biến đổi khí hậu đến hoạt động sinh kế của người dân ven biển việt 7 nam: nghiên cứu trường hợp thành phố Hải Phòng cho rằng trong các hoạt động sinh kế thì sinh kế nông nghiệp của cư dân dễ bị tổn thương nhất. Trong công trình Urban Climate Resilience in Southeast Asia gồm tập hợp những nghiên cứu về rủi ro, tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng, phục hồi của các đô thị vừa và nhỏ ở Đông Nam Á trong bối cảnh biến đổi khí hậu do Daniere & Garschagen chủ biên (2019) cũng cho rằng những thiệt hại hoặc gián đoạn do biến đổi khí hậu đe dọa mục tiêu phát triển bền vững, tạo ra những tổn thương mới khiến cho không chỉ người nghèo mà cả người không thuộc diện nghèo trong đô thị gặp phải những rủi ro.