CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết Đầu tư xây dựng cơ bản (XDCB) là lĩnh vực quan trọng, góp phần phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, thúc đầy tăng trưởng kinh tế. Kết cấu hạ tầng kỹ thuật và kinh tế - xã hội ngày càng được phát triển, hoàn thiện, thay đổi diện mạo của nhiều địa phương trong cả nước. Tốc độ và quy mô tăng đầu tư XDCB góp phần quan trọng vào tốc độ tăng GDP hàng nằm, tăng trưởng tiềm lực nền kinh tế, cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.
Bên cạnh đó, đầu tư XDCB còn góp phần quan trọng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tăng đáng kể năng lực sản xuất mới: tăng dần tỷ trọng ngành công nghiệp, xây dựng, tăng dần và cơ cấu lại ngành dịch vụ, giảm dần tỷ trọng ngành nông nghiệp, lâm nghiệp. Trong từng ngành cũng tiếp tục có sự dịch chuyển về cơ cấu. Nhiều dự án, công trình hoàn thành đi vào sử dụng đã tăng thêm năng lực sản xuất cho nền kinh tế. Trong những năm gần đây, không những ở Việt Nam nói riêng mà trên thế giới nói chung, lượng vốn đầu tư vào lĩnh vực XDCB, đặc biệt là các dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ (CTGTĐB), chiếm một tỷ trọng lớn trong GDP và ngân sách Nhà nước (NSNN).
Nhu cầu đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ từ nguồn NSNN ngày càng gia tăng và đã đưa lại nhiều lợi ích kinh tế xã hội thiết thực. Hàng năm, nguồn vốn đầu tư Nhà nước ngày càng tăng cao, mức chi cho các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB chiếm tỷ trọng lớn trong mức chi toàn xã hội. Thời gian qua, hoạt động đầu tư các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB có nhiều chuyển biến tích cực, đã tạo được một hệ thống cơ sở hạ tầng quan trọng, khá hiện đại, tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh, quốc phòng. Đầu tư các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB của Nhà nước đã tạo ra nhiều đường giao thông huyết mạch, quan trọng, đưa lại nhiều lợi ích kinh tế xã hội thiết thực.
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện hoạt động đầu tư các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB vẫn còn xảy ra nhiều bất cập, hạn chế. Đáng kể nhất là tình trạng đầu tư dàn trải, kéo dài và kém hiệu quả, nợ đọng trong đầu tư tăng cao, đã trở thành vấn đề bức xúc hiện nay. Các hiện tượng tiêu cực còn khá phổ biến trong các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB, làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công trình, gây thất thoát, lãng phí lớn đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc trong xã hội. Với vai trò là cơ quan Hiến định trong Hiến pháp 2013, chịu trách nhiệm “thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công”, một trong những nhiệm vụ Kiểm toán Nhà nước (KTNN) là kiểm toán các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB từ nguồn NSNN và các nguồn vốn khác của NSNN nhằm góp phần tăng cường tính minh bạch, chống thất thoát và nâng cao trách nhiệm trong việc thực hiện các dự án đầu tư đối với các cơ quan nhà nước, tăng niềm tin của nhân dân.
Nhận thức rõ vai trò quan trọng đó, những năm qua KTNN đã tập trung kiểm toán để chỉ rõ bất cập, hạn chế trong chế độ, chính sách và thực hiện chế độ, chính sách trong quản lý đầu tư các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB đối với từng giai đoạn của quá trình đầu tư; làm rõ những sai phạm, khuyết điểm và trách nhiệm của các cơ quan có liên quan; đồng thời đi sâu phân tích, đánh giá tính kinh tế và hiệu quả đầu tư của các dự án. Từ đó kiến nghị với Quốc hội, Chính phủ nhiều giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm bịt lỗ hổng trong quản lý các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB. Với vị trí và vai trò của mình, KTNN đã có những đóng góp tích cực trong việc kiểm tra, kiểm soát đối với lĩnh vực đầu tư các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB. Để kiểm toán đi vào quy chuẩn, KTNN đã ban hành "Quy trình kiểm toán chung" và các quy trình kiểm toán chuyên ngành khác, trong đó có "Quy trình kiểm toán dự án đầu tư" khiến cho công việc của các kiểm toán viên khoa học và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, trước sự phức tạp của lĩnh vực đầu tư xây dựng công trình nói chung và các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB nói riêng, tình trạng thất thoát, lãng phí diễn biến theo chiều hướng gia tăng và ngày càng tinh vi, kiểm toán trong lĩnh vực này đã xuất hiện những tồn tại và bất cập, hàm chứa nhiều rủi ro. Tồn tại xuất hiện trong cả 3 giai đoạn của quá trình kiểm toán. Cụ thể: Trong giai đoạn kiểm toán, tồn tại chứa đựng ở thời gian, biểu mẫu và tiêu chí thu thập thông tin; Trong giai đoạn thực hiện là phạm vi chưa được cụ thể hoá, chưa có quy định kiểm toán cho các hình thức hợp đồng đặc thù, các vấn đề về nhân sự, mới chỉ tập trung kiểm toán tuân thủ, …; Trong giai đoạn lập và gửi báo cáo kiểm toán: một số báo cáo chưa phản ánh đầy đủ kết quả kiểm toán, thời gian phát hành báo cáo kiểm toán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 còn chậm, …; Trong giai đoạn kiểm tra thực hiện kiến nghị kiểm toán: chưa kiểm tra chấn chỉnh công tác quản lý, chứng từ thực hiện kiến nghị kiểm toán thiếu chặt chẽ, …. Bên cạnh đó, sự ra đời của Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu cùng với các nghị định, thông tư hướng dẫn thay đổi thường xuyên nên quy trình kiểm toán trong lĩnh vực này cũng cần có những sửa đổi, bổ sung cho phù hợp.
Xuất phát từ thực tế và nhận thức được tầm quan trọng của việc kiểm tra, kiểm soát các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB trong bối cảnh nền kinh tế của Việt Nam đang phát triển một cách mạnh mẽ, với những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài “Kiểm toán các dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ từ nguồn ngân sách Nhà nước do Kiểm toán Nhà nước thực hiện tại Việt Nam”.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu Việc nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn về kiểm toán các dự án đầu tư XDCB nói chung và kiểm toán các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB nói riêng để vận dụng vào kiểm toán là vấn đề hết sức quan trọng đối với sự phát triển của KTNN. Đến nay, ở Việt Nam cũng như các nước trên thế giới đã có một số các công trình nghiên cứu về kiểm toán dự án đầu tư xây dựng công trình liên quan đến nhiều lĩnh vực, nhiều vấn đề như quản lý chi NSNN cho đầu tư xây dựng, quản lý dự án đầu tư, đánh giá hiệu quả đầu tư,. Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu và đưa ra giải pháp để hoàn thiện kiểm toán dự án đầu tư xây dựng công trình. Các công trình nghiên cứu đã đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về kiểm toán các dự án đầu tư XDCB nói chung và kiểm toán các dự án đầu tư xây dựng CTGTĐB nói riêng.1 Nội dung và phương pháp kiểm toán đầu tư xây dựng cơ bản Luận án tiến sỹ của tác giả Thịnh Văn Vinh (2001) “Phương pháp kiểm toán báo cáo quyết toán các công trình XDCB hoàn thành”: Trong nghiên cứu, tác giả đã phân tích, trình bày khái quát, có hệ thống, vị trí, vai trò, tác dụng và tính tất yếu khách quan của kiểm toán trong nền kinh tế thị trường.
Tác giả cũng đã phân tích về đặc điểm của quá trình đầu tư XDCB tác động đến việc xác định nội dung, trình tự và phương pháp kĩ thuật nghiệp vụ áp dụng trong kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành. Thêm vào đó, về mặt lý luận, tác giả cũng đã hệ thống hóa, phân tích và làm sáng tỏ những đặc trưng cơ bản của kiểm toán báo cáo LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 quyết toán công trình XDCB hoàn thành, những luận cứ cơ bản của một cuộc kiểm toán báo cáo tài chính. Trên cơ sở đó, xây dựng nội dung, trình tự và phương pháp kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành. Về thực tiễn, tác giả đã phân tích về thực trạng quản lý đầu tư XDCB và tình hình kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành trong thời gian nghiên cứu.
Đồng thời chỉ ra những thuận lợi, khó khăn và nguyên nhân của thực trạng quản lý XDCB trong thời kì đó. Trên cơ sở thực trạng nghiên cứu, tác giả đã xác định nội dung, xây dựng về trình tự và các phương pháp kĩ thuật nghiệp vụ cụ thể vận dụng trong kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Từ đó, tác giả đã đưa ra các kiến nghị về việc xây dựng, về trình tự, nội dung và phương pháp kiểm toán cụ thể nhằm hoàn thiện kiểm toán báo cáo quyết toán công trình XDCB hoàn thành, góp phần tăng cường quản lý hoạt động đầu tư XDCB. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của GS.
Vương Đình Huệ (2003): “Nội dung và phương pháp kiểm toán hoạt động đối với chương trình dự án đầu tư bằng nguồn vốn NSNN”: đề tài đã trình bày những vấn đề lý luận về kiểm toán hoạt động chương trình dự án đầu tư, nghiên cứu thực trạng kiểm toán hoạt động các dự án đầu tư XDCB bằng nguồn vốn NSNN, đề xuất những định hướng và giải pháp kiểm toán hoạt động chương trình đầu tư dự án ở Việt làm cơ sở cho việc xây dựng quy trình kiểm toán hoạt động dự án đầu tư của KTNN. Đề tài bắt đầu di từ những lý luận cơ bản của kiểm toán hoạt động, từ khái niệm, những tiêu chí, mục tiêu, đối tượng và phạm vi của kiểm toán hoạt động nói chung và vận dụng vào lĩnh vực kiểm toán dự án đầu tư bằng nguồn vốn NSNN. Tiếp đó, đề tài nghiên cứu đặc điểm của dự án đầu tư và những đặc điểm quản lý có tác động đến kiểm toán hoạt động và những tiêu chí đánh giá, thẩm định tính kinh tế, tính hiệu quả, hiệu lực của dự án đầu tư.