Luận Án Về Kiểm Soát Nội Bộ Trong Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận án kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại việt na, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Kiểm Soát Nội Bộ Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam: Phân Tích và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ VÀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Kiểm Soát Nội Bộ Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Kiểm soát nội bộ (kiểm soát nội bộ) trong ngân hàng thương mại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý rủi ro và đảm bảo an toàn tài chính. Ngành ngân hàng thương mại tại Việt Nam đã trải qua nhiều thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa. Việc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả không chỉ giúp ngăn ngừa gian lận mà còn bảo vệ tài sản của ngân hàng và khách hàng. Theo báo cáo của Ủy ban Basel, nhiều ngân hàng trên thế giới đã thất bại do không duy trì được hệ thống kiểm soát nội bộ vững mạnh. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện quy trình kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.1. Tính cấp thiết của kiểm soát nội bộ

Tính cấp thiết của việc cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại Việt Nam được thể hiện qua những vụ việc gian lận tài chính nghiêm trọng. Những vụ việc như thất thoát tài sản tại Ngân hàng Xây dựng hay Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã làm dấy lên lo ngại về an toàn tài chính. Việc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả sẽ giúp ngân hàng phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận, từ đó bảo vệ tài sản và uy tín của ngân hàng. Hệ thống kiểm soát nội bộ không chỉ là một công cụ quản lý mà còn là một phần thiết yếu trong việc xây dựng lòng tin của khách hàng đối với ngân hàng.

II. Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Nhiều ngân hàng chưa thực sự chú trọng đến việc xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ đồng bộ và hiệu quả. Theo khảo sát, nhiều ngân hàng vẫn còn thiếu các quy trình kiểm soát rõ ràng, dẫn đến việc không phát hiện kịp thời các rủi ro tài chính. Việc áp dụng các quy định về kiểm soát nội bộ cũng chưa được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ thống tài chính quốc gia.

2.1. Những hạn chế trong hệ thống kiểm soát nội bộ

Một trong những hạn chế lớn nhất của hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng thương mại Việt Nam là thiếu sự đồng bộ trong việc áp dụng các quy định và tiêu chuẩn quốc tế. Nhiều ngân hàng vẫn còn sử dụng các phương pháp kiểm soát truyền thống, không đáp ứng được yêu cầu của môi trường kinh doanh hiện đại. Hơn nữa, việc đào tạo nhân viên về kiểm soát nội bộ cũng chưa được chú trọng, dẫn đến việc thiếu hụt kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện các quy trình kiểm soát hiệu quả. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong việc quản lý rủi ro và bảo vệ tài sản của ngân hàng.

III. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ

Để hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam, cần thiết phải áp dụng các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, ngân hàng cần xây dựng một khung kiểm soát nội bộ rõ ràng, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Việc đào tạo nhân viên về kiểm soát nội bộ cũng cần được chú trọng, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng cho đội ngũ nhân viên. Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý kiểm soát nội bộ cũng là một giải pháp quan trọng, giúp ngân hàng phát hiện và ngăn chặn các rủi ro một cách nhanh chóng và hiệu quả.

3.1. Đề xuất các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể để hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ bao gồm việc thiết lập các quy trình kiểm soát rõ ràng, áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và giám sát. Ngân hàng cũng cần xây dựng một đội ngũ nhân viên có chuyên môn cao trong lĩnh vực kiểm soát nội bộ, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống. Hơn nữa, việc thường xuyên đánh giá và cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và khả năng chống đỡ trước các rủi ro tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vị trí huyết mạch trong cấu trúc kinh tế vĩ mô, đóng vai trò trung tâm phân bổ vốn và luân chuyển thanh toán quốc gia. Tuy nhiên, do đặc thù hoạt động dựa trên đòn bẩy tài chính cao và độ bất đối xứng thông tin lớn, kinh doanh ngân hàng luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro mang tính hệ thống, dễ phát sinh gian lận, sai sót và tổn thất tài sản nghiêm trọng. Bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam giai đoạn 2013–2018 ghi nhận hàng loạt biến cố chấn động đe dọa sự an toàn toàn hệ thống, điển hình như: “vụ thất thoát hơn 9.000 tỷ đồng của Ngân hàng Xây dựng (VNCB); vụ việc lạm dụng chức quyền, vi phạm pháp luật và làm thất thoát tài sản tại Ngân hàng TMCP Đại dương (OceanBank); vụ việc lừa đảo, chiếm đoạt tài sản của Nhà nước với số tiền thất thoát trên 1.100 tỷ đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Agribank)”, cùng các sai phạm quy mô lớn tại Ngân hàng TMCP Đông Á, Sacombank, VietinBank và Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB). Căn nguyên sâu xa của các cuộc khủng hoảng này xuất phát từ sự suy giảm hiệu lực và hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB), thiếu khả năng cảnh báo sớm và ngăn ngừa rủi ro trọng yếu theo các thông lệ quốc tế hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở chỗ: phần lớn các công trình học thuật tiền nhiệm chỉ tiếp cận KSNB dưới góc độ quản trị doanh nghiệp nội bộ thuần túy tại các ngành sản xuất phi tài chính, hoặc chỉ phân tích cục bộ một mảng nghiệp vụ (như KSNB hoạt động tín dụng), chưa phản ánh toàn diện hệ thống KSNB của toàn ngành ngân hàng dưới lăng kính kết hợp giữa quản trị ngân hàng vi mô và quản lý, giám sát vĩ mô của Nhà nước. Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu ($RQ$) và giả thuyết nghiên cứu ($H$) tường minh:

• $RQ_1$: Các vấn đề lý luận cốt lõi và khung chuẩn mực quốc tế nào chi phối việc thiết kế hệ thống KSNB trong các NHTM?
• $RQ_2$: Thực trạng vận hành 5 thành phần của hệ thống KSNB tại các NHTM Việt Nam và công tác quản lý nhà nước giai đoạn 2013–2018 bộc lộ những khiếm khuyết mang tính hệ thống nào?
• $RQ_3$: Những định hướng và giải pháp cụ thể nào giúp tái cấu trúc và hoàn thiện hệ thống KSNB trên cơ sở quản trị rủi ro đáp ứng các chuẩn mực quốc tế?
• $H_1 \to H_5$: Mức độ hoàn thiện và tính hiệu lực của từng thành phần cấu thành KSNB (Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát) có mối quan hệ đồng biến, tác động tích cực đến năng lực kiểm soát rủi ro trọng yếu và bảo đảm an toàn hệ thống NHTM.

Khung lý thuyết nền tảng của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Khung kiểm soát nội bộ hợp nhất COSO (1992, 2013) gồm 17 nguyên tắc cốt lõi, Khung KSNB cho các tổ chức ngân hàng của Ủy ban Basel (Basel Committee on Banking Supervision, 1998), kết hợp với các lý thuyết kinh điển về quản trị (Henry Fayol, 1916; Mary Parker Follet; Donnelly et al.) và Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA 315, VSA 400). Đóng góp đột phá của luận án là lượng hóa và mô hình hóa toàn diện thực trạng KSNB thông qua bộ dữ liệu thực nghiệm quy mô lớn gồm 354 mẫu khảo sát hợp lệ từ cán bộ quản lý, thanh tra NHNN, thành viên Hội đồng quản trị (HĐQT), Ban kiểm soát (BKS), Ban giám đốc (BGĐ) cùng bộ dữ liệu thứ cấp được kiểm toán tại 17 NHTM Việt Nam niêm yết trên sàn chứng khoán trong khung thời gian 2013–2018.

graph TD
    A["Bối cảnh rủi ro hệ thống NHTM Việt Nam (2013-2018)<br/>Thất thoát nghìn tỷ: VNCB, OceanBank, Agribank"] --> B["Khoảng trống nghiên cứu:<br/>Thiếu khung KSNB định hướng rủi ro tích hợp Quản lý Nhà nước & Quản trị Vi mô"]
    B --> C["Khung lý thuyết tích hợp:<br/>COSO 2013 (17 Nguyên tắc) + Basel Framework (1998) + VSA 315/400"]
    C --> D["Thiết kế nghiên cứu thực nghiệm:<br/>17 NHTM niêm yết | 97 Biến quan sát | N = 354 mẫu hợp lệ"]
    D --> E["Hệ giải pháp đột phá:<br/>Hoàn thiện 5 trụ cột KSNB & Tái cấu trúc thanh tra giám sát định hướng rủi ro"]

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển học thuật về kiểm soát nội bộ phản ánh quá trình chuyển dịch mô thức từ kiểm tra cơ học sang quản trị rủi ro chiến lược. Giai đoạn sơ khai khởi đầu từ nghiên cứu của Robert Montgomery (1905) trong tác phẩm kinh điển “Auditing – Theory and Practice”, xác định thuật ngữ “kiểm soát nội bộ” (gốc rễ từ System of internal check) chủ yếu xoay quanh việc bảo vệ tài sản tiền mặt và kiểm tra ghi chép kế toán. Đến thập niên 1980, Victor Z. Brink và Herbert Witt (1982) trong công trình “Modern Internal Auditing – Evaluating Operations and Control Systems” đã mở rộng biên độ, định vị KSNB là phương thức thực hành nội bộ nhằm hiện thực hóa các mục tiêu quản trị, song trọng tâm vẫn nghiêng về kiểm soát kế toán và lập báo cáo tài chính (BCTC). Bước ngoặt học thuật chỉ thực sự xuất hiện khi Ủy ban COSO (1992, 2004, 2013, 2015) công bố Báo cáo Khung kiểm soát nội bộ tích hợp, định nghĩa KSNB là một “quá trình do con người vận hành nhằm cung cấp sự đảm bảo hợp lý”, phân bổ qua 5 thành phần và sau đó nâng cấp thành Quản trị rủi ro doanh nghiệp (COSO ERM, 2004).

Dòng chảy học thuật quốc tế ghi nhận các cuộc tranh luận sâu sắc về vai trò của KSNB:

1. Kiểm soát kế toán tuân thủ đối lập Kiểm soát hành vi và quản trị chiến lược: Merchant và Bedford (1989) tiếp cận KSNB dưới góc độ quản trị doanh nghiệp, nhấn mạnh kiểm soát tác động trực tiếp lên hành vi con người và định hướng thị trường cho sản phẩm. Faudizah, Hasnah và Muhamad (2006) củng cố quan điểm KSNB tương quan thuận chiều với chiến lược kinh doanh và khả năng thích ứng thị trường.
2. Kiểm soát nội bộ trong mối quan hệ hữu cơ với Quản trị rủi ro và Kiểm toán nội bộ (KTNB): Spira và Page (2002), Robert R. Moller (2005), Alvin A. Arens và James Loebbecke chứng minh KSNB và KTNB là hai mặt của một cấu trúc quản trị rủi ro thống nhất, trong đó KSNB tạo lập môi trường và phòng tuyến, còn KTNB đóng vai trò đánh giá độc lập.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Trường hợp Iran: Nghiên cứu của Salehi, Shiri và Ehsanpour (2011) tại Ngân hàng Mellat chỉ ra rằng sự suy thoái trong môi trường kiểm soát, quy trình đánh giá rủi ro và hoạt động kiểm soát là tác nhân trực tiếp làm bùng phát các hành vi gian lận và sai sót nghiêm trọng trong hệ thống ngân hàng thương mại.
• Trường hợp Sri Lanka: Gamage cùng các cộng sự (2014) trong nghiên cứu “A proposed research framework effectiveness of internal control system in state commercial banks in Sri Lanka” đã lượng hóa mối quan hệ giữa các thành phần KSNB với tỷ lệ mắc sai phạm tại các NHTM nhà nước, chứng minh kiểm soát hoạt động có tác động triệt tiêu các hành vi gian lận nội bộ.
• Trường hợp Hoa Kỳ và Canada: Qiang Cheng, Beng Wee Goh và Jae Bum Kim (2014) khảo sát các doanh nghiệp tuân thủ đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX 404) giai đoạn 2004–2011, khẳng định KSNB hữu hiệu nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm thiểu chiếm dụng nguồn lực và tối ưu hóa chất lượng báo cáo nội bộ; tương đồng với các phát hiện của Etherington và Gordon (1985) tại Canada về sự chi phối của nhận thức nhà quản trị cấp cao lên hệ thống KSNB.

Tại Việt Nam, các công trình trước đây đa phần phân tích KSNB trong các doanh nghiệp phi tài chính đặc thù như may mặc (Bùi Thị Minh Hải, 2010), sản xuất xi măng (Nguyễn Thu Hoài, 2011), tập đoàn hóa chất (Nguyễn Thị Lan Anh, 2013), dịch vụ dầu khí (Nguyễn Thanh Trang, 2015), phát triển đô thị (Đinh Hoài Nam, 2016), hoặc năng lượng (Nguyễn Thanh Thủy, 2017). Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, các nghiên cứu của Đào Minh Phúc và Lê Văn Hinh (2012), Lê Quốc Nghị (2005), Phạm Thanh Thủy (2016), Nguyễn Bích Liên (2018), Nguyễn Kim Quốc Trung (2017), Trương Nguyễn Tường Vy (2018) đã bắt đầu tiếp cận chuẩn mực COSO và Basel. Tuy nhiên, khoảng trống lớn vẫn tồn tại khi các nghiên cứu này chưa kết nối vai trò quản lý vĩ mô của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) với mô hình 5 thành phần KSNB tại NHTM trên cơ sở quản trị rủi ro toàn diện. Luận án này định vị chính xác vào khoảng trống đó, tạo bước phát triển lý luận và thực tiễn mang tính hệ thống cho toàn ngành NHTM Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc lý thuyết quản trị hiện đại (Henry Fayol, 1916; Nguyễn Quang Quynh, 2008) bằng việc tái định nghĩa bản chất của kiểm soát trong kỷ nguyên kinh tế số và rủi ro tài chính phức hợp: “Kiểm soát không phải là một pha hay một giai đoạn tách rời mà là một chức năng nội tại, liên tục, hiện diện trước, trong và sau mọi quy trình quản lý”.

classDiagram
    class KhungCOSO2013 {
        +Môi trường kiểm soát (5 nguyên tắc)
        +Đánh giá rủi ro (4 nguyên tắc)
        +Hoạt động kiểm soát (3 nguyên tắc)
        +Thông tin & Truyền thông (3 nguyên tắc)
        +Hoạt động giám sát (2 nguyên tắc)
    }
    class KhungBasel1998 {
        +Giám sát của Ban quản trị & Văn hóa kiểm soát
        +Nhận diện & Đánh giá rủi ro
        +Hoạt động kiểm soát & Phân tách nhiệm vụ
        +Hệ thống thông tin & Kênh truyền thông
        +Giám sát & Sửa chữa thiếu sót
    }
    class MoHinhLuanAn {
        +Quản lý Nhà nước vĩ mô (NHNN)
        +Quản trị rủi ro trọng yếu (Tín dụng, Hoạt động, Thị trường)
        +17 NHTM Việt Nam (Thực thi 5 trụ cột)
        +Đảm bảo hợp lý đa mục tiêu
    }
    KhungCOSO2013 <|-- MoHinhLuanAn : Tích hợp cấu trúc 17 nguyên tắc
    KhungBasel1998 <|-- MoHinhLuanAn : Đặc thù hóa ngành ngân hàng

Đóng góp lý thuyết cốt lõi của luận án bao gồm:

1. Phát triển khung lý luận KSNB định hướng rủi ro (Risk-based Internal Control Framework) đặc thù cho NHTM: Cụ thể hóa Khung tích hợp COSO 2013 vào mô hình kinh doanh ngân hàng bằng cách gắn kết 17 nguyên tắc kiểm soát với 3 nhóm rủi ro tài chính trọng yếu: Rủi ro tín dụng (Credit Risk), Rủi ro hoạt động (Operational Risk), và Rủi ro thị trường (Market Risk).
2. Xác lập mô hình tương tác hai chiều giữa Quản lý vĩ mô của Nhà nước và Quản trị vi mô của NHTM: Bổ sung cơ sở lý luận khẳng định vai trò của Ngân hàng Trung ương không chỉ dừng lại ở hoạt động thanh tra tuân thủ hậu kiểm, mà là thiết lập chuẩn mực kiến tạo môi trường thể chế thúc đẩy văn hóa kiểm soát nội bộ tự thân trong từng định chế tài chính.
3. Làm rõ nguyên lý Đảm bảo hợp lý (Reasonable Assurance): Chứng minh bằng lập luận học thuật rằng KSNB không thể loại trừ tuyệt đối mọi rủi ro do các giới hạn cố hữu (chi phí - lợi ích, sai lầm con người, sự thông đồng vượt quyền), từ đó chuyển đổi mô thức từ “kiểm soát triệt để thụ động” sang “quản trị chấp nhận rủi ro có định lượng”.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 trụ cột học thuyết: Khung COSO 2013, Khung chuẩn mực KSNB Basel 1998, và Lý thuyết Đại diện (Agency Theory). Cách tiếp cận phân tích mới tập trung vào sự vận hành đồng bộ của 5 thành phần cấu trúc:

$$\text{Hiệu lực KSNB} = f(\text{CE}, \text{RA}, \text{CA}, \text{IC}, \text{MO}) \times \text{Institutional Context}$$

Trong đó:

• Môi trường kiểm soát ($\text{CE}$ - 51 tiêu chí đo lường): Phản ánh cam kết về tính chính trực, giá trị đạo đức, năng lực cán bộ, triết lý điều hành của BGĐ, và sự độc lập của BKS.
• Đánh giá rủi ro ($\text{RA}$ - 11 tiêu chí đo lường): Xác lập quy trình 4 bước gồm nhận diện rủi ro toàn đơn vị/bộ phận, phân tích xác suất và mức độ tổn thất, xác định khẩu vị rủi ro và cơ chế ứng phó rủi ro gian lận.
• Hoạt động kiểm soát ($\text{CA}$ - 8 tiêu chí đo lường): Thiết lập hệ thống chốt chặn qua các thủ tục phê chuẩn chung/cụ thể, nguyên tắc bất kiêm nhiệm (phân tách trách nhiệm phê duyệt, thực hiện, kế toán và bảo quản tài sản), kiểm soát vật chất và kiểm soát ứng dụng CNTT.
• Thông tin và truyền thông ($\text{IC}$ - 19 tiêu chí đo lường): Vận hành kênh thông tin dọc (top-down, bottom-up), kênh ngang liên phòng ban và kênh trao đổi minh bạch với cơ quan quản lý vĩ mô và thị trường.
• Hoạt động giám sát ($\text{MO}$ - 8 tiêu chí đo lường): Kết hợp liên tục giữa giám sát thường xuyên trong quy trình tác nghiệp hàng ngày và đánh giá định kỳ độc lập của KTNB.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập đối với các NHTM hoạt động trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi, có sự giám sát của Ngân hàng Trung ương và chịu sự chi phối của môi trường pháp lý Việt Nam giai đoạn áp dụng Luật Các tổ chức tín dụng và lộ trình tiến tới Basel II.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học Thực chứng (Positivism) kết hợp với Hiện thực phản biện (Critical Realism) nhằm giải mã bản chất các mối quan hệ kiểm soát thông qua dữ liệu định lượng, đồng thời nắm bắt chiều sâu thực tiễn qua phỏng vấn chuyên gia. Thiết kế nghiên cứu sử dụng Phương pháp nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Design) kết hợp phân tích đa cấp (Multi-level analysis): cấp độ quản lý nhà nước vĩ mô, cấp độ định chế ngân hàng (17 NHTM niêm yết) và cấp độ cá nhân tác nghiệp.

flowchart TD
    subgraph Phase1["Giai đoạn 1: Nghiên cứu Định tính & Thứ cấp"]
        D1["Thu thập BCTC kiểm toán 17 NHTM (2013-2018)"]
        D2["Báo cáo giám sát, thanh tra NHNN & Văn bản pháp lý"]
        D3["Phỏng vấn sâu: Thanh tra NHNN, Lãnh đạo BKS, BGĐ chi nhánh"]
    end
    subgraph Phase2["Giai đoạn 2: Thiết kế & Thu thập Dữ liệu Sơ cấp"]
        S1["Xây dựng Bảng hỏi 97 biến quan sát (Thang đo Likert 1-5)"]
        S2["Tính cỡ mẫu: n = Z²p(1-p)/e² (Z=1.96, p=0.5, e=8% => n_min=150)"]
        S3["Khảo sát thực tế: Phát 400 phiếu -> Thu 368 -> Hợp lệ N = 354"]
    end
    subgraph Phase3["Giai đoạn 3: Xử lý & Phân tích Dữ liệu"]
        A1["Thống kê mô tả & Kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha"]
        A2["Phân tích nhân tố khám phá (EFA) & Phân tích hồi quy"]
        A3["Triangulation kết quả: Định lượng - Định tính - Báo cáo thực tế"]
    end
    Phase1 --> Phase2 --> Phase3

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế nghiêm ngặt theo các chuẩn mực thống kê học:

• Xác định quy mô mẫu: Sử dụng công thức xác định cỡ mẫu ngẫu nhiên tối thiểu của Cochran: $$n = \frac{Z^2 \cdot p(1-p)}{e^2}$$ Với độ tin cậy 95% ($Z = 1.96$), ước lượng tỷ lệ $p = 0.5$ để phương sai $p(1-p) = 0.25$ đạt cực đại, sai số cho phép $e = 8%$ ($0.08$), quy mô mẫu lý thuyết tối thiểu là: $$n = \frac{1.96^2 \cdot 0.5 \cdot 0.5}{0.08^2} = \frac{3.8416 \cdot 0.25}{0.0064} \approx 150 \text{ quan sát}$$ Để đáp ứng yêu cầu phân tích nhân tố khám phá (EFA) theo Nguyễn Đình Thọ và Nguyễn Thị Mai Trang (cỡ mẫu tối thiểu gấp 4–5 lần số biến quan sát trong từng nhóm nhân tố) và bù đắp tỷ lệ hao hụt, tác giả đã phát ra 400 phiếu khảo sát. Kết quả thu về 368 phiếu, sau khi sàng lọc loại bỏ các phiếu không hợp lệ, dữ liệu chính thức đưa vào phân tích bao gồm 354 phiếu hợp lệ.
• Công cụ đo lường: Thiết kế bảng hỏi cấu trúc gồm 2 phần với 97 câu hỏi (biến quan sát) đo lường 5 thành phần của COSO:
  • Môi trường kiểm soát: 51 biến
  • Đánh giá rủi ro: 11 biến
  • Hoạt động kiểm soát: 8 biến
  • Thông tin và truyền thông: 19 biến
  • Hoạt động giám sát: 8 biến
• Thang đo: Sử dụng thang đo Likert 5 mức độ chuẩn hóa: (1) Hoàn toàn không hiệu lực; (2) Không hiệu lực; (3) Có thể có hiệu lực; (4) Khá hiệu lực; (5) Hoàn toàn có hiệu lực.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa (i) dữ liệu khảo sát sơ cấp ($N=354$), (ii) dữ liệu phỏng vấn sâu cán bộ quản lý nhà nước, BKS, BGĐ chi nhánh và (iii) dữ liệu thứ cấp từ BCTC kiểm toán, báo cáo thanh tra NHNN giai đoạn 2013–2018.

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm thống kê chuyên ngành (SPSS):

• Đặc điểm nhân khẩu học mẫu ($N=354$): Mẫu đại diện phân bổ đồng đều giữa các nhóm đối tượng: cán bộ quản lý/thanh tra NHNN, thành viên BKS, kiểm toán viên nội bộ, lãnh đạo chi nhánh và cán bộ tác nghiệp chuyên môn tại 17 NHTM niêm yết.
• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Toàn bộ 5 thang đo thành phần đều đạt hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha $> 0.70$, hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $> 0.30$, chứng minh tính nhất quán nội tại cao của công cụ đo lường.
• Kiểm định giá trị (Validity Check): Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với hệ số KMO $> 0.7$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p\text{-value} < 0.001$), tổng phương sai trích $> 50%$, khẳng định giá trị hội tụ và giá trị phân biệt rõ ràng giữa 5 nhóm thành phần KSNB.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng kết hợp định tính làm sáng tỏ 4 phát hiện thực chứng đột phá:

pie title Tỷ lệ phân bố 97 biến quan sát KSNB theo Khung COSO 2013
    "Môi trường kiểm soát (51 biến)" : 52.6
    "Thông tin & Truyền thông (19 biến)" : 19.6
    "Đánh giá rủi ro (11 biến)" : 11.3
    "Hoạt động kiểm soát (8 biến)" : 8.2
    "Hoạt động giám sát (8 biến)" : 8.2

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng trong nhận thức và thực thi Môi trường kiểm soát: Mặc dù môi trường kiểm soát chiếm tới 51/97 biến quan sát, điểm số thực nghiệm ghi nhận sự suy yếu đáng kể ở khía cạnh “Triết lý quản lý và phong cách điều hành của BGĐ” cùng tính độc lập của Ban kiểm soát. Sự tham gia của BKS trong việc giám sát hành vi của BGĐ tại nhiều NHTM còn mang tính hình thức, giải thích nguyên nhân dẫn đến các đại án câu kết trục lợi nội bộ (như tại OceanBank và VNCB).
2. Khâu Đánh giá rủi ro là mắt xích yếu nhất trong chuỗi kiểm soát: Điểm đánh giá bình quân về nhận diện và đo lường rủi ro chỉ dao động ở mức trung bình thấp ($2.8 - 3.2$ trên thang Likert 5 điểm). Quy trình đánh giá rủi ro tại phần lớn NHTM chưa được thực hiện định kỳ, việc lượng hóa rủi ro phi tài chính và rủi ro hoạt động công nghệ thông tin hầu như bị bỏ ngỏ.
3. Phát hiện trái trực giác (Counter-intuitive Finding) về Thông tin & Truyền thông: Phân tích thực nghiệm chỉ ra rằng sự gia tăng số lượng báo cáo và luồng thông tin không đồng nghĩa với việc gia tăng hiệu lực kiểm soát. Hiện tượng “quá tải thông tin hình thức” nhưng thiếu “thông tin chất lượng cao về rủi ro” dẫn đến tình trạng tín hiệu cảnh báo sớm rủi ro tín dụng bị triệt tiêu trước khi tới được cấp phê duyệt tối cao (phù hợp với phát hiện của Nguyễn Kim Quốc Trung, 2017).
4. Khoảng cách giữa Quy định văn bản và Thực thi tác nghiệp: Hệ thống thủ tục kiểm soát (CA) trên văn bản tương đối đầy đủ nhưng nguyên tắc “Bất kiêm nhiệm” và “Phê chuẩn ủy quyền” bị vi phạm nghiêm trọng tại cấp chi nhánh. Quyền lực tập trung vào một số cá nhân lãnh đạo chi nhánh mà không có cơ chế đối trọng, tạo kẽ hở cho các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên 1.100 tỷ đồng tại Agribank hay các sai phạm tại Ngân hàng TMCP Đông Á.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Bổ sung luận cứ chứng minh mô hình KSNB trong lĩnh vực ngân hàng phải là mô hình tích hợp kiểm soát rủi ro đa phòng tuyến (Three Lines of Defense), mở rộng lý thuyết COSO 2013 vào môi trường tài chính đặc thù của các quốc gia đang phát triển.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp bộ công cụ đo lường chuẩn hóa gồm 97 biến quan sát đã qua kiểm định độ tin cậy và giá trị, có thể tái sử dụng để đánh giá sức khỏe hệ thống KSNB cho các định chế tài chính phi ngân hàng, công ty bảo hiểm và chứng khoán.
• Hàm ý quản trị ngân hàng (Practical Applications):
  • Tái cấu trúc Ban kiểm soát: Tăng cường tính độc lập thực chất của BKS và bộ phận KTNB trực thuộc HĐQT, tách biệt hoàn toàn quyền lợi và nghĩa vụ với Ban điều hành.
  • Số hóa hoạt động kiểm soát: Thiết lập hệ thống kiểm soát ứng dụng tự động trên nền tảng Core Banking, tự động khóa các giao dịch vượt hạn mức thẩm quyền hoặc vi phạm nguyên tắc bất kiêm nhiệm.
  • Thiết lập văn hóa kiểm soát: Định kỳ đào tạo đạo đức nghề nghiệp, gắn kết quả đánh giá KSNB vào chỉ số KPI và cơ chế đãi ngộ cán bộ.
• Hàm ý chính sách quản lý nhà nước (Policy Recommendations):
  • NHNN cần chuyển dịch toàn diện phương thức thanh tra từ “Thanh tra tuân thủ thuần túy” sang “Thanh tra, giám sát trên cơ sở rủi ro (Risk-based Supervision)”, phù hợp với chuẩn mực Basel II và Basel III.
  • Hoàn thiện khung khổ pháp lý quy định chi tiết trách nhiệm giải trình và chuẩn mực KSNB bắt buộc áp dụng cho các tổ chức tín dụng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian và mẫu khảo sát: Phạm vi dữ liệu sơ cấp tập trung tại 17 NHTM đã niêm yết trên thị trường chứng khoán; chưa bao phủ toàn bộ các NHTM cổ phần quy mô nhỏ chưa niêm yết, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và ngân hàng liên doanh.
2. Giới hạn thời gian: Khung thời gian nghiên cứu thực trạng tập trung trong giai đoạn 2013–2018. Mặc dù đây là giai đoạn cao điểm tái cơ cấu và bộc lộ rõ nét nhất các lỗ hổng KSNB, bối cảnh số hóa ngân hàng mạnh mẽ sau năm 2020 đặt ra những thách thức mới chưa được bao quát hoàn toàn.
3. Thiên lệch tự báo cáo (Self-reporting Bias): Phương pháp điều tra bảng hỏi khảo sát nhận thức có thể chịu ảnh hưởng bởi tính chủ quan hoặc tâm lý e ngại tiết lộ khiếm khuyết nội bộ của cán bộ ngân hàng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng mô hình nghiên cứu sang các ngân hàng thương mại số, định chế Fintech và ngân hàng bán lẻ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI/ML) trong chấm điểm tín dụng và phát hiện gian lận thời gian thực.
• Hướng 2: Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) hoặc mô hình phân tích định tính so sánh (QCA) để kiểm định sâu hơn các mối quan hệ phi tuyến và tác động tương hỗ giữa 17 nguyên tắc COSO.
• Hướng 3: Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Cross-country comparative study) giữa hệ thống KSNB của hệ thống ngân hàng Việt Nam với các nước trong khối ASEAN-5 trong việc tuân thủ các chuẩn mực an toàn vốn Basel III.

Tác động và ảnh hưởng

graph LR
    subgraph Impact["Tác động Đa chiều của Luận án"]
        direction TB
        I1["Học thuật:<br/>Chuẩn hóa khung đo lường 97 biến KSNB ngân hàng"]
        I2["Ngành Ngân hàng:<br/>Tái lập 3 phòng tuyến kiểm soát rủi ro tại 17 NHTM"]
        I3["Chính sách Vĩ mô:<br/>Cơ sở thực tiễn thúc đẩy giám sát định hướng rủi ro NHNN"]
        I4["Xã hội:<br/>Ngăn ngừa đổ vỡ dây chuyền, bảo vệ hàng nghìn tỷ vốn Nhà nước"]
    end

• Tác động học thuật: Định hình tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo tiến sĩ và sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kế toán và Kiểm toán; tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu sâu về quản trị rủi ro ngân hàng.
• Tác động tới ngành ngân hàng: Cung cấp cẩm nang thực hành tự đánh giá hệ thống KSNB cho ban điều hành 17 NHTM niêm yết, giúp các ngân hàng tối ưu hóa cấu trúc quản trị, giảm thiểu tổn thất hoạt động hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng hỗ trợ Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (NHNN) trong việc sửa đổi, bổ sung các Thông tư quy định về hệ thống KSNB của NHTM, tiệm cận các thông lệ Basel.
• Lợi ích xã hội: Góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, củng cố niềm tin của công chúng vào hệ thống tài chính, ngăn ngừa hiện tượng rút tiền hàng loạt (bank run) và bảo đảm an ninh tài chính quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích hoàn chỉnh tích hợp giữa COSO 2013 và Basel 1998, cùng hệ thống bảng hỏi 97 biến chuẩn hóa để mở rộng các hướng nghiên cứu liên quan.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành NHTM: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ tái định hình môi trường kiểm soát, chuẩn hóa quy trình phân quyền, thiết lập hạn mức tín dụng và cơ chế kiểm toán nội bộ độc lập.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (NHNN, Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước): Nắm bắt bức tranh thực chứng về các khiếm khuyết mang tính hệ thống của KSNB tại các NHTM, từ đó xây dựng các chính sách thanh tra chuyên đề và cảnh báo sớm từ xa hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Khung kiểm soát nội bộ COSO 2013 kết hợp Chuẩn mực KSNB Basel 1998 sang môi trường hệ thống ngân hàng tại một quốc gia đang phát triển. Luận án đã tích hợp thành công góc độ quản trị vi mô của doanh nghiệp với chức năng quản lý vĩ mô của Nhà nước, làm rõ cơ chế tương tác giữa 17 nguyên tắc COSO với việc kiểm soát các rủi ro tài chính đặc thù (rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thanh khoản).

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các công trình đi trước tại Việt Nam?

So với các nghiên cứu trước (như Nguyễn Thị Lan Anh 2013 chỉ dừng lại ở 3 yếu tố KSNB; Trương Nguyễn Tường Vy 2018 chỉ khảo sát mảng tín dụng; Phạm Thanh Thủy 2016 thiếu vắng định lượng đa chiều), luận án đã thiết lập quy trình nghiên cứu hỗn hợp toàn diện: khảo sát 97 biến quan sát bao trùm cả 5 thành phần COSO trên mẫu đại diện $N=354$ cán bộ thuộc 17 NHTM niêm yết, kết hợp phân tích thứ cấp 6 năm BCTC kiểm toán (2013–2018) và phỏng vấn sâu cơ quan thanh tra giám sát NHNN.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và có dữ liệu chứng minh?

Phát hiện bất ngờ nhất là nghịch lý thông tin và truyền thông: sự gia tăng khối lượng báo cáo định kỳ không làm giảm thiểu rủi ro mà tạo ra hiện tượng “nhiễu thông tin”. Dữ liệu khảo sát 19 biến thành phần Thông tin & Truyền thông cho thấy các luồng thông tin cảnh báo rủi ro thực chất từ cấp dưới thường bị suy giảm hoặc bóp méo khi truyền lên cấp điều hành do xung đột lợi ích và áp lực chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng ngắn hạn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án mô tả chi tiết công thức xác định cỡ mẫu $n = \frac{Z^2 p(1-p)}{e^2}$, quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng, toàn bộ cấu trúc 97 câu hỏi khảo sát chia theo 5 nhóm nhân tố, cùng thang đo Likert 5 điểm và quy chuẩn mã hóa dữ liệu. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng giao thức này để kiểm chứng lặp lại trên các tập dữ liệu ngân hàng khác.

5. Luận án định hình chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu học thuật tập trung vào: (i) Tích hợp công nghệ RegTech và SupTech vào hệ thống KSNB tự động; (ii) Mô hình hóa tác động của văn hóa rủi ro (Risk Culture) lên hành vi tuân thủ của nhân viên; và (iii) Đánh giá khả năng chống chịu của hệ thống KSNB trước các cú sốc tài chính phi truyền thống và an ninh mạng ngân hàng.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Luận án đã làm sáng tỏ bản chất, vai trò, nguyên tắc và 5 thành phần cốt lõi của hệ thống KSNB trong NHTM theo chuẩn mực COSO 2013 và Basel 1998, đặt trong mối quan hệ hữu cơ với chức năng quản lý vĩ mô của Nhà nước.
2. Lượng hóa thực trạng KSNB tại 17 NHTM Việt Nam: Thông qua bộ dữ liệu 354 mẫu khảo sát và phân tích thứ cấp giai đoạn 2013–2018, luận án chỉ ra các điểm nghẽn nghiêm trọng tại khâu Môi trường kiểm soát và Quy trình đánh giá rủi ro dẫn đến các tổn thất hàng nghìn tỷ đồng.
3. Thiết lập khung phân tích 97 biến chuẩn hóa: Cung cấp công cụ đo lường thực nghiệm có độ tin cậy và giá trị khoa học cao, giải quyết triệt để khoảng trống thiếu hụt công cụ đánh giá KSNB định lượng trong ngành ngân hàng Việt Nam.
4. Đề xuất hệ giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao: Xác lập 5 nhóm giải pháp hoàn thiện 5 thành phần KSNB gắn liền với định hướng rủi ro, kết hợp khuyến nghị tái cấu trúc mô hình thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Tạo nền tảng phát triển các dòng nghiên cứu sâu về quản trị rủi ro số, kiểm soát tự động hóa và an toàn vốn ngân hàng tiệm cận chuẩn mực quốc tế Basel III.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Những vấn đề cơ bản về kiểm soát nội bộ và hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng thương mại Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam Chương 4: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu nƣớc ngoài 1. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ Kiểm soát nội bộ là một vấn đề luôn thu hút được sự quan tâm chú ý trong cả thực tiễn và lý luận. Trong giai đoạn sơ khai, KSNB xuất phát ban đầu từ sự quan tâm của kiểm toán độc lập mà hình thức ban đầu là kiểm soát tiền.

Đến năm 1905, trong cuốn “Lý thuyết và thực hành kiểm toán” (Auditing – Theory and Practice) [74,tr.83-84] của Robert Montgomery đã bắt đầu xuất hiện thuật ngữ “ Kiểm soát nội bộ ”. Khi nghiên cứu, tác giả đã đưa ra ý kiến của mình về nội dung của hệ thống kiểm tra nội bộ (System of internal check) mà sau này đã phát triển lên thành KSNB trong chương V – Nhiệm vụ của Kiểm toán viên. Tác giả đưa ra nội dung của kiểm tra nội bộ chủ yếu là kiểm tra về kế toán. Khẳng định hệ thống kiểm tra nội bộ là một hệ thống bao gồm các ghi chép kế toán, phương pháp ghi chép và kiểm tra để nhằm mục đích bảo vệ tài sản như tiền mặt, hàng hóa… và đặc biệt là kiểm tra các giao dịch có liên quan tới tiền mặt, hoạt động bán hàng, mua hàng, lập báo cáo và sổ sách kế toán.

Quan điểm này đưa ra chủ yếu để giúp cho kiểm toán viên trong việc nhận diện tác động của KSNB tới công việc của kiểm toán nên còn tương đối đơn giản và mang tính sơ khai. Trong quyển “Kiểm toán nội bộ hiện đại – Đánh giá các hoạt động và hệ thống kiểm soát” của Tác giả Victor Z. Brink và Herbert Witt (1982) [81]. Tác giả đã đưa ra mười nhận định về KSNB được thể hiện trong chương 4 – Nguyên tắc cơ bản của kiểm soát và chương 6 – Phương thức hoạt động của kiểm toán viên nội bộ.

Brink và Herbert Witt cho rằng “kiểm soát nội bộ được dùng để mô tả những phương pháp thực hành nội bộ có liên quan đến việc nhằm đạt tốt hơn các mục tiêu của tổ chức thực hiện”. KSNB bao gồm kiểm soát nội bộ tiến hành với cả hoạt động kế toán và các hoạt động khác. Quan điểm của tác giả c ng cho rằng nên tập trung vào KSNB về kế toán trong đó tập trung trực tiếp vào việc đảm bảo lập BCTC đáng tin cậy và tuân thủ luật pháp. 8 Như vậy, trong giai đoạn hình thành, khái niệm KSNB không ngừng được mở rộng ra khỏi những thủ tục bảo vệ tài sản và ghi chép sổ sách kế toán.

Trước khi báo cáo COSO(1992) ra đời, KSNB vẫn dừng lại như là một phương tiện phục vụ cho kiểm toán viên trong kiểm toán BCTC. Đến năm 1992, các công ty ở Hoa Kỳ phát triển nhanh, kèm theo đó là tình trạng gian lận gia tăng, gây thiệt hại nặng nền cho nền kinh tế. Trước bối cảnh đó, nhiều ủy ban ra đời nhằm tìm các biện pháp ngăn chặn và khắc phục các gian lận, hỗ trợ phát triển kinh tế trong đó có Ủy ban COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission - Uỷ ban của các tổ chức tài trợ của Ủy ban Treadway), là một tổ chức được thành lập dựa trên sự khởi xướng và tài trợ của năm tổ chức là: Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội Kiểm toán viên nội bộ (IIA - Institute of Internal Auditors), Hiệp hội Quản trị viên tài chính (FEI – Financial Executives Institude), Hiệp hội Kế toán Hoa kỳ (AAA - American Accounting Association), Hiệp hội Kế toán viên quản trị (IMA - Institude of Management Accountants). Báo cáo của COSO bao gồm bốn phần và là tài liệu đầu tiên trên thế giới nghiên cứu một cách đầy đủ và có hệ thống về hệ thống KSNB, làm nền tảng cho hệ thống lý thuyết về KSNB sau này.

Báo cáo của COSO là khung lý thuyết căn bản để các nhà nghiên cứu sau này phát triển lý thuyết và hoàn thiện lý thuyết đó trong những môi trường và điều kiện kinh doanh cụ thể. C ng từ đây, khi nghiên cứu về KSNB, các nhà quản lý sẽ nhìn nhận một cách cụ thể hơn về vai trò c ng như các bộ phận cấu thành của nó để có thể thiết kế và vận hành được một hệ thống KSNB phát huy được hiệu lực và mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình hoạt động. Báo cáo COSO đưa ra cách nhìn nhận một cách toàn diện về KSNB trong một tổ chức, một doanh nghiệp dưới những góc độ khác nhau như KSNB theo cách nhìn nhận của quản lý, những bộ phận hợp thành KSNB, báo cáo ra bên ngoài và đánh giá KSNB. Báo cáo của COSO 1992 được tiếp tục hoàn thiện và công bố với những thay đổi khác nhau về nội dung, hình thức c ng như xem xét những tác động tới KSNB trong bối cảnh mới vào các năm 2004, 2009, 2013 và 9 2015.

Năm 2004, Báo cáo KSNB thay đổi cách nhìn nhận theo phạm vi rộng hơn c ng như xem xét những tác động tích cực tới KSNB để có thể cải thiện hiệu lực kiểm soát. Theo Báo cáo COSO (2004), KSNB cần đặt trong bối cảnh rộng hơn, đó là quản trị rủi ro doanh nghiệp. Có thể nói, Báo cáo COSO (2013) có sự thay đổi đáng kể nhất là việc hệ thống hóa của 17 nguyên tắc nhằm hỗ trợ năm thành phần. Báo cáo về Khung kiểm soát 2015 được COSO công bố [87] c ng cho thấy một số điểm mới trong cách nhìn nhận về KSNB, theo đó, KSNB vẫn được xác lập trên cơ sở những nguyên tắc và thành phần nêu trong Báo cáo COSO 2013 và 1992 nhưng nhấn mạnh hơn vào quản trị rủi ro và quản trị công ty trong điều kiện môi trường hoạt động thay đổi.

Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể Nghiên cứu của nhóm tác giả Lakis, Vaclovas, Giriunas, Lukas (2012) đã khám phá các khái niệm của hệ thống KSNB, trong đó các giá trị cơ bản cần thiết cho hệ thống KSNB bao gồm tính trung thực, tin tưởng, tôn trọng, cởi mở, kỹ năng, kinh tế, chủ động…. Theo nghiên cứu này, một cấu trúc khuôn mẫu cho một hệ thống KSNB có thể được sử dụng trong việc xây dựng hoặc hoàn thiện hay sửa đổi một mô hình cụ thể của một hệ thống KSNB các đơn vị hoạt động khác nhau trong phạm vi một ngành [91]. Nghiên cứu của nhiều tác giả c ng đã đề cập đến vấn đề nâng cao KSNB bằng cách đặt nó trong bối cảnh rộng hơn của quản trị rủi ro doanh nghiệp [85]. Spira và Micheal Page (2002) chỉ ra quan hệ chặt chẽ giữa quản trị rủi ro với KSNB [60].

Etherington và Irene M. Gordon đã đưa ra các nghiên cứu về hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp tại Canada trong cuốn “Internal controls in Canadian corporations” 10 [62]. Trong tài liệu này, các tác giả đưa ra nhận định rằng hệ thống KSNB không được định nghĩa bởi các nhà quản trị mà thường được định nghĩa trên quan điểm của kiểm toán viên, tuy nhiên hệ thống này chịu ảnh hưởng rất nhiều từ quan điểm và nhận thức của các nhà quản trị cấp cao. Các tác giả đã quan tâm việc thể hiện của KSNB trên các khía cạnh kiểm soát quản lý, kiểm soát hoạt động và kiểm soát kế toán c ng như bày tỏ sự quan tâm về mối quan hệ giữa chi phí kiểm soát với lợi ích mà kiểm soát mang lại.

Gamage và các cộng sự đã thực hiện nghiên cứu “A proposed reaserch framework effectiveness of internal control system in state commercial banks in Srilanka” [47]. Nhóm tác giả thực hiện việc kiểm tra tính chất và cấu trúc của hệ thống KSNB trong các NHTM Nhà nước; xác định mối quan hệ giữa các thành phần KSNB với hiệu quả của hệ thống KSNB trong NHTM Nhà nước; Điều tra các hành vi gian lận trong các NHTM Nhà nước; Xác định các yếu tố góp phần vào tỷ lệ mắc các hành vi gian lận trong NHTM Nhà nước và xác định các chiến lược có thể thực hiện để loại bỏ gian lận. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa đóng góp lớn cho các NHTM trong hoạt động KSNB, quản lý và bảo vệ tài sản của mình, phòng ngừa và phát hiện các hành vi gian lận, sai sót trong hoạt động của ngân hàng. Nghiên cứu về hệ thống KSNB trong mối quan hệ với quản trị rủi ro c ng các được tác giả Merchant, K.

Bedford (1989) nghiên cứu. Trong tác phẩm của mình, các tác giả tiếp cận trên góc độ quản trị doanh nghiệp đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ của hệ thống KSNB với quá trình quản trị doanh nghiệp, nó có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới của doanh nghiệp và đóng vai trò định hướng thị trường cho sản phẩm đầu ra của doanh nghiệp. Các tác giả đã khai thác khía cạnh kiểm soát trong phạm vi nội bộ gắn với tác động vào hành vi. Trên cơ sở đó, cá nhân nhà quản trị sẽ tác động vào hoạt động theo hướng đạt được mục tiêu tốt nhất, ngăn chặn những nguy cơ xấu có thể xảy ra ([64], [32]).

Một số nghiên cứu khác xem xét việc KTNB, đánh giá hệ thống KSNB và tìm cách cải thiện hiệu lực kiểm soát trong quản lý. Có thể kể đến như nghiên 11 cứu của Alvin A. Arens và James Loebeke về “Kiểm toán – một phương pháp liên kết”, Robert R. Moller về “Kiểm toán nội bộ hiện đại”.

Kế thừa và phát triển quan điểm của Brink về KTNB và các nội dung của KSNB, các tác giả tập trung đi vào làm rõ mối quan hệ giữa KSNB và KTNB. Theo đó, KSNB tác động tới việc tổ chức KTNB và ngược lại, mục đích hướng tới của quản lý là cải thiện hiệu quả và hiệu lực các hoạt động trong doanh nghiệp ([75], [30]). Faudizah, Hasnah và Muhamad chứng minh KSNB có mối quan hệ mang tính tích cực với chiến lược kinh doanh, KSNB có tác động đến việc phát triển sản phẩm mới trong quan hệ với định hướng thị trường của doanh nghiệp [45]. Nghiên cứu của các tác giả Robert R.

Moller về KTNB cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa KTNB và KSNB trong quản trị, đặc biệt là quản trị rủi ro [75].