Luận án tiến sĩ về đa dạng hóa hiệu quả và quản lý rủi ro tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đa dạng hóa hiệu quả và rủi ro tại các ngân hàng thương mại việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại

• Tác giả: Võ Đức Thọ
• Người hướng dẫn: PTS. Thân Thị Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Đa Dạng Hóa, Hiệu Quả Và Rủi Ro Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đa dạng hóa tài sản trong ngân hàng thương mại Việt Nam

Đa dạng hóa tài sản (ĐDH) là một chiến lược quan trọng trong hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam. Việc thực hiện ĐDH không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro tài chính mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD). Theo Froot và Stein (1998), ĐDH có thể tạo ra cơ chế phòng vệ hiệu quả trước các biến động bất lợi trong môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, cũng có những quan điểm cho rằng ĐDH có thể dẫn đến sự gia tăng rủi ro, như DeYoung và Roland (2001) đã chỉ ra rằng sự chuyển dịch từ các hoạt động truyền thống sang các dịch vụ tài chính phi ngân hàng có thể tạo ra những biến động không mong muốn trong dòng tiền. Điều này cho thấy rằng, mặc dù ĐDH có thể mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về các rủi ro tiềm ẩn mà nó mang lại.

1.1. Tác động của đa dạng hóa đến hiệu quả hoạt động kinh doanh

Nghiên cứu của Baele và cộng sự (2007) cho thấy ĐDH có thể cải thiện HQHĐKD thông qua việc cung cấp nhiều nguồn thu nhập khác nhau, giúp ngân hàng ổn định hơn trước những biến động của thị trường. Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng. Nghiên cứu của Cerasi và Daltung (2000) nhấn mạnh rằng việc lựa chọn danh mục không hợp lý có thể dẫn đến những quyết định kém hiệu quả, từ đó làm suy giảm HQHĐKD. Do đó, cần có các chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả để đảm bảo rằng ĐDH thực sự mang lại lợi ích cho ngân hàng.

1.2. Đánh giá rủi ro trong quá trình đa dạng hóa

Đánh giá rủi ro là một phần quan trọng trong quá trình ĐDH. Theo Acharya và cộng sự (2006), sự gia tăng rủi ro doanh thu có thể xảy ra khi ngân hàng mở rộng hoạt động vào các lĩnh vực mới mà họ chưa có kinh nghiệm. Điều này có thể làm giảm khả năng sinh lợi của ngân hàng. Do đó, việc quản lý danh mục đầu tư một cách chặt chẽ và có hệ thống là rất cần thiết để giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

II. Quản lý rủi ro tài chính trong ngân hàng thương mại

Quản lý rủi ro tài chính là một yếu tố không thể thiếu trong hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Theo Stiroh (2004), các ngân hàng cần phải xây dựng các cơ chế quản lý rủi ro hiệu quả để đối phó với những biến động không lường trước trong môi trường kinh doanh. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc áp dụng các công cụ quản lý rủi ro hiện đại có thể giúp ngân hàng giảm thiểu thiệt hại do rủi ro gây ra. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc quản lý rủi ro không chỉ giúp bảo vệ lợi nhuận mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng.

2.1. Các loại hình rủi ro trong ngân hàng thương mại

Ngân hàng thương mại thường đối mặt với nhiều loại hình rủi ro khác nhau, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và rủi ro thị trường. Theo nghiên cứu của Rose (1989), các ngân hàng cần phải có các chiến lược cụ thể để đối phó với từng loại rủi ro này. Việc hiểu rõ về các loại hình rủi ro sẽ giúp ngân hàng xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả và từ đó tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

2.2. Chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả

Một trong những chiến lược quản lý rủi ro hiệu quả là đa dạng hóa danh mục đầu tư. Nghiên cứu của Templeton và Severiens (1992) cho thấy rằng việc đa dạng hóa các sản phẩm tài chính có thể giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro hệ thống. Bên cạnh đó, việc áp dụng các công cụ tài chính phức tạp như hợp đồng tương lai và tùy chọn cũng có thể giúp ngân hàng phòng ngừa rủi ro một cách hiệu quả hơn.

III. Chiến lược đầu tư và tối ưu hóa lợi nhuận

Chiến lược đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa lợi nhuận cho các ngân hàng thương mại. Theo các nghiên cứu, việc đầu tư vào các lĩnh vực phi tín dụng có thể giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng sinh lời. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, các ngân hàng cần phải xem xét lại chiến lược đầu tư của mình để đảm bảo rằng họ không bị phụ thuộc quá nhiều vào các nguồn thu từ tín dụng.

3.1. Đầu tư vào các sản phẩm tài chính phi tín dụng

Đầu tư vào các sản phẩm tài chính phi tín dụng là một xu hướng ngày càng phổ biến trong ngành ngân hàng. Nghiên cứu của Gizaw và cộng sự (2015) cho thấy rằng các ngân hàng có tỷ lệ đầu tư cao vào các sản phẩm phi tín dụng thường có hiệu quả hoạt động tốt hơn. Điều này cho thấy rằng việc đa dạng hóa danh mục đầu tư không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tối ưu hóa lợi nhuận.

3.2. Tối ưu hóa lợi nhuận thông qua quản lý tài sản

Quản lý tài sản là một yếu tố quan trọng trong việc tối ưu hóa lợi nhuận. Theo nghiên cứu của Zou và Li (2014), việc tối ưu hóa danh mục tài sản có thể giúp ngân hàng cải thiện tỷ suất sinh lợi. Các ngân hàng cần phải thường xuyên đánh giá lại danh mục tài sản của mình để đảm bảo rằng họ đang đầu tư vào các lĩnh vực có tiềm năng sinh lời cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên tái cấu trúc tài chính toàn cầu và cạnh tranh gia tăng từ làn sóng ngân hàng số (digital banking), hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) tại các thị trường mới nổi đối mặt với áp lực chuyển dịch quyết liệt từ mô hình tín dụng truyền thống sang hoạt động phi truyền thống. Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Võ Đức Thọ (2021) với tiêu đề "Đa dạng hóa, hiệu quả và rủi ro tại các ngân hàng thương mại Việt Nam" (chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, mã số: 9340201, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh; hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Thân Thị Thu Thủy và PGS.TS. Phạm Khánh Nam) là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để cân bằng giữa đa dạng hóa (ĐDH), hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD) và tối thiểu hóa rủi ro trong một nền kinh tế chuyển đổi.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước đây bộc lộ ba hạn chế lớn:

1. Đa số nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam (Võ Xuân Vinh & Trần Thị Phương Mai, 2015; Hồ Thị Hồng Minh & Nguyễn Thị Cành, 2015) chỉ tiếp cận ĐDH ở khía cạnh đơn lẻ là ĐDH thu nhập (income diversification), hoàn toàn bỏ sót tính đa diện trong cấu trúc hoạt động ngân hàng gồm tiền gửi (deposit), tín dụng (loan) và tài sản (asset).
2. Các công trình chỉ xem xét tác động một chiều tuyến tính bằng các mô hình hồi quy OLS, FEM, REM hoặc GMM tĩnh, chưa phản ánh được cơ chế tương tác đa chiều, đồng thời (simultaneous feedback loops) giữa ĐDH, hiệu quả và rủi ro.
3. Việc đo lường hiệu quả và rủi ro chủ yếu phụ thuộc vào các tỷ số kế toán truyền thống (ROA, ROE, tỷ lệ nợ xấu NPL), vốn chịu sự chi phối của chính sách kế toán chủ quan và không phản ánh được đường biên kỹ thuật tối ưu.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi 1 / Giả thuyết H1: Tồn tại tác động một chiều ở trạng thái tĩnh và động của 4 loại hình ĐDH (tiền gửi, tín dụng, tài sản, thu nhập) đến HQHĐKD của các NHTM Việt Nam.
• Câu hỏi 2 / Giả thuyết H2: Tồn tại tác động một chiều ở trạng thái tĩnh và động của 4 loại hình ĐDH đến rủi ro ngân hàng (rủi ro dự phòng tín dụng và rủi ro kém hiệu quả ổn định).
• Câu hỏi 3 / Giả thuyết H3: Tồn tại mối quan hệ tương tác đồng thời đa chiều giữa hệ thống 4 loại hình ĐDH, HQHĐKD và rủi ro tại các NHTM Việt Nam.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của Lý thuyết kinh tế theo phạm vi (Economies of Scope - Panzar & Willig, 1977), Lý thuyết hành vi đa dạng hóa (Behavioral Theory of Diversification - Sutton, 1973), Lý thuyết chi phí đại diện (Agency Cost Theory - Jensen & Meckling, 1976; Amihud & Lev, 1981), Lý thuyết vị thế thị trường (Market Power Theory - Porter, 1980) và Quan điểm dựa vào nguồn lực (Resource-Based View - RBV - Barney, 1991).

Phạm vi nghiên cứu bao gồm bộ dữ liệu bảng cân bằng và không cân bằng của 25 NHTM Việt Nam giai đoạn 2000–2018 từ nguồn Bankscope và Orbis Bank Focus. Mẫu khảo sát đại diện 89,91% tổng tài sản (8.185 nghìn tỷ đồng trên 9.544 nghìn tỷ đồng) và 84,33% tổng vốn điều lệ (350.068 tỷ đồng trên 415.123 tỷ đồng) của toàn hệ thống NHTM Việt Nam tính đến ngày 31/12/2018.

---

Literature Review và Positioning

Các dòng nghiên cứu học thuật quốc tế về mối quan hệ giữa ĐDH, HQHĐKD và rủi ro tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

Luồng quan điểm thứ nhất (Premium View) khẳng định ĐDH củng cố khả năng phòng vệ rủi ro phá sản, giảm thiểu bất cân xứng thông tin và tối ưu hóa quy mô phạm vi. Baele và cộng sự (2007) phân tích 255 ngân hàng tại 17 quốc gia Châu Âu giai đoạn 1989–2004 chứng minh ĐDH doanh thu làm tăng HQHĐKD và giảm thiểu rủi ro phi hệ thống. Tương tự, Sissy và cộng sự (2017) khảo sát 320 ngân hàng tại 29 quốc gia Châu Phi (2002–2013) và Shim (2019) khảo sát 136.400 quan sát quý tại Mỹ khẳng định ĐDH tín dụng củng cố chỉ số lành mạnh tài chính Z-score. Kwan (1998) cùng Landskroner và cộng sự (2005) chứng minh sự kết hợp giữa các mảng kinh doanh có tương quan lợi nhuận thấp tạo ra lợi thế dịch chuyển dòng tiền ổn định.

Luồng quan điểm thứ hai (Discount View) lập luận rằng ĐDH làm phân tán nguồn lực, gia tăng xung đột lợi ích và thổi phồng chi phí đại diện. DeYoung và Roland (2001) tại Mỹ phát hiện việc chuyển dịch sang dịch vụ ngoài lãi làm tăng biến động dòng tiền và đòn bẩy hoạt động, đẩy rủi ro doanh thu lên cao. Acharya và cộng sự (2006) khi nghiên cứu 105 ngân hàng tại Ý (1993–1999) nhấn mạnh: "Đa dạng hóa nợ không mang lại lợi ích vốn có như bản chất ban đầu đặt ra, không cải thiện được HQHĐKD và không kiểm soát được rủi ro do cơ chế quản trị danh mục lỏng lẻo". Berger và cộng sự (2010) khi phân tích 88 ngân hàng Trung Quốc (1996–2006) chỉ ra rằng cả 4 hình thức ĐDH (tiền gửi, cho vay, tài sản, địa lý) đều làm suy giảm lợi nhuận và đẩy chi phí vận hành lên cao.

Luận án định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc khắc phục tính phiến diện của các nghiên cứu trước:

• So với công trình của Berger và cộng sự (2010) tại thị trường chuyển đổi Trung Quốc vốn chỉ dùng OLS và hàm sản xuất độc lập, luận án mở rộng sang hệ thống hồi quy đồng thời SUR (Seemingly Unrelated Regression) nhằm giải quyết triệt để nội sinh.
• So với nghiên cứu của Duho và Onumah (2019) tại Ghana và Moudud-Ul-Huq (2019) tại nhóm BRICS & ASEAN, luận án tách bạch rõ nét 4 cấu trúc ĐDH (tiền gửi, tín dụng, tài sản, thu nhập) kết hợp cùng lúc hai thước đo: tỷ số tài chính kế toán và chỉ số biên phi tham số/tham số từ hàm sản xuất biên ngẫu nhiên SFA.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng tính thích ứng của các lý thuyết quản trị tài chính hiện đại trong bối cảnh thị trường cận biên:

1. Phát triển Lý thuyết Kinh tế theo phạm vi (Panzar & Willig, 1977): Minh chứng rõ nét rằng hàm tổng chi phí $C(y_1, y_2) < C(y_1) + C(y_2)$ chỉ đạt được khi hạ tầng ngân hàng số và năng lực quản trị rủi ro phát triển đồng bộ. Nếu không, hiện tượng phi kinh tế theo phạm vi ($SOC_{SY} > SOC_1S_1Y_1 + SOC_2S_2Y_2$) sẽ xuất hiện do chi phí phối hợp nguồn lực vượt quá thặng dư lợi ích.
2. Bổ sung Lý thuyết Hành vi ĐDH (Sutton, 1973): Làm rõ cơ chế "ĐDH đẩy chi phí" (cost-push) khi tốc độ tăng trưởng tín dụng bị trần hạn mức tín dụng kiềm chế, buộc ngân hàng phải mở rộng ĐDH tiền gửi và tài sản, dẫn đến chi phí vốn bình quân gia tăng.
3. Thách thức Lý thuyết Chi phí đại diện (Jensen & Meckling, 1976): Xác định ranh giới can thiệp của người quản trị, chứng minh việc mở rộng đa danh mục tài sản tại các NHTM cổ phần thiếu kiểm soát sở hữu tập trung sẽ làm tăng rủi ro đạo đức (moral hazard).

   [CẤU TRÚC ĐA DẠNG HÓA]
   - Đa dạng hóa Tiền gửi (Foc_DEP)
   - Đa dạng hóa Tín dụng (Foc_LOAN)  <========>  [HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG (HQHĐKD)]
   - Đa dạng hóa Tài sản (Foc_ASS)                - Tỷ số kế toán (ROA, ROE, NIM)
   - Đa dạng hóa Thu nhập (DIV_INC)              - Kém hiệu quả chi phí (INEFF - SFA)
             ||                                                    ||
             ||                                                    ||
             ===================> [RỦI RO NGÂN HÀNG] <==============
                                  - Rủi ro Dự phòng tín dụng (LLP/TA)
                                  - Rủi ro Kém hiệu quả ổn định (STAB_INEFF)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp đồng thời ba cấu phần đo lường:

• Đo lường Đa dạng hóa: Áp dụng chỉ số tập trung phân mảnh Hirschman-Herfindahl Index (HHI): $$Foc = \sum_{i=1}^n \left(\frac{Q_i}{Q}\right)^2$$ (Chỉ số $Foc$ tiệm cận 1 thể hiện mức độ tập trung cao, ngược lại tiệm cận $1/n$ thể hiện mức độ ĐDH cao). Riêng ĐDH thu nhập được tính qua công thức phân rã phương sai doanh thu của Stiroh (2004): $$Div = 1 - (SH_{NET}^2 + SH_{NON}^2)$$
• Đo lường Hiệu quả & Rủi ro bằng SFA: Thiết lập hàm chi phí Translog đa sản lượng: $$\ln\left(\frac{C}{w_3 Z}\right){it} = \alpha_0 + \sum{j=1}^4 \beta_j \ln\left(\frac{y_j}{Z}\right){it} + \frac{1}{2}\sum{j=1}^4\sum_{k=1}^4 \beta_{jk} \ln\left(\frac{y_j}{Z}\right){it} \ln\left(\frac{y_k}{Z}\right){it} + \sum_{l=1}^2 \gamma_l \ln\left(\frac{w_l}{w_3}\right){it} + u{it} + v_{it}$$ (Trong đó: $C$ là tổng chi phí; $Z$ là tổng tài sản; $y$ là vector sản lượng đầu ra gồm cho vay, tiền gửi, tài sản thanh khoản; $w$ là vector giá đầu vào gồm giá quỹ, giá vốn, giá lao động; $u_{it}$ là thành phần kém hiệu quả kỹ thuật - Inefficiency).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Chủ nghĩa thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp suy diễn định lượng thực chứng, đảm bảo tính khách quan của dữ liệu bảng đa chiều.
• Tiêu chuẩn chọn mẫu: Chọn lọc 25 NHTM hoạt động liên tục tại Việt Nam có đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán và dữ liệu khớp nối trên hệ thống Bankscope / Orbis Bank Focus trong suốt chu kỳ 19 năm (2000–2018).

Quy trình và kỹ thuật ước lượng

1. Xử lý mô hình tĩnh (Tác động một chiều): Sử dụng phương pháp Bình phương tối thiểu tổng quát cho dữ liệu bảng (Fitted Panel GLS) và kỹ thuật hiệu chỉnh sai số chuẩn Driscoll-Kraay (1998) nhằm khắc phục hoàn toàn ba khuyết tật kinh tế lượng: phương sai thay đổi (heteroscedasticity), tự tương quan chuỗi (serial autocorrelation) và phụ thuộc chéo trong không gian (cross-sectional dependence).
2. Xử lý mô hình động (Tác động một chiều): Ứng dụng kỹ thuật ước lượng sai phân bậc một Moment tổng quát hai bước (Two-step First-Difference GMM - FDGMM) theo chuẩn Arellano & Bond (1991) và Roodman (2009). Mô hình kiểm soát độ trễ bậc 1 của biến phụ thuộc ($Y_{it-1}$), triệt tiêu tác động cố định không quan sát được và xử lý nội sinh bằng biến công cụ nội tại (instrumental variables), kiểm định qua Hansen $J$-test ($p > 0,10$) và Arellano-Bond AR(2) ($p > 0,10$).
3. Mô hình hệ phương trình đồng thời (Tác động đa chiều): Triển khai kỹ thuật Hồi quy của hệ thống biểu thức gần như không tương quan (Seemingly Unrelated Regression - SUR) của Zellner (1962). SUR ước lượng đồng thời hệ phương trình cấu trúc, triệt tiêu tương quan giữa các biến giải thích và phần dư của từng phương trình đơn lẻ, nhưng cho phép các sai số ngẫu nhiên liên kết tương quan giữa các phương trình, đạt chuẩn ước lượng tuyến tính không chệch tốt nhất (Best Linear Unbiased Estimator - BLUE).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hiệu ứng phân hóa sâu sắc giữa các loại hình ĐDH:

   • ĐDH thu nhập (DIV_INC) tác động tích cực có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$) đến HQHĐKD đo bằng ROA và biên lãi ròng NIM, đồng thời làm giảm rủi ro tổng thể. Mở rộng thu nhập ngoài lãi (phí dịch vụ, bảo lãnh, thanh toán số) là động lực cải thiện lợi nhuận bền vững.
   • Ngược lại, ĐDH tín dụng (Foc_LOAN) và ĐDH tiền gửi (Foc_DEP) lại biểu hiện tác động tiêu cực đến hiệu quả kỹ thuật trong mô hình động FDGMM và SUR ($p < 0,05$). Việc dàn trải cho vay vào quá nhiều ngành nghề phi cốt lõi khi chưa đủ năng lực thẩm định chuyên sâu làm gia tăng tỷ lệ chi phí trên doanh thu.

2. Bằng chứng về sự đánh đổi giữa ĐDH tài sản và chất lượng tín dụng:

   • ĐDH tài sản làm tăng rủi ro dự phòng tín dụng ($LLP/TA$) với hệ số hồi quy dương có ý nghĩa ($p < 0,01$). Khi các NHTM nắm giữ nhiều danh mục tài sản đầu tư tài chính phức tạp, chi phí trích lập dự phòng rủi ro nợ xấu tăng cao tương ứng.

3. Tính hai chiều trong mối quan hệ giữa Hiệu quả và Đa dạng hóa:

   • Kết quả hồi quy SUR khẳng định mối quan hệ phản hồi đồng thời: Ngân hàng có HQHĐKD thấp trong quá khứ có xu hướng đẩy mạnh ĐDH để tìm kiếm lợi nhuận biên mới (phù hợp với lý thuyết Sutton, 1973), tuy nhiên nếu thiếu hệ thống kiểm soát nội bộ, quá trình này ngay lập tức làm gia tăng rủi ro kém hiệu quả ổn định (Stability Inefficiency).

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                 BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ HỒI QUY ĐỒNG THỜI SUR                           |
+----------------------+--------------------+--------------------+----------------------+
| Biến Đa dạng hóa     | Tác động -> HQHĐKD | Tác động -> Rủi ro | Ý nghĩa thống kê     |
+----------------------+--------------------+--------------------+----------------------+
| ĐDH Thu nhập (DIV)   | Đồng biến (+)      | Nghịch biến (-)    | p < 0.01 (Rất cao)   |
| ĐDH Tín dụng (LOAN)  | Nghịch biến (-)    | Đồng biến (+)      | p < 0.05 (Ý nghĩa)   |
| ĐDH Tiền gửi (DEP)   | Nghịch biến (-)    | Đồng biến (+)      | p < 0.05 (Ý nghĩa)   |
| ĐDH Tài sản (ASS)    | Không rõ ràng      | Đồng biến (+)      | p < 0.01 (Rất cao)   |
+----------------------+--------------------+--------------------+----------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt quản trị ngân hàng: Các nhà quản trị NHTM cần tái định hình chiến lược ĐDH: chuyển trọng tâm từ "ĐDH bề rộng" (dàn trải danh mục cho vay và huy động tiền gửi đa kỳ hạn/đối tượng phân tán) sang "ĐDH chiều sâu" dựa trên hệ sinh thái dịch vụ thu phí phi tín dụng và dịch vụ số hóa.
• Về mặt hoạch định chính sách (NHNN): Ngân hàng Nhà nước cần ban hành các chỉ số giám sát an toàn vi mô tích hợp biên kỹ thuật SFA thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ nợ xấu kế toán; thiết lập chính sách điều tiết hạn mức tăng trưởng tín dụng linh hoạt gắn liền với năng lực quản trị rủi ro của từng nhóm ngân hàng thương mại.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu: Mẫu nghiên cứu dừng lại ở 25 NHTM do rào cản tính liên tục và minh bạch của dữ liệu tài chính giai đoạn 2000–2018; chưa bao quát toàn bộ khối ngân hàng liên doanh và chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.
2. Biến số chưa khai thác: Chưa tách bạch chi tiết tác động của quá trình chuyển đổi số ngân hàng số (Fintech/Digital banking) và ĐDH sở hữu nước ngoài chuyên sâu do hạn chế công bố thông tin trong giai đoạn trước 2015.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng giai đoạn nghiên cứu bao gồm các cú sốc vĩ mô toàn cầu (đại dịch COVID-19, biến động địa chính trị sau 2020).
   • Tích hợp phương pháp phi tuyến tính (mô hình ngưỡng Panel Threshold Regression hoặc Dynamic Spatial Econometrics) để xác định ngưỡng ĐDH tối ưu mà tại đó lợi ích kinh tế theo phạm vi bắt đầu bị lấn át bởi chi phí đại diện.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực kết hợp hàm chi phí biên ngẫu nhiên SFA và hệ phương trình hồi quy đồng thời SUR cho các nghiên cứu tài chính ngân hàng tại thị trường đang phát triển.
• Thực tiễn ngành: Định hướng tái cơ cấu danh mục tài sản và cơ cấu thu nhập cho 31 NHTM cổ phần tại Việt Nam, tối ưu hóa tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên 30% tổng doanh thu hoạt động.
• Quản lý nhà nước: Hỗ trợ cơ quan thanh tra giám sát ngân hàng (NHNN) xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro phá sản dựa trên độ lệch ổn định biên kỹ thuật.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận bộ công cụ đo lường Translog SFA và quy trình ước lượng SUR đa phương trình để xử lý triệt để bài toán nội sinh trong tài chính doanh nghiệp.
• Ban điều hành NHTM: Vận dụng kết quả thực nghiệm để thiết kế chính sách ĐDH danh mục sản phẩm, tránh bẫy suy giảm hiệu quả do tăng trưởng nóng tín dụng phân tán.
• Cơ quan quản lý (SBV, Bộ Tài chính): Có cơ sở dữ liệu định lượng khoa học để điều hành chính sách tiền tệ, quy chuẩn trích lập dự phòng rủi ro và tiêu chuẩn an toàn vốn theo Basel II/III.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hành vi ĐDH của Sutton (1973) và Lý thuyết Kinh tế theo phạm vi của Panzar & Willig (1977) trong môi trường ngân hàng thị trường mới nổi: chỉ rõ hiện tượng "ĐDH bù đắp" – các ngân hàng có hiệu quả thấp buộc phải đa dạng hóa kênh thu nhập ngoài lãi để bù đắp thâm hụt biên lãi ròng, nhưng việc ĐDH tín dụng dàn trải lại kích hoạt chi phí đại diện làm suy giảm hiệu quả kỹ thuật tổng thể.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?
So với các nghiên cứu trước (Võ Xuân Vinh & Trần Thị Phương Mai, 2015 chỉ dùng FEM/REM; Berger và cộng sự, 2010 chỉ ước lượng đơn phương trình), luận án kết hợp đồng bộ ba tầng kỹ thuật: (1) Trích xuất chỉ số Inefficiency qua hàm Translog SFA; (2) Xử lý động một chiều qua Two-step FDGMM kiểm soát nội sinh; (3) Ước lượng hệ phương trình đồng thời SUR (Zellner, 1962) để nắm bắt tương tác đa chiều.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ thực nghiệm là gì?
ĐDH tiền gửi và ĐDH tín dụng không giúp phân tán rủi ro mà ngược lại làm tăng chi phí hoạt động và tăng tỷ lệ trích lập dự phòng nợ xấu tại các NHTM Việt Nam. Điều này bác bỏ giả định truyền thống của lý thuyết danh mục Markowitz khi áp dụng thuần túy vào kênh tín dụng ngân hàng mà không kiểm soát bất cân xứng thông tin.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Toàn bộ định nghĩa biến, công thức HHI, cấu trúc dạng hàm Translog SFA chuẩn hóa bằng chi phí lao động ($w_3$) và quy trình kiểm định Hansen/Arellano-Bond trên dữ liệu bảng đều được trình bày minh bạch, khả thi cho việc tái lập hoàn toàn trên phần mềm Stata.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo?
Nghiên cứu tương tác giữa ĐDH kinh doanh số (Digital Ecosystem Diversification), tài chính xanh (Green Banking) và khả năng chống chịu rủi ro hệ thống (Systemic Risk Resilience) theo chuẩn Basel III và IFRS 9.

---

Kết luận

1. Khẳng định tính đa diện của ĐDH tại các NHTM Việt Nam thông qua hệ thống đo lường 4 thành phần: tiền gửi, tín dụng, tài sản và thu nhập giai đoạn 2000–2018.
2. Chứng minh ĐDH thu nhập là động lực then chốt thúc đẩy HQHĐKD và giảm thiểu rủi ro, trong khi ĐDH tín dụng và tiền gửi dàn trải tạo ra hiệu ứng ngược chiều làm gia tăng chi phí và rủi ro dự phòng.
3. Giải quyết triệt để vấn đề thiên lệch nội sinh và tương quan chuỗi bằng việc kết hợp sáng tạo phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên SFA, mô hình động FDGMM và hệ phương trình đồng thời SUR.
4. Xác lập luận cứ khoa học thực nghiệm vững chắc chứng minh tính hai chiều giữa quyết định ĐDH, kết quả hoạt động kinh doanh và mức độ bất ổn định ngân hàng.
5. Cung cấp hệ thống khuyến nghị chính sách toàn diện cho Ngân hàng Nhà nước và các nhà quản trị NHTM trong việc tái cơ cấu mô hình tăng trưởng, quản trị rủi ro tín dụng và phát triển bền vững hệ thống tài chính tiền tệ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, nội dung của chương 2 cung cấp cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa, hiệu quả hoạt động kinh doanh và rủi ro. Bên cạnh đó, chương này trình bày lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trong nước và ngoài nước về tác động của ĐDH đến HQHĐKD và ngược lại; tác động của ĐDH đến rủi ro và ngược lại; tác động của HQHĐKD đến rủi ro và ngược lại. Từ đó, luận án đưa ra các khe hở nghiên cứu và các giả thuyết cần kiểm chứng. Đa dạng hóa tại ngân hàng thương mại Khái niệm Theo Oxford (2005), đa dạng hóa (diversification) được định nghĩa là không đồng nhất, khác biệt, ĐDH là hoạt động mở rộng hệ thống các kỹ năng, các sản phẩm dịch vụ, các nguồn lực.

nhằm tạo ra hiệu quả hoặc giảm thiểu rủi ro. Thuật ngữ này được ứng dụng trong doanh nghiệp (bao gồm các công ty hoạt động sản xuất kinh doanh và tổ chức hoạt động tài chính tiền tệ như các NHTM), nó đã đề cập tới nhiều khía cạnh ĐDH khác nhau của doanh nghiệp/ngân hàng. Ngoài ra, theo lịch sử thời gian, khái niệm ĐDH được các học giả định nghĩa theo từng khía cạnh khác nhau, cụ thể: Theo Kenny (2009) nhận định, việc trả lời cho câu hỏi thế nào là ĐDH là không dễ dàng đối với cả các nhà nghiên cứu và nhà quản lý. Theo Hall và John (1994); Lang và Stulz (1994); Lubatkin và ctg, (1993) và Robins và Wiersema (2003) nhận định tính phức tạp của ĐDH, cho rằng ĐDH là thang đo đa hướng và được cấu thành bởi rất nhiều thang đo thành phần.

Theo Ansoff (1957), ĐDH liên quan đến thay đổi các đặc tính của các dòng sản phẩm, từ đó làm thay đổi cấu trúc thị trường của doanh nghiệp/ngân hàng. Với lý luận này, ĐDH tiếp cận ở 2 khía cạnh tổng quát là ĐDH sản phẩm và ĐDH thị trường mới trong mối liên hệ mật thiết với nhau. Với định nghĩa này, Ansoft với tác phẩm “Chiến lược ĐDH” có thể được xem là tác giả đặt nền móng đầu tiên nghiên cứu về ĐDH trong hoạt động của doanh nghiệp/ngân hàng. Nghiên cứu của Ansoft cho rằng 14 ĐDH là loại hình chiến lược của doanh nghiệp/ngân hàng, với tên gọi “chiến lược ĐDH”.

Chiến lược ĐDH phân thành 2 loại hình chiến lược, đó là chiến lược ĐDH theo chiều dọc (vertical diversification strategy) và chiến lược ĐDH theo chiều ngang (horizontal diversification strategy). Quan điểm của Ansoft về ĐDH chủ yếu hướng về thị trường và đánh giá doanh nghiệp/ngân hàng có được gọi là ĐDH hay không theo hướng tiếp cận này. Một vài tác giả khác sau này như Levitt (2004); Abell (1980); Chandler Jr (1990) cũng đồng thuận cách tiếp cận này. Sau đó, Gort (1962), đã đưa ra định nghĩa tiếp theo về ĐDH.

Theo tác giả, ĐDH mang ý nghĩa “tính không đồng nhất của sản phẩm đầu ra” (heterogeneity output) căn cứ vào số lượng thị trường mà các sản phẩm cung ứng. Tiếp đến, Booz và ctg (1985) định nghĩa ĐDH căn cứ vào mục đích của ĐDH, ĐDH được xem như phương tiện để tăng trưởng doanh thu hoặc giảm thiểu rủi ro tổng thể khi mở rộng lĩnh vực kinh doanh nền tảng. Hoạt động ĐDH bao gồm tất cả những loại đầu tư, ngoại trừ những đầu tư nhằm tăng tính cạnh tranh của những lĩnh vực kinh doanh hiện hữu, tức không phải hoạt động kinh doanh mới trong kinh doanh, đó là những loại đầu tư có thể tạo ra sản phẩm-dịch vụ mới, phân khúc khách hàng mới, hoặc thị trường địa lý mới. Việc đầu tư này có thể được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau như tự phát triển bên trong tổ chức, các hoạt động đầu tư trực tiếp, mua bán sáp nhập.

Như vậy ĐDH áp dụng cho doanh nghiệp/ngân hàng có những đặc điểm (i) ĐDH được xem là chiến lược quan trọng; (ii) ĐDH với mục tiêu tăng trưởng nhiều hơn mục tiêu phòng ngừa rủi ro; (iii) ĐDH theo định hướng thị trường, hướng tới môi trường bên ngoài của tổ chức, cụ thể, ĐDH được nhìn nhận ở góc độ ĐDH sản phẩm, thị trường địa lý hoặc ngành nghề kinh doanh hay lĩnh vực kinh doanh. Xét về lơ ̣i ích của ĐDH, theo Boot và Schmeits (2000), những rủi ro và tổ n ha ̣i tiềm tàng của kiê ̣t quê ̣ tài chiń h hay rủi ro phá sản đã đươ ̣c cắ t giảm bởi viê ̣c ĐDH rộng khắp các hoa ̣t đô ̣ng ở hầ u hế t các liñ h vực, môi trường khác nhau. Nghiên cứu ̣ chuyể n của Boyd và Graham (1988); Rose (1989) minh chứng nếu ngân hàng dich các hoa ̣t đô ̣ng của ho ̣ sang mô ̣t liñ h vực nhấ t định mà không phải là về sản phẩ m của ngân hàng thì sẽ đa ̣t đươ ̣c viê ̣c cắ t giảm rủi ro chi phí dòng tiề n và rủi ro phá sản. 15 Ngoài ra, Templeton và Severiens (1992); Baele và ctg (2007) cho rằng, ĐDH hoa ̣t đô ̣ng ngân hàng vào các hoa ̣t đô ̣ng dich ̣ vu ̣ ngân hàng giúp giảm thiểu rủi ro phi hê ̣ thố ng, giúp cân bằ ng quản tri,̣ từ đó làm cải thiê ̣n HQHĐKD ngân hàng.

́ h ổ n đinh Theo DeYoung và Roland (2001), nghiên cứu về tin ̣ thanh khoản và hoa ̣t đô ̣ng xử lý nơ ̣, từ đó đánh giá so sánh giữa các chi phí phát sinh từ sản phẩ m ngoài hoa ̣t đô ̣ng ngân hàng (chẳ ng ha ̣n như quỹ tương hỗ, dich ̣ vu ̣ xử lý dữ liê ̣u, hay ̣ vu ̣ bấ t đô ̣ng sản) với các sản phẩ m của dich dich ̣ vu ̣ truyề n thố ng của ngân hàng, thể hiện sự cân bằ ng của cả hê ̣ thố ng. Ngoài ra, HQHĐKD ngân hàng tăng hơn nếu mở rộng triển khai các sản phẩ m phi truyề n thố ng, khi đó rủi ro ngân hàng su ̣t giảm qua hoa ̣t đô ̣ng ĐDH. Đồ ng ý với quan điể m này, theo Meslier và ctg (2013), sử du ̣ng mô hiǹ h ước lươ ̣ng của chỉ số tâ ̣p trung (focus index), minh chứng lơ ̣i ić h từ sự dich ̣ chuyể n từ các hoa ̣t đô ̣ng truyề n thố ng sang các hoa ̣t đô ̣ng ngoài laĩ. Kế t quả là lơ ̣i nhuâ ̣n đươ ̣c gia tăng và rủi ro đươ ̣c điề u chin ̉ h.

Theo Kwan (1998), lơ ̣i ić h ĐDH đố i với viê ̣c cải thiê ̣n HQHĐKD ở các NHTM khi có mức tương quan rấ t yế u giữa chứng khoán và trơ ̣ cấ p ngân hàng. Điề u này đươ ̣c xác nhâ ̣n bởi Cornett và ctg (2002), những hiê ̣u chin̉ h dòng tiề n có thể làm tăng tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA), trong khi rủi ro không còn là yế u tố tác đô ̣ng có ý nghiã. Theo Lang và Stulz (1994), Berger và Ofek (1995), Lamont và Polk (2002) cho rằ ng HQHĐKD của ngân hàng it́ ĐDH sẽ trở nên tê ̣ hơn so với ngân hàng nhiều ĐDH. Đa da ̣ng hóa không đơn thuầ n chỉ mang la ̣i lơ ̣i ić h cho hoa ̣t đô ̣ng ngân hàng mà còn tiề m ẩ n nhiề u trở nga ̣i, ha ̣n chế , gây rủi ro đến HQHĐKD.

Khi đánh giá những cân nhắ c về lơ ̣i ích của ĐDH, nghiên cứu DeYoung và Roland (2001), nhâ ̣n định trong bố i cảnh các ngân hàng ở My,̃ viê ̣c thay đổ i những hoa ̣t đô ̣ng mang tính truyề n thố ng của ngân hàng bằ ng các hoa ̣t đô ̣ng phi ngân hàng sẽ mang la ̣i những bấ t ổ n cao hơn cho dòng tiề n và doanh thu, dẫn đế n những rủi ro lớn hơn cho lơ ̣i nhuâ ̣n ngân hàng. Đồ ng thuận với quan điể m này, Stiroh (2004) đã chứng minh đươ ̣c tác đô ̣ng tiêu cực của ĐDH đến HQHĐKD ngân hàng. Theo Acharya và ctg (2006) những bấ t hơ ̣p lý diễn ra khi có hoa ̣t đô ̣ng ĐDH ngân hàng ở các lĩnh vực khác nhau. Cu ̣ thể , cơ chế quản tri ̣ trở nên yế u hơn, chấ t lươ ̣ng quản lý danh mu ̣c nơ ̣ trở nên yế u 16 kém và vấ n đề ranh giới giữa “chi phí đa ̣i diê ̣n” và HQHĐKD xuất hiện.

Điề u này cũng đươ ̣c xác nhâ ̣n bởi Cerasi và Daltung (2000). Theo Laeven và Levine (2007), các tổ chức tài chiń h/ngân hàng sẽ bi ̣ su ̣t giảm giá tri ̣ thi ̣ trường khi những tổ chức này tiế n hành các hoa ̣t đô ̣ng cho đầ u tư dàn trải. Và lý thuyế t về “chi phí đa ̣i diê ̣n” mô ̣t lầ n nữa minh chứng, những bấ t hơ ̣p lý nô ̣i ta ̣i đã vươ ̣t qua những lơ ̣i ić h thă ̣ng dư của hoa ̣t đô ̣ng ĐDH. Trong khi đó, nghiên cứu ở bố i cảnh các ngân hàng ở Ý, Acharya và ctg (2006) cho rằ ng ĐDH nơ ̣ sẽ không mang lơ ̣i ích vố n có như bản chấ t ban đầ u đă ̣t ra cho nó, không cải thiê ̣n đươ ̣c HQHĐKD và điề u chin ̉ h đươ ̣c rủi ro.

Theo Morgan và Samolyk (2003), nghiên cứu ĐDH địa lý đố i với HQHĐKD (đo lường bằ ng tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản và tỷ suất sinh lợi trên vố n chủ sở hữu), cho rằng mức tiêu cực có ý nghiã thố ng kê của tác động ĐDH đến HQHĐKD. Nghiên cứu ở khu vực ngân hàng Trung Quố c, Berger và ctg (2010) phân tić h mố i quan hê ̣ của ĐDH đố i với HQHĐKD, ĐDH đố i với rủi ro bằ ng 4 khiá ca ̣nh ĐDH ́ du ̣ng (loan diversification), tài sản khác nhau: tiề n gửi (deposit diversification), tin (asset diversification) và địa lý (geographic diversification). Kế t quả, ĐDH có tác đô ̣ng tiêu cực đố i với HQHĐKD, làm giảm doanh thu, lơ ̣i nhuâ ̣n và đẩ y cao chi phi.́ Các loại hình và đo lường đa dạng hóa. Đa dạng hóa là thuật ngữ đã được nhắc đến rất nhiều trong thời gian gần đây khi xu hướng chuyển dịch từ các dịch vụ truyền thống sang các dịch vụ phi truyền thống ngày càng phổ biến.

ĐDH đóng vai trò củng cố hoa ̣t đô ̣ng ngân hàng, giải quyế t những ha ̣n chế của thông tin bấ t cân xứng, xử lý các thông tin thiế t yế u mô ̣t cách có hiê ̣u quả, bằ ng viê ̣c đánh giá tác đô ̣ng của các loa ̣i hiǹ h ĐDH khác nhau lên cả 2 khía ca ̣nh rủi ro hê ̣ thố ng và phi hê ̣ thố ng.