CHƯƠNG 1. CƠ SỞ NGHIÊN CỨU VÀ KHUNG PHÁP LÝ CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan về nhà ở BTC tại khu vực trung tâm TP.HCM Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, TP.HCM liên tục thay đổi và điều chỉnh quy hoạch để đáp ứng nhu cầu phát triển của thành phố trong thời kỳ mới. Trong thiên niên kỷ mới, chính quyền thành phố đã thực hiện những chiến lược cụ thể với mong muốn xây dựng thành phố trở thành một đô thị văn minh và phát triển hàng đầu trong khu vực. Theo Đồ án quy hoạch chi tiết xây dựng đô thị tỉ lệ 1/2000 Khu trung tâm hiện hữu TP.HCM (930ha) tháng 12/2012, khu trung tâm sẽ được chia thành 5 phân khu chức năng, bao gồm: Phân khu 1 là khu lõi Trung tâm Thương mại - Tài Chính; Phân khu 2 là khu Trung tâm Văn hóa - Lịch sử; Phân khu 3 là khu bờ Tây sông Sài Gòn; Phân khu 4 là khu thấp tầng; Phân khu 5 là khu lân cận lõi trung tâm.
Trong đó, Phân khu 1 được quy hoạch theo hướng tạo sự cân bằng giữa bảo tồn những giá trị cảnh quan lịch sử với phát triển chức năng đô thị mới. Trong Phân khu 2, đa số là các khu đất xây dựng mật độ thấp, bao gồm công viên, trường đại học, công trình văn hóa, hành chính, tôn giáo và bệnh viện. Ở Phân khu 3 sẽ tận dụng ưu thế của bờ sông, hình thành dải công viên văn hóa, giải trí và không gian công cộng dọc bờ sông từ cầu Sài Gòn đến cầu Tân Thuận. Phân khu 4 có nhiều công trình nhà biệt thự từ thời Pháp thuộc sẽ được giữ gìn như những tài sản quan trọng của thành phố.
Trong Phân khu 5 sẽ cho phép phát triển công trình cao tầng ở các vị trí gần với nhà ga Bến Thành, dọc đường Hàm Nghi, kênh Bến Nghé và đoạn nối dài của đường Nguyễn Thái Học sang quận 4, với chức năng văn phòng và thương mại (Quyết định số 6708/QĐ-UBND). BTC trong khu trung tâm đô thị hiện hữu TP.HCM không chỉ là di sản kiến trúc của thành phố nói riêng mà còn là của cả nước nói chung. Mặc dù số lượng BTC còn giữ nguyên được hình dáng ban đầu không nhiều, chủ yếu ở khu vực quận 1, quận 3 và Bình Thạnh của thành phố, song vẫn thể hiện được những giá trị sử dụng và giá trị lịch sử, trong đó có kết hợp với những cải biên phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới Việt Nam. Cũng theo đồ án quy hoạch chi tiết trên, trung tâm hiện hữu TP.HCM là khu trung tâm thành phố đạt chuẩn quốc tế về chất lượng sống, là nơi ghi dấu ấn lịch sử với các công trình di sản kiến trúc cần được quan tâm bảo tồn và tôn tạo với các chức năng đa dạng như khu dân cư, cơ quan hành chính, văn hóa, thương mại, dịch vụ v.v… Trong số các hạng mục công trình cần được bảo tồn, các nhà ở kiểu BTC xây dựng trong thế kỷ 20 mang tính tiêu biểu cho phong cách kiến trúc thuộc địa và giá trị mỹ thuật, nghệ thuật kiến trúc và quy hoạch đô thị.
Mỗi một biệt thự không chỉ là một ngôi nhà ở đơn thuần mà còn là một tác phẩm nghệ thuật đặc biệt, trong đó có sự phối hợp của các kiến trúc sư, kỹ sư, nhà trang trí, nhà điêu khắc, và cả nhà thiết kế cảnh quan đô thị. Hiện còn nhiều công trình có lịch sử gần 100 năm tuổi vẫn lưu trữ được hồ sơ bản vẽ thiết kế. Trong giai đoạn phát triển của TP.HCM hiện nay, sự hài hòa cân đối giữa bảo tồn và phát triển đang là một vấn đề bao hàm nhiều mâu thuẫn. Các vấn đề về bảo tồn riêng lẻ các công trình hay cụm công trình được tiến hành ở nhiều nơi trên thế giới từ cách gia cố trùng tu đối với các công trình (Bosiljkov và các cộng sự, 2004) cho đến các 6 hướng dẫn chi tiết bảo tồn từng công trình hoặc cả cụm công trình (Carocci, 2001) cũng đã được nhắc đến trong rất nhiều các nghiên cứu trước đây.HCM cũng đã xác định các khu vực cần bảo tồn tập trung tại quận 1 và 3 (2631/QĐ-TTg, 2013; 3691/QĐ-UBND, 2010).
Khu vực này tập trung nhiều BTC được xây dựng từ trước những năm 1975 với phong cách kiến trúc Pháp đặc trưng. Quá trình hình thành và thích nghi với khí hậu nhiệt đới Việt Nam của kiến trúc BTC đã cho ra đời phong cách nghệ thuật Art Deco với những cải biên phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới. Đó chính là một trong những giá trị nghệ thuật tiêu biểu cần được gìn giữ cho các thế hệ mai sau của công dân TP. Các khu BTC là một phần của di sản cảnh quan kiến trúc trên địa bàn thành phố.
Cùng với việc phân loại và bảo tồn các công trình được liệt kê vào "danh sách đỏ" thì những công trình nằm trong danh sách có thể được phá dỡ và xây dựng lại thì chưa có hệ thống pháp lý quy định hướng dẫn cụ thể nào cho các chủ sở hữu. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng kéo theo sự phát triển đột biến về dân số, kinh tế cùng với việc chậm trễ trong xây dựng và ban hành Quy chế quản lý cảnh quan kiến trúc đã dẫn đến sự thu hẹp nhanh chóng diện tích sử dụng của các biệt thự, làm thay đổi không gian cảnh quan kiến trúc các công trình biệt thự cần bảo tồn cũng như rất nhiều tình huống phá dỡ hoặc không cho phá dỡ, hoặc phá dỡ rồi xây dựng lại theo hình thái nào được cấp phép theo từng trường hợp cụ thể. Chính vì thế, đã có nhiều hiện tượng xâm hại đến di sản đô thị, cụ thể như: các công trình trong danh mục được đề cập trong chương trình nghiên cứu bảo tồn bị xâm hại trong quá trình tháo dỡ hoặc các dự án xây dựng mới nằm trong khu vực cụm biệt thự như khu vực cụm BTC tại Quận 3 nằm trong mảng cảnh quan tiêu biểu của khu trung tâm thành phố nay đã bị các tòa nhà cao tầng chen ngang làm biến đổi cơ bản các yếu tố "mảng" và "tuyến" của trung tâm thành phố. Sự tương phản gay gắt giữa kiến trúc "cũ" và "mới" về tầng cao, khối tích và phong cách kiến trúc tạo nên sự pha trộn khập khiễng trong cảnh quan đô thị.
Bên cạnh đó, công tác bảo tồn - kiểm soát không gian kiến trúc của các công trình BTC chưa thực sự được hỗ trợ bởi các quy định chặt chẽ đối với việc tháo dỡ và xây mới các biệt thự được phép phá dỡ dẫn đến nhiều khó khăn trong quá trình bảo tồn các biệt thự cổ hoặc can thiệp đối với những tòa nhà mới trong tương lai.2 Kinh nghiệm quốc tế về định hướng và kiểm soát không gian kiến trúc hiệu quả trên quan điểm bảo tồn bền vững không gian kiến trúc cũ - mới với sự tham gia cộng đồng Công tác bảo tồn để gìn giữ những vật thể mang giá trị lịch sử, văn hóa là điều cần thiết và được thực hiện rất hiệu quả ở rất nhiều nước phát triển trên thế giới. Rất nhiều thành phố trên thế giới như Paris, Bern, Brussels, Roma, Barcelona. giữ được các khu phố với kiến trúc cổ, cũ hàng trăm năm gần như nguyên vẹn hoặc duy tu, bảo tồn gần như phiên bản gốc. Tuy nhiên, nhiều thành phố (đặc biệt là ở những nước đang phát triển) đã không có đủ ngân sách và thiếu các công cụ kiểm soát, định hướng; vì thế rất nhiều các công trình kiến trúc cổ/cũ, có giá trị đã bị xuống cấp bỏ hoang hoặc thay thế bằng những công trình kiến trúc mới, tạo nên một không gian kiến trúc lộn xộn và thiếu mỹ quan.
Đối với những thành phố này, định hướng và kiểm soát không gian 7 kiến trúc hiệu quả trên quan điểm bảo tồn bền vững không gian kiến trúc cũ - mới là một điều rất cần được quan tâm và thực hiện. Việc gìn giữ và bảo tồn không gian kiến trúc cũ - mới mang lại nhiều lợi ích về văn hoá - lịch sử - kiến trúc; tuy nhiên không ít bài toán về quy hoạch và phát triển đã phát sinh cần có lời giải đáp. Thực tế, sự hiện hữu của các công trình kiến trúc cũ giữa không gian hiện đại được xem như biểu tượng lịch sử. Các công trình kiến trúc cũ như những “lăng kính” để thông qua đó cộng đồng có thể hình dung về các sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, về sự phát triển của văn hoá- kiến trúc trong một giai đoạn lịch sử cụ thể và từ đó có cái nhìn khách quan về sự phát triển của xã hội hay về sự thay đổi của không gian và thời gian.
Tuy nhiên, sự hiện hữu của các công trình cũ giữa không gian đô thị hiện đại cũng gây ra nhiều bất cập, đặc biệt là sự “lệch pha” về kiến trúc. Rất nhiều công trình cũ thể hiện sự tương phản và đối lập về hình thức thẩm mĩ, chiều cao công trình (Hình 1.1), công trình cũ bị thay đổi công năng và nằm lạc lõng giữa công trình cao tầng (Hình 1.2) và bị nuốt chửng bởi các công trình hiện đại. Tháp cổ Beetham, Anh 1. Một công trình nhà cũ ở Hồng Kông Hình 1.1 Sự đối lập về hình thức thẩm mĩ và chiều cao công trình (Theguarian, 2016) 1.2a Một toà nhà cổ ở Mỹ 1.2b Toà thị chính thành phố Boston, Mỹ Hình 1.2 Thay đổi kết cấu công trình và công năng sử dụng (Theguarian, 2016) Bên cạnh đó, rất nhiều dự án bảo tồn, cải tạo thành phố trên quan điểm bảo tồn bền vững không gian kiến trúc cũ - mới đã chứng mình rằng các hoạt động cải tạo này sẽ hiệu quả hơn nếu có sự tham gia của cộng đồng như dự án bảo tồn khu phố cổ Hội An 8 (UNESCO, 2008), dự án bảo tồn khu phố cổ Wesminter, Anh (UDP, 2004), dự án bảo tồn khu phố Chinatown, Singapore (URA, 2015), dự án bảo tồn đường cổ Dihua thuộc khu phố cổ Dadacheng, Đài Bắc, Đài Loan (Phạm, 2015).