Chương 1: Một số vấn đề lý luận về pháp luật kiểm soát cho vay bằng thế chấp tài sản ở các ngân hàng thƣơng mại cổ phần Chương 2: Thực trạng pháp luật về kiểm soát cho vay bằng thế chập tài sản tại ngân hàng thƣơng mại cổ phần ở Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về kiểm soát cho vay bằng thế chấp tài sản tại ngân hàng thƣơng mại cổ phần ở Việt Nam. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT CHO VAY BẰNG THẾ CHẤP TÀI SẢN Ở CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI CỔ PHẦN 1. Khái luận về kiểm soát cho vay bằng thế chấp tài sản ở ngân hàng thƣơng mại cổ phần 1. Khái lược về cho vay bằng thế chấp tài sản ở ngân hàng thương mại cổ phần Khái lƣợc về các ngân hàng thƣơng mại cổ phần Ngân hàng thƣơng mại là một tổ chức tài chính trung gian, hoạt động kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ.
Hoạt động kinh doanh của NHTM cũng giống nhƣ một doanh nghiệp, đều hƣớng tới mục đích cuối cùng là tối đa hóa lợi nhuận. Sự phát triển của hệ thống NHTM có tác động rất lớn đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngƣợc lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trƣờng thì NHTM cũng ngày càng đƣợc hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu. Hiện nay, đa phần các NHTM đƣợc tổ chức và hoạt động dƣới hình thức NHTMCP. NHTMCP là NHTM đƣợc thành lập dƣới hình thức công ty cổ phần, trong đó có các doanh nghiệp Nhà nƣớc, tổ chức tín dụng, tổ chức khác và cá nhân cùng góp vốn theo quy định của Ngân hàng nhà nƣớc [13, tr.
NHTMCP huy động vốn điều lệ thông qua phát hành cổ phiếu. Việc nắm giữ cổ phiếu cho phép ngƣời sở hữu có thể tham gia quyết định các hoạt động của ngân hàng, tham gia chia cổ tức từ thu nhập của ngân hàng đồng thời phải gánh chịu các loại tổn thất có thể xảy ra. Do vốn sở hữu đƣợc hình thành thông qua thị trƣờng tập trung, các ngân hàng cổ phần có khả năng tăng vốn nhanh 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chóng, vì vậy thƣờng là các ngân hàng lớn, số cổ đông nhiều, thông thƣờng là từ 100 cổ đông trở lên (Ví dụ: Ở Việt Nam, NHTMCP phải có tối thiểu 100 cổ đông, không hạn chế số lƣợng cổ đông tối đa). Các tổ hợp ngân hàng lớn nhất thế giới hiện nay đều là NHTMCP.
Các NHTMCP thƣờng có phạm vi hoạt động rộng, hoạt động đa năng, có nhiều chi nhánh hoặc công ty con. Cơ cấu tổ chức quản lý của tổ chức tín dụng đƣợc thành lập dƣới hình thức công ty cổ phần bao gồm: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Tổng giám đốc (Giám đốc). Khái lƣợc về cho vay bằng thế chấp tài sản của các ngân hàng thƣơng ma ̣i cổ phầ n Trƣớc tiên cần tìm hiểu khái niệm cho vay và khái niệm thế chấp tài sản. Cụ thể: Cho vay là một hoạt động tín dụng mà tín dụng đƣợc hiểu nhƣ sau: Tín dụng là quan hệ sử dụng vốn lẫn nhau giữa ngƣời cho vay và ngƣời đi vay dựa trên nguyên tắc hoàn trả [10, tr.
Nhƣ vậy, khái niệm cho vay đƣợc hiểu là quan hệ sử dụng vốn lẫn nhau giữa ngƣời cho vay và ngƣời đi vay dựa trên nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi. Hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng là hoạt động nghề nghiệp kinh doanh mang tính chức năng. Mặc dù theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, các tổ chức khác không phải là tổ chức tín dụng cũng có thể thực hiện việc cho vay đối với khách hàng nhƣ một hoạt động kinh doanh nhƣng hoạt động cho vay của các tổ chức này hoàn toàn không phải là nghề nghiệp mang tính chức năng nhƣ đối với các tổ chức tín dụng. Hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng không chỉ là một nghề kinh doanh mà hơn nữa còn là một nghề nghiệp kinh doanh có điều kiện.
Điều này thể hiện ở chỗ hoạt động cho vay chuyên nghiệp của tổ chức tín dụng phải 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thỏa mãn một số điều kiện nhất định nhƣ phải có vốn pháp định: phải đƣợc Ngân hàng Nhà nƣớc cấp giấy phép hoạt động ngân hàng trƣớc khi tiến hành việc đăng ký kinh doanh theo luật định. Thế chấp tài sản là biện pháp đƣợc sử dụng phổ biến nhất trong hoạt động cho vay có bảo đảm. Pháp luật một số nƣớc định nghĩa thế chấp nhƣ sau: Bộ luật Dân sự Pháp đã quy định: Thế chấp là một quyền tài sản đối với bất động sản đƣợc sử dụng vào việc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Về bản chất, quyền thế chấp không thể phân chia và tồn tại trên tất cả các bất động sản thế chấp, trên từng bất động sản và mỗi phần của những bất động sản ấy.
Quyền thế chấp tiếp tục trên các bất động sản dù bất động sản đã chuyển dịch sang tay ngƣời khác [21, Điều 2114]. Bộ luật dân sự và thương mại Thái Lan quy định: Hợp đồng thế chấp là hợp đồng qua đó một ngƣời gọi là ngƣời thế chấp nhƣợng một tài sản cho ngƣời khác gọi là ngƣời nhận thế chấp nhƣ một bảo đảm thi hành một nghĩa vụ, nhƣng không chuyển giao tài sản đó cho ngƣời nhận thế chấp [22, Điều 702]. Theo pháp luật dân sự Nhật Bản: Thế chấp là một chế định bảo đảm nghĩa vụ bằng tài sản. Trong đó không có việc chuyển giao tài sản thế chấp [3].
Bộ luật dân sự 2015 Việt Nam quy định: Thế chấp tài sản là việc một bên (gọi là bên thế chấp) dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và không giao tài sản cho bên kia (gọi là bên nhận thế chấp) [32, Điều 37]. Nhƣ vậy, pháp luật Việt Nam cũng nhƣ pháp luật của hầu hết các nƣớc khác đều quy định thế chấp là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng tài sản, đƣợc hình thành không có sự chuyển giao tài sản, do thỏa thuận của các 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bên trong đó bên có nghĩa vụ dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bên có quyền. Trong phạm vi của đề tài, thế chấp tài sản sẽ đƣợc nghiên cứu dƣới các khía cạnh chủ yếu sau: (i) Quy định về tài sản thế chấp; (ii) Quy định hợp đồng thế chấp; (iii) Quy định về đăng ký giao dịch thế chấp; (iv) Quy định về xử lý tài sản thế chấp. Thứ nhất, quy định về tài sản thế chấp Trƣớc hết phải định nghĩa đƣợc tài sản là gì? và gồm những loại nào? (Ví dụ: ở Việt Nam, theo Bộ luật dân sự năm 2015 thì “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản”;…).
Pháp luật về giao dịch thế chấp phải mô tả đƣợc các loại tài sản thế chấp, trên cơ sở đó mới quy định các nội dung cụ thể khác trong giao dịch thế chấp và đăng ký giao dịch thế chấp. Thông thƣờng pháp luật các quốc gia quy định: tài sản thế chấp là tài sản hiện có hoặc tài sản hình thành trong tƣơng lai. Có nhiều tình huống thực tế có thể xảy ra, do vậy pháp luật phải dự liệu để có các quy định làm căn cứ pháp lý, tạo điều kiện tối đa cho việc bảo đảm quyền và lợi ích của các bên trong giao lƣu dân sự, kinh doanh, thƣơng mại. Chẳng hạn: Đối với trƣờng hợp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng thế chấp tài sản hình thành trong tƣơng lai, hoặc trƣờng hợp tài sản thế chấp không thuộc sở hữu của bên thế chấp,… thì pháp luật phải quy định cụ thể, chặt chẽ.
Thứ hai, quy định về hợp đồng thế chấp Trong hợp đồng thế chấp thì vấn đề thời điểm hợp đồng thế chấp có hiệu lực là rất quan trọng. Do vậy, pháp luật phải quy định rõ thời điểm có hiệu lực của hợp đồng thế chấp Hợp đồng thế chấp đƣợc ký kết xuất phát từ sự tự nguyện, hợp pháp phải có hiệu lực pháp lý ngay với các bên giao dịch. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong kinh tế thị trƣờng, pháp luật nên quy định: Hợp đồng thế chấp đƣợc giao kết hợp pháp có hiệu lực kể từ thời điểm giao kết. Tất nhiên, pháp luật cũng phải quy định thời điểm có hiệu lực của hợp đồng thế chấp trong những trƣờng hợp đặc biệt.
Chẳng hạn trƣờng hợp: - Các bên có thoả thuận khác; - Hợp đồng thế chấp có giá trị pháp lý đối với ngƣời thứ ba. Việc thay đổi một hoặc các bên tham gia hợp đồng thế chấp không làm thay đổi thời điểm hợp đồng thế chấp có giá trị pháp lý đối với ngƣời thứ ba. Thứ ba, quy định về đăng ký giao dịch thế chấp Mỗi quốc gia khác nhau, trong mỗi thời kỳ khác nhau, pháp luật quy định về các trƣờng hợp phải đăng ký giao dịch thế chấp là khác nhau. Song, những giao dịch thế chấp mà pháp luật quy định phải đăng ký giao dịch thế chấp thông thƣờng là: Thế chấp quyền sử dụng đất; Thế chấp rừng sản xuất là rừng trồng; thế chấp tàu bay; Thế chấp tàu biển.
Còn các trƣờng hợp không bắt buộc phải đăng ký giao dịch thế chấp thì các bên trong quan hệ giao dịch thế chấp có quyền đăng ký và pháp luật về đăng ký giao dịch thế chấp phải có các quy định nhằm tạo cơ sở pháp lý thuận tiện nhất để các chủ thể trong quan hệ giao dịch thế chấp thực hiện quyền của mình. Thứ tư, quy định về xử lý tài sản thế chấp Có nhiều trƣờng hợp, bên chủ thể có nghĩa vụ trong quan hệ dân sự, kinh doanh, thƣơng mại không thực hiện nghĩa vụ đối với bên có quyền. Trong trƣờng hợp các bên có giao dịch cho vay bằng thế chấp tài sản thì tài sản thế chấp phải đƣợc xử lý để bên có quyền đƣợc hƣởng quyền của mình. Để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho các bên trong quan hệ giao dịch thế chấp và bên thứ ba liên quan, pháp luật về giao dịch thế chấp phải quy định về nội dung, trình tự thủ tục xử lý tài sản thế chấp.
Trong đó cần có các quy phạm pháp luật quy định về những nội dung cụ thể sau: 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.