phần Mở đầu và Kết luận, luận văn đƣợc kết cấu thành 04 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về kiểm soát chi NSNN qua KBNN. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng kiểm soát chi NSNN cấp huyện qua KBNN huyện Gia Gia Bình. Chƣơng 4: Giải pháp hoàn thiện kiểm soát chi NSNN cấp huyện qua KBNN huyện Gia Bình. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 5 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1.
Một số vấn đề lý luận về kiểm soát chi NSNN qua kho bạc nhà nƣớc 1. Khái quát về NSNN và chi NSNN 1. Khái niệm NSNN và đặc điểm quản lý NSNN a. Khái niệm ngân sách nhà nước: NSNN là một phạm trù kinh tế khách quan, ra đời, tồn tại và phát triển trên cơ sở sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc.
Theo Luật NSNN số 01/2002/QH11 đã đƣợc Quốc hội thông qua ngày 16/12/2002, NSNN đƣợc đề cập nhƣ sau: "Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Từ khái niệm trên có thể thấy Luật NSNN chú trọng đến các vấn đề lớn khi đề cập về khái niệm NSNN. Một là: Tính cụ thể của NSNN biểu hiện ở: “Toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc” tức là nội dung của NSNN bao gồm hai yếu tố thu và chi. Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí, các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nƣớc, các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân, các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo qui định của pháp luật.
Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế xã hội đảm bảo bộ máy hoạt động của Nhà nƣớc, chi trả nợ của Nhà nƣớc, chi viện trợ và các khoản chi khác theo qui định của pháp luật. Hai là: Phải đƣợc “Cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định”, ở nƣớc ta là Quốc hội và Chính quyền nhân dân (bao gồm HĐND và UBND) các cấp. Ba là: Thời hạn thực hiện NSNN đƣợc tính trong một năm. Nhƣ vậy mỗi năm sẽ có một dự toán ngân sách khác nhau.
Bốn là: Thực hiện NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc, ở đây nói về khía cạnh vai trò NS là công cụ của Nhà nƣớc khi xây dựng và chấp hành ngân sách. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 6 * Hệ thống ngân sách Nhà nước:“Hệ thống ngân sách nhà nƣớc đƣợc hiểu là tổng thể các cấp ngân sách, có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách”. Ở nƣớc ta hiện nay NSNN bao gồm: NS TW và NS địa phƣơng; NS địa phƣơng bao gồm NS của các đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND, NS địa phƣơng bao gồm: NS cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (gọi chung là NS cấp tỉnh); NS cấp huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là NS cấp huyện) và NS cấp xã, phƣờng, thị trấn (gọi chung là NS cấp xã). Phân cấp quản lý NSNN: Cùng với việc phân cấp về quản lý hành chính và kinh tế, quản lý ngân sách cũng đƣợc thực hiện, phân cấp phù hợp với quản lý kinh tế và hành chính.
“Phân cấp quản lý ngân sách là việc xác định phạm vi trách nhiệm và quyền hạn của chính quyền Nhà nƣớc các cấp trong việc quản lý thu, chi ngân sách nhà nƣớc”. Những quy định pháp lý về phân cấp quản lý ngân sách bao gồm những quy phạm pháp luật liên quan đến xác định quyền hạn, nhiệm vụ, của các cấp chính quyền Nhà nƣớc trong việc quản lý điều hành ngân sách. Luật NSNN năm 2002 ở nƣớc ta đã rất quan tâm đến việc phân cấp quản lý ngân sách đặc biệt là phân cấp mối quan hệ giữa các cấp chính quyền trong việc quản lý ngân sách. Nhƣ vậy có thể hiểu “phân cấp quản lý ngân sách là quá trình Nhà nƣớc trung ƣơng phân giao nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm nhất định cho chính quyền địa phƣơng trong hoạt động quản lý ngân sách”.
Chu trình quản lý NSNN: Chu trình NSNN đƣợc hiểu là một vòng tròn khép kín lặp đi lặp lại, liên quan đến nhiều chủ thể và khách thể quản lý từ khâu lập dự toán, chấp hành NSNN đến khi quyết toán NSNN. - Lập dự toán NSNN: Dự toán NSNN cần đƣợc xây dựng một cách khoa học, dựa trên các căn cứ khách quan nhƣ chiến lƣợc, kế hoạch, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nƣớc, việc thực hiện nhiệm vụ đƣợc giao của cơ quan đơn vị sử dụng NSNN; hệ thống các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi hiện hành; kết quả phân tích việc chấp hành chi của các năm trƣớc; từ đó lập nên dự toán chi NSNN cho năm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 7 tiếp theo. Việc xây dựng dự toán phải đảm bảo đúng trình tự và thời gian nhƣ đã đƣợc quy định. Chất lƣợng dự toán phải đảm bảo tính chi tiết theo mục lục ngân sách nhà nƣớc hiện hành, sát với nhu cầu chi tiêu của các đơn vị sử dụng.
- Chấp hành NSNN: Bố trí kinh phí và cấp phát, thanh toán cho các đơn vị sử dụng ngân sách; thực hiện việc kiểm soát mọi khoản chi của NSNN bảo đảm phải có trong dự toán ngân sách đƣợc duyệt và phải đúng đối tƣợng quy định. NSNN phải đảm bảo đáp ứng kịp thời mọi nhu cầu chi tiêu của các đơn vị sử dụng ngân sách theo dự toán đã đƣợc duyệt. Mọi khoản chi NSNN đƣợc KBNN thanh toán trực tiếp cho ngƣời lao động, ngƣời cung cấp hàng hoá, dịch vụ và phải đƣợc KBNN kiểm soát trƣớc khi thanh toán, chi trả. - Quyết toán NSNN: Tổng hợp, phân tích và đánh giá việc sử dụng các khoản chi của ngân sách, cần đảm bảo phản ánh trung thực, đầy đủ, chính xác mọi khoản chi theo mục lục NSNN để thấy đƣợc bức tranh toàn cảnh về các hoạt động kinh tế - xã hội của từng địa phƣơng nói riêng và cả nƣớc nói chung trong năm ngân sách.
Quyết toán NSNN phải đúng theo trình tự, thủ tục và thời gian theo Luật định. Quản lý Chi NSNN a. Khái niệm chi ngân sách nhà nước: Theo Luật NSNN thì chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm trang trải cho chi phí bộ máy nhà nƣớc và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nƣớc. Do vậy "Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định".
Quản lý chi NSNN: Quản lý chi NSNN là sự tác động của Nhà nƣớc vào hoạt động của các đối tƣợng có thu nhập và các đối tƣợng sử dụng một phần thu nhập đó bằng các công cụ quản lý vĩ mô của mình để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Đối tƣợng tác động của quản lý chi NSNN là toàn bộ các khoản chi của NSNN đƣợc bố trí để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Tác động của quản lý chi NSNN mang tính tổng hợp, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 8 hệ thống gồm nhiều biện pháp khác nhau, đƣợc thể hiện dƣới dạng cơ chế quản lý. Cơ sở của quản lý chi NSNN là sự vận dụng các quy luật kinh tế xã hội phù hợp với thực tiễn khách quan.
Mục tiêu của quản lý chi NSNN là đem lại kết quả tốt nhất về kinh tế xã hội, đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa một bên là Nhà nƣớc và một bên là các chủ thể khác trong xã hội. Nội dung chi NSNN: NSNN có hai nội dung cơ bản là thu NSNN và chi NSNN. Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí của bộ máy Nhà nƣớc và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh, quốc phòng. Theo Luật NSNN thì Quỹ NSNN là toàn bộ các khoản tiền của Nhà nƣớc, kể cả tiền vay, có trên tài khoản của NSNN các cấp và KBNN có trách nhiệm quản lý quỹ NSNN (quỹ NS TW và quỹ NS các cấp chính quyền địa phƣơng), thống nhất quản lý, tổ chức thanh toán, điều hoà vốn và tiền mặt thuộc quỹ NSNN nhằm tập trung nhanh các khoản thu; đáp ứng kịp thời các nhu cầu thanh toán, chi trả của NSNN.
Chi NSNN bao gồm nhiều khoản chi khác nhau tuỳ theo cách phân loại. -Theo lĩnh vực hoạt động, chi NSNN bao gồm: chi quản lý hành chính, chi đầu tƣ kinh tế, chi cho y tế, chi cho giáo dục, chi cho phúc lợi xã hội, chi cho an ninh quốc phòng; -Theo mục đích chi tiêu: chi NSNN bao gồm chi tích luỹ, chi tiêu dùng; -Theo thời hạn tác động của các khoản chi, chi NSNN bao gồm: chi thƣờng xuyên, chi đầu tƣ phát triển và chi khác (nhƣ chi cho vay, trả nợ, viện trợ. Phân cấp quản lý chi NSNN: Luật NSNN số 01/2002/QH11 đã đƣợc Quốc hội thông qua ngày 16/12/2002 quy định: “Ngân sách nhà nƣớc đƣợc quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm”. Theo quy định của Luật NSNN thì NSNN bao gồm ngân sách trung ƣơng (NS TW) và NS địa phƣơng.
Ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND, việc phân cấp nhiệm vụ chi giữa NS trung ƣơng và ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phƣơng đƣợc phân cấp, cụ thể: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 9 - NS TW giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chiến lƣợc, quan trọng của quốc gia và hỗ trợ những địa phƣơng chƣa cân đối đƣợc thu, chi ngân sách. - HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng (gọi chung là cấp tỉnh) quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách các cấp chính quyền địa phƣơng phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn.