Kiểm Định Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam Trong Giai Đoạn 2012-2018

Nghiên cứu hành vi bầy đàn trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2012-2018, khóa luận của Võ Kiều Trinh và Trần Minh Tâm.

• Tác giả: Võ Kiều Trinh
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Minh Tâm
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Kiểm Định Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam (2012-2018)
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Định Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Nghiên cứu hành vi bầy đàn trên thị trường chứng khoán Việt Nam từ năm 2012 đến 2018 là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực tài chính hành vi. Hành vi bầy đàn, hay còn gọi là hành vi bầy đàn, thường xảy ra khi các nhà đầu tư không dựa vào phân tích cá nhân mà đi theo đám đông. Điều này có thể dẫn đến những biến động lớn trong giá cổ phiếu và tạo ra những bong bóng tài chính. Nghiên cứu này sẽ xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bầy đàn và cách thức nó thể hiện trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Hành Vi Bầy Đàn Trong Tài Chính

Hành vi bầy đàn là hiện tượng mà các nhà đầu tư cùng hành động theo một xu hướng chung mà không xem xét thông tin cá nhân. Điều này có thể dẫn đến sự biến động giá cổ phiếu không hợp lý. Theo tâm lý đầu tư, hành vi này thường xảy ra trong các tình huống không chắc chắn.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hành Vi Bầy Đàn

Nghiên cứu hành vi bầy đàn giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà các nhà đầu tư ra quyết định. Điều này không chỉ có ý nghĩa đối với các nhà đầu tư cá nhân mà còn cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các quy định nhằm hạn chế hành vi này.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Kiểm Định Hành Vi Bầy Đàn

Hành vi bầy đàn trên thị trường chứng khoán Việt Nam gặp phải nhiều thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh thông tin không minh bạch và sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư. Những vấn đề này có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm và tạo ra sự bất ổn cho thị trường. Việc nhận diện và phân tích các yếu tố này là rất cần thiết để cải thiện tình hình.

2.1. Thiếu Minh Bạch Trong Thông Tin Thị Trường

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hành vi bầy đàn là sự thiếu minh bạch trong thông tin. Các nhà đầu tư thường không có đủ thông tin để đưa ra quyết định chính xác, dẫn đến việc họ dễ dàng bị ảnh hưởng bởi đám đông.

2.2. Tâm Lý Đám Đông Trong Quyết Định Đầu Tư

Tâm lý đám đông có thể khiến các nhà đầu tư bỏ qua phân tích cá nhân và đi theo xu hướng chung. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyết định đầu tư mà còn có thể dẫn đến những biến động lớn trong giá cổ phiếu.

III. Phương Pháp Kiểm Định Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy OLS kết hợp với Newey-West để kiểm định hành vi bầy đàn. Phương pháp này cho phép phân tích mối quan hệ giữa độ phân tán của các cổ phiếu và tỷ suất sinh lời của thị trường. Kết quả sẽ giúp xác định mức độ bầy đàn trong các điều kiện thị trường khác nhau.

3.1. Mô Hình Hồi Quy OLS Trong Nghiên Cứu

Mô hình hồi quy OLS được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa độ phân tán của cổ phiếu và tỷ suất sinh lời. Phương pháp này giúp xác định liệu có tồn tại hành vi bầy đàn hay không trong các điều kiện thị trường khác nhau.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Thống Kê

Phân tích dữ liệu thống kê là bước quan trọng trong nghiên cứu. Dữ liệu được thu thập từ sàn giao dịch chứng khoán Hồ Chí Minh (HOSE) sẽ được phân tích để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bầy đàn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hành Vi Bầy Đàn

Kết quả nghiên cứu cho thấy hành vi bầy đàn tồn tại trên thị trường chứng khoán Việt Nam, đặc biệt là trong các điều kiện thị trường tăng và giảm. Các nhà đầu tư thường bị chi phối bởi hành vi của đám đông, dẫn đến những quyết định đầu tư không hợp lý. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mức độ bầy đàn mạnh mẽ hơn đối với các cổ phiếu có vốn hóa thấp.

4.1. Hành Vi Bầy Đàn Trong Các Điều Kiện Thị Trường Khác Nhau

Hành vi bầy đàn được phát hiện rõ ràng trong các điều kiện thị trường tăng và giảm. Tuy nhiên, không có sự bất đối xứng trong hành vi này giữa hai trường hợp.

4.2. Mức Độ Bầy Đàn Theo Nhóm Cổ Phiếu

Nghiên cứu cho thấy hành vi bầy đàn tồn tại trong năm nhóm cổ phiếu, nhưng mức độ bầy đàn mạnh mẽ hơn đối với nhóm cổ phiếu có vốn hóa thấp. Điều này có thể do sự thiếu thông tin và sự không chắc chắn trong các quyết định đầu tư.

V. Giải Pháp Hạn Chế Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán

Để hạn chế hành vi bầy đàn, cần có các giải pháp nhằm tăng cường sự minh bạch thông tin và nâng cao nhận thức của nhà đầu tư. Các nhà đầu tư nên được khuyến khích thực hiện phân tích cá nhân và không chỉ dựa vào thông tin từ đám đông. Ngoài ra, các nhà hoạch định chính sách cũng cần có những biện pháp để giảm thiểu tác động của hành vi này.

5.1. Tăng Cường Minh Bạch Thông Tin

Cần có các biện pháp để tăng cường minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán. Điều này sẽ giúp các nhà đầu tư có đủ thông tin để đưa ra quyết định chính xác và giảm thiểu hành vi bầy đàn.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Của Nhà Đầu Tư

Các chương trình giáo dục và đào tạo cho nhà đầu tư cần được triển khai để nâng cao nhận thức về hành vi bầy đàn. Điều này sẽ giúp họ có khả năng phân tích và đưa ra quyết định đầu tư hợp lý hơn.

VI. Kết Luận Về Hành Vi Bầy Đàn Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam

Hành vi bầy đàn là một hiện tượng phổ biến trên thị trường chứng khoán Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn 2012-2018. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hành vi này có thể dẫn đến những quyết định đầu tư không hợp lý và tạo ra sự bất ổn cho thị trường. Việc hiểu rõ về hành vi bầy đàn sẽ giúp các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách có những biện pháp phù hợp để hạn chế tác động tiêu cực của nó.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Hành Vi Bầy Đàn

Nghiên cứu hành vi bầy đàn cần tiếp tục được thực hiện để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến nó. Điều này sẽ giúp cải thiện tình hình thị trường chứng khoán Việt Nam trong tương lai.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích hành vi bầy đàn trong các điều kiện thị trường khác nhau và ảnh hưởng của nó đến các nhóm cổ phiếu khác nhau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, bao gồm tính cấp thiết, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, những đóng góp và kết cấu của đề tài. Chương 2 tác giả sẽ trình bày lý thuyết về hành vi bầy đàn, khái niệm, nguyên nhân và phân loại về hành vi bầy đàn từ các tài liệu nghiên cứu trước. Đồng thời, chương này cũng giới thiệu sơ lược một số nghiên cứu trước, nhằm xem xét hành vi bầy đàn trên thế giới và trong nước, đặc biệt là ở các thị trường mới nổi. 9 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LÝ THUYẾT NỀN TẢNG LIÊN QUAN ĐẾN HÀNH VI BẦY ĐÀN 2.

Lý thuyết nền tảng tài chính hành vi Nhìn chung, các lý thuyết tài chính chuẩn tắc đều xây dựng trên giả định con người là hoàn toàn hợp lý. Các nhà đầu tư luôn lý trí, logic và độc lập trong quá trình ra quyết định dựa trên các thông tin liên quan, đồng thời dưới các giới hạn nguồn lực, việc lựa chọn trong điều kiện rủi ro đều dựa trên mục tiêu tối đa mức hữu dụng của họ (Ackert & Deaves, 2010). Theo Fama (1965), nếu các nhà đầu tư đưa ra quyết định phi lý, thì các sai lầm này là ngẫu nhiên, vì thế, điều này sẽ không ảnh hưởng đến giá cả. Và kể cả các sai lầm của nhà đầu tư có tương quan nhau thì các nhà đầu tư thông minh sẽ tận dụng cơ hội này để kinh doanh chệch lệch giá, đưa giá chứng khoán về đúng giá trị nội tại của nó.

Tóm lại, theo Ackert & Deaves (2010), các mô hình tài chính truyền thống có nền tảng kinh tế học tân cổ điển dựa trên ba trụ cột chính: các nhà đầu tư luôn lý trí; sai lệch giữa các nhà đầu tư là không tương quan nhau; không có giới hạn kinh doanh chênh lệch giá. Tuy vậy, các bất thường trên thị trường chứng khoán cũng như các kết quả thực nghiệm, đôi khi lại mâu thuẫn với lý thuyết thị trường hiệu quả (EMH) như giá cả biến động không liên quan đến sự xuất hiện thông tin mới, hiệu ứng niên lịch (calendar effect) hay quán tính giá (De Bondt và các tác giả, 2008). Những khó khăn trong việc giải thích các bất thường trên thị trường chứng khoán dựa trên những giả định của lý thuyết EMH đã dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ của lĩnh vực tài chính hành vi (Lindhe, 2012). Trái với các giả định của tài chính truyền thống, tài chính hành vi không dựa vào giả định rằng con người luôn lý trí và thị trường luôn luôn đúng.

Thay vào đó, các nhà đầu tư bị tác động bởi yếu tố tâm lý khi đưa ra quyết định. Khi đó, dưới ảnh hưởng của niềm tin và cảm xúc, các quyết định sẽ không còn hợp lý và giá cả của tài sản sẽ lệch khỏi giá trị nội tại (Vieira & Pereira, 2014). Theo De Bondt và các tác giả (2008), lý thuyết tài chính hành vi có ba trụ cột chính là cảm tính (sentiment), sự ưa thích của 1 nhà đầu tư (behavioral preferences) và giới hạn trong kinh doanh chêch lệch giá (limits to arbitrage) De Bondt và các tác giả (2008) cho rằng yếu tố cảm tính được định nghĩa là sai lầm của nhà đầu tư. Những lệch lạc này xuất phát từ những cá nhân đơn lẻ, tuy nhiên nó có thể biểu thị ở mức độ thị trường.

Hay nói cách khác, khi một số lượng lớn các nhà đầu tư đồng thời định giá sai một số hoặc tất cả chứng khoán theo cùng một cách, điều này dẫn đến giá cả sẽ bị lệch xa khỏi vị trí nội tại. Theo Shiller (1984), lúc đó chính cảm tính đang chi phối giá trên thị trường. Về sự ưa thích của nhà đầu tư, một trong những mô hình về sự ưa thích dựa trên hành vi nổi tiếng nhất chính là lý thuyết triển vọng (prospect theory), được phát triển bởi Kahneman và Tversky (1979). Theo lý thuyết triển vọng, con người đôi khi thể hiện sự ưa thích rủi ro, đôi khi lại e ngại rủi ro, tùy thuộc vào bản chất của triển vọng.

Ngoài ra, con người e ngại sự mất mát và thua lỗ, vì thế họ đánh giá mất mát sẽ lớn hơn thua lỗ, dù cho hai yếu tố tương tự nhau về độ lớn. Chính vì thế, e ngại sự mất mát khiến các cá nhân không còn đưa ra các quyết định dựa trên sự phân tích hợp lý, thay vào đó, họ quan sát các nhà đầu tư khác và đưa ra quyết định tương tự nhằm hạn chế sự hối tiếc (Shiller, 2002), điều này dẫn đến hành vi bầy đàn. So sánh với lý thuyết hữu dụng kì vọng (expected utility theory), Ackert & Deaves (2010) cho rằng điều con người quan tâm chính là sự thay đổi trong mức tài sản (được và mất) thay vì là mức tài sản cuối cùng, đồng thời, khẩu vị rủi ro của họ có thể thay đổi giữa được và mất. Hơn thế nữa, theo Cornwall & Sebora (1995), lý thuyết triển vọng xem xét những hạn chế của con người trong việc xử lý thông tin, do đó, thay vì theo đuổi việc tối đa hóa trong mức thỏa dụng, họ có khuynh hướng lựa chọn giải pháp thỏa đáng, có thể chấp nhận được (satisficing).

1 Cuối cùng, giới hạn kinh doanh chênh lệch giá đóng vai trò quan trọng trong lý thuyết tài chính hành vi. Lý thuyết giới hạn kinh doanh chênh lệch giá cho rằng nếu các nhà giao dịch phi lý đẩy giá chứng khoán ra khỏi giá trị cơ bản của chúng thì các nhà đầu tư hợp lý dường như sẽ bất lực để làm điều gì với nó (Omoruyi & Monday, 2017). Điều này xuất phát từ việc tồn tại các rủi ro và chi phí thực hiện (Thaler và Barberis, 2002). Vì thế, không phải trong tất cả trường hợp, việc định giá sai gây ra bởi các nhà đầu tư phi lý đều có thể được loại bỏ hoàn toàn.

Nhìn chung, dựa trên các giả định về tài chính hành vi, bức tranh toàn cảnh về các hiện tượng bất thường trên thị trường chứng khoán sẽ diễn ra như sau: Dưới điều kiện không chắc chắn của thị trường, con người không thể xem xét tất cả thông tin có liên quan và đưa ra các quyết định tối ưu nhất trong mọi tình huống, họ buộc phải sử dụng các đường tắt (shortcut) hay tự nghiệm nhằm tối thiểu hóa thời gian, kiến thức và sự tính toán (Ackert & Deaves, 2010). Bên cạnh đó, con người còn bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, tất cả điều này gây ra những sai lầm và lệch lạc. Tuy vậy, các lệch lạc này sẽ trở thành sai lầm hệ thống nếu các nhà đầu tư cùng đưa ra các quyết định tương tự trong cùng một thời điểm, điều này hoàn toàn có thể khi con người còn bị tác động bởi xã hội hay nói cách khác là xuất phát từ bản năng bầy đàn và tâm lý e ngại sự mất mát (loss aversion) của con người. Ngoài ra, việc kinh doanh chênh lệch giá lại tồn tại các rủi ro và chi phí, do đó, không phải lúc nào các nhà đầu tư hợp lý cũng có thể loại bỏ được việc định giá sai.

Như vậy, yếu tố tâm lý cũng như giới hạn trong kinh doanh chênh lệch giá là các nguyên nhân gây ra những biến động lớn trong giá chứng khoán (Herschberg, 2012). Tóm lại, bằng việc nghiên cứu tâm lý hành vi của các nhà đầu tư, lý thuyết tài chính hành vi có thể đưa ra những lý giải cho những bất thường trên thị trường tài chính mà lý thuyết truyền thống không thể giải thích được. Ngoài ra, bên cạnh việc tập trung nghiên cứu về nhận thức, lĩnh vực tài chính hành vi gần đây tập trung vào việc nghiên cứu cảm xúc con người và tâm lý xã hội, đặc biệt là hành vi đám đông (Tung Nguyen, 2018). Cơ sở lý thuyết về hành vi bầy đàn 2.

Khái niệm hành vi bầy đàn Hành vi bầy đàn đã được chứng minh tồn tại trong xã hội loài người từ thời xa xưa, khoảng từ năm 1200 trước Công nguyên (Lao & Singh, 2011). Điều này cho thấy tâm lý bầy đàn được xem là bản năng của con người và luôn hiện diện trong quá trình ra quyết định của họ. Ngoài ra, các nhà tâm lý học xã hội tin rằng hành vi bầy đàn không nhất thiết là phi lý hay thuộc về tiềm thức, mà đó là bắt nguồn từ nhu cầu về sự đồng thuận của con người (Rook, 2006). Hành vi bầy đàn dường như diễn ra hằng ngày trong cuộc sống, Caparrelli, Arcangelis & Cassuto (2004) đã miêu tả hiệu ứng đám đông thông qua việc quyết định lựa chọn nhà hàng A và B.

Với giả định, mọi người đều nhận được thông tin rằng nhà hàng A tốt hơn. Tuy nhiên, khi đến nhà hàng A, họ thấy nhà hàng B kế bên rất đông, trong khi nhà hàng A chỉ có vài khách. Sau cùng, họ quyết định chọn nhà hàng B. Rõ ràng, trong quá trình ra quyết định, con người bỏ qua các thông tin sẵn có, và chọn việc bắt chước, đi theo đám đông ngay cả khi họ biết thông tin trên là sai (Banerjee (1992).

Theo Caparrelli, Arcangelis & Cassuto (2004), việc sợ gây ra lỗi đã khiến con người đồng thuận với đám đông với niềm tin rằng, cho dù đó là quyết định sai lầm thì họ sẽ giữ được thể diện hơn là sai lầm riêng lẻ. Trên thị trường tài chính, tâm lý bầy đàn tương tự cũng tồn tại trong các quyết định của các nhà đầu tư. Shiller (1984) cho rằng hành vi của nhà đầu tư (và ngay cả giá cả của các tài sản đầu cơ) sẽ bị tác động bởi trào lưu xã hội. Bởi lẽ, những người tham gia thị trường đã dành đáng kể một phần thời gian của họ để thảo luận về đầu tư, hay bàn tán về thành công cũng như thất bại của những người khác.

Đồng tình với quan điểm này, khi xem xét quá trình giao dịch của các nhà đầu tư tổ chức, nghiên cứu của Hirshleifer & Teoh (2003) cho thấy sự giống nhau trong các quyết định đầu tư bắt nguồn từ việc tương tác. Lẽ đó, các tác giả đã định nghĩa hành vi bầy đàn diễn ra khi các nhà đầu tư tổ chức có xu hướng bắt chước các giao dịch của đồng nghiệp sau khi quan sát hành động cũng như khoảng sinh lời mà họ nhận được. Ngoài ra, theo 1 Bikhchandani và Sharma (2001), “Hành vi bầy đàn” hay “tâm lý bầy đàn” là hành vi của một nhà đầu tư bắt chước hành động của các nhà đầu tư khác hoặc tuân theo chuyển động của thị trường thay vì dựa trên nguồn thông tin riêng hay chiến lược của nhà đầu tư. Các nghiên cứu của Christie & Huang (1995), Chang và các tác giả (2000) và Hwang & Salmon (2004) tập trung vào việc xem xét hành vi bầy đàn trên toàn thị trường.