Khóa luận: Vận dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực trong dạy học môn Khoa học lớp 4

Tổng hợp các kĩ thuật dạy học tích cực môn Khoa học lớp 4. Tài liệu giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo hứng thú học tập cho học sinh.

• Tác giả: Ngô Thị Thảo
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Mỳ
• Trường học: Trường Đại học Hoa Lư
• Chuyên ngành: Khoa học
• Đề tài: Vận dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực trong dạy học môn Khoa học lớp 4
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Ninh Bình

Tóm tắt

I. Khái niệm và Tầm quan trọng của Kĩ thuật Dạy học Tích cực

Kĩ thuật dạy học tích cực là những phương pháp, biện pháp cụ thể giúp học sinh trở thành trung tâm của quá trình học tập, kích thích sự tham gia chủ động và sáng tạo. Trong dạy học môn Khoa học lớp 4, việc vận dụng các kĩ thuật này đặc biệt quan trọng vì nó giúp học sinh phát triển tư duy khoa học, khả năng quan sát và kỹ năng thực hành. Những học sinh được dạy bằng các kĩ thuật dạy học tích cực thường có mức độ hiểu bài cao hơn, khả năng ghi nhớ lâu dài tốt hơn, và phát triển các phẩm chất cá nhân tích cực như tự tin, sáng tạo, hợp tác và trách nhiệm.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm cơ bản

Kĩ thuật dạy học tích cực bao gồm những hoạt động thiết kế trong lớp học nhằm tích cực hóa học sinh. Các kĩ thuật này có đặc điểm chung là: tạo môi trường học tập an toàn, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tham gia thảo luận nhóm, thực hành thí nghiệm và khám phá kiến thức độc lập. Chúng giúp chuyển đổi từ dạy học thông tin thụ động sang dạy học tương tác.

1.2. Ứng dụng trong môn Khoa học lớp 4

Môn Khoa học lớp 4 yêu cầu các bài dạy tích hợp và theo chủ đề. Vận dụng các kĩ thuật tích cực như khăn trải bàn, dạy học theo trạm, và học tập hợp tác giúp học sinh khám phá kiến thức về thiên nhiên một cách chủ động, thay vì chỉ nghe giáo viên giảng dạy. Điều này phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của trẻ em lứa tuổi tiểu học.

II. Các Kĩ thuật Dạy học Tích cực Hiệu quả cho Khoa học lớp 4

Có nhiều kĩ thuật dạy học tích cực được chứng minh là hiệu quả trong dạy học môn Khoa học lớp 4. Những kĩ thuật này được thiết kế đặc biệt để phù hợp với nội dung chương trình và khả năng học sinh. Khi vận dụng đúng cách, các kĩ thuật này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực đặc thù như khả năng quan sát, phân tích hiện tượng tự nhiên, thực hành thí nghiệm an toàn và kỹ năng làm việc nhóm hiệu quả. Theo kết quả điều tra thực tiễn, giáo viên thường sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn, phiếu học tập KWLH, và dạy học theo trạm.

2.1. Kĩ thuật Khăn trải bàn và biến thể

Kĩ thuật khăn trải bàn bao gồm mô hình truyền thống, khăn trải bàn xoay và khăn trải bàn xoay với giấy note. Kĩ thuật này khuyến khích sự tham gia nhóm, giúp học sinh chia sẻ ý tưởng về các hiện tượng khoa học như chu trình nước, sự quang hợp hoặc sự sinh sản của động vật. Học sinh được ghi chép ý tưởng của mình trên bảng lớn, tạo cơ hội để mọi người đóng góp và tôn trọng ý kiến nhau.

2.2. Kĩ thuật dạy học theo Trạm

Dạy học theo trạm cho phép học sinh chuyển động giữa các điểm học tập khác nhau, mỗi trạm có một hoạt động hoặc thí nghiệm riêng. Phương pháp này rất phù hợp với nội dung Khoa học lớp 4 vì nó cho phép học sinh thực hành thí nghiệm thực tế, quan sát trực tiếp các hiện tượng tự nhiên, và phát triển kỹ năng thực hành. Học sinh có cơ hội khám phá kiến thức độc lập trong một không gian an toàn và được giám sát.

III. Những Khó khăn và Giải pháp Khi Vận dụng Kĩ thuật Tích cực

Mặc dù kĩ thuật dạy học tích cực rất hiệu quả, nhưng trong thực tiễn, giáo viên thường gặp phải nhiều khó khăn khi vận dụng. Những vấn đề chính bao gồm: quản lý lớp học đông, sắp xếp không gian học tập, chuẩn bị tài liệu và dụng cụ thí nghiệm, đánh giá học sinh hiệu quả, và thời gian dạy học hạn chế. Để vận dụng thành công, giáo viên cần có sự chuẩn bị chu đáo, lập kế hoạch chi tiết, tập huấn về kĩ thuật quản lý lớp, và được hỗ trợ từ nhà trường và phụ huynh.

3.1. Những thách thức thực tiễn

Quản lý lớp học tích cực đòi hỏi giáo viên phải kiểm soát động lực của học sinh, giữ trật tự trong khi vẫn khuyến khích sự tham gia. Sắp xếp không gian học tập để có đủ chỗ cho các trạm hoặc nhóm làm việc cũng là thách thức. Chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm an toàn và tài liệu dạy học phù hợp cần thời gian và tài chính. Ngoài ra, đánh giá học sinh trong bối cảnh dạy học tích cực cũng phức tạp hơn.

3.2. Những giải pháp khuyến nghị

Giáo viên nên bắt đầu với những hoạt động đơn giản, dần dần tăng mức độ phức tạp khi học sinh quen thuộc với quy trình. Hợp tác với đồng nghiệp để chia sẻ tài liệu và kinh nghiệm. Tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhà trường về tài chính và không gian. Sử dụng công nghệ giáo dục để hỗ trợ đánh giá. Cuối cùng, liên tục nâng cao năng lực chuyên môn thông qua đào tạo và tự học.

IV. Kết quả Thực nghiệm và Khuyến nghị Ứng dụng

Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy kĩ thuật dạy học tích cực mang lại kết quả rõ rệt về năng lực đặc thù, năng lực chung và phẩm chất của học sinh. Lớp thực nghiệm áp dụng các kĩ thuật này có kết quả kiểm tra cao hơn so với lớp đối chứng dạy học truyền thống. Đặc biệt, mức độ hứng thú học tập của học sinh tăng đáng kể sau khi thực nghiệm. Học sinh có thái độ tích cực hơn đối với môn Khoa học, khả năng quan sát và kỹ năng thực hành được phát triển tốt hơn. Những phẩm chất như tự tin, sáng tạo, hợp tác cũng được cải thiện đáng kể.

4.1. Kết quả đo lường từ thực nghiệm

Lớp thực nghiệm có năng lực đặc thù cao hơn lớp đối chứng, đặc biệt trong khả năng quan sát, phân tích hiện tượng tự nhiên và thực hành thí nghiệm. Năng lực chung của học sinh như tư duy logic, giao tiếp, hợp tác cũng được cải thiện. Kết quả kiểm tra phẩm chất cho thấy học sinh trong lớp thực nghiệm có tính tích cực, trách nhiệm và sáng tạo cao hơn. Mức độ hứng thú học tập được đánh giá dựa trên quan sát và khảo sát, cho thấy sự tăng cường đáng kể trước và sau khi thực nghiệm.

4.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà trường

Giáo viên nên tích cực vận dụng các kĩ thuật dạy học tích cực trong giảng dạy môn Khoa học lớp 4. Nhà trường cần tạo điều kiện về không gian, tài chính, và tập huấn chuyên môn cho giáo viên. Phụ huynh nên hỗ trợ con em trong các hoạt động học tập tại nhà. Cần tiếp tục nghiên cứu các kĩ thuật mới, chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên, và xây dựng cộng đồng học tập hỗ trợ lẫn nhau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề lý luận về kĩ thuật dạy học 1. Khái niệm về quan điểm dạy học, phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học Quan điểm dạy học là những định hướng mang tính chiến lược, cương lĩnh, là mô hình lý thuyết của phương pháp dạy học cụ thể [6, tr. Chẳng hạn: dạy học hướng vào người học, dạy học phát huy tính tích cực của học sinh, dạy học phát triển năng lực.

Phương pháp dạy học là những cách thức, con đường dẫn đến mục tiêu của bài học [6, tr. Chẳng hạn: Phương pháp dạy học trực quan, phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp dạy học giải quyết vấn đề,. Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống/hoạt động nhằm thực hiện giải quyết một nhiệm vụ/nội dung cụ thể của bài học [6, tr. Chẳng hạn: kĩ thuật dạy học 321, kĩ thuật dạy học mảnh ghép, kĩ thuật dạy học khăn trải bàn, kĩ thuật dạy học KWLH, kĩ thuật dạy học theo Trạm,.

Mối quan hệ giữa quan điểm dạy học, phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học có thể được thể hiện ở sơ đồ sau: Hình 1. Ba bình diện của phương pháp dạy học 7 Trong 3 bình diện của PPDH thì KTDH là bình diện nhỏ nhất. Các KTDH chưa phải là các PPDH độc lập mà là những thành phần của PPDH. Ví dụ: Trong phương pháp thảo luận nhóm có các KTDH như kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh,.

Đặc điểm chung của kĩ thuật dạy học Một số KTDH sẽ có ưu thế và thuận lợi để hình thành và phát triển một loại năng lực nào đó. Chẳng hạn, dạy học giải quyết vấn đề phù hợp với năng lực giải quyết vấn đề toán học, dạy học (bằng) mô hình hoá toán học sẽ phù hợp với năng lực mô hình hoá toán học, dạy học toán qua tranh luận khoa học phù hợp với năng lực giao tiếp toán học,. Do đó, GV cần có sự lựa chọn KTDH phù hợp trong giờ dạy để nhắm đến một hoặc một vài năng lực cụ thể. Bên cạnh đó, GV cần linh hoạt vận dụng KTDH tích cực; kết hợp nhuần nhuyễn, sáng tạo với việc vận dụng KTDH truyền thống; kết hợp các hoạt động dạy học trong lớp học với hoạt động thực hành trải nghiệm, vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn.

Phân loại kĩ thuật dạy học Dựa vào nội dung và cách thức sử dụng các KTDH tích cực trong dạy học có thể chia các KTDH tích cực thành 2 nhóm sau: a. Các kĩ thuật tổ chức hoạt động nhóm - Kĩ thuật “Động não” - Kĩ thuật “Thảo luận viết” - Kĩ thuật “XYZ” - Kĩ thuật “Bể cá” - Kĩ thuật “Mảnh ghép” - Kĩ thuật “Khăn trải bàn” - Kĩ thuật “Phòng tranh” - Kĩ thuật “Sơ đồ tư duy” - Kĩ thuật “Ổ bi” - Kĩ thuật “Tia chớp” b. Các kĩ thuật tổ chức hoạt động cá nhân - Kĩ thuật “5W1H” - Kĩ thuật “KWLH” 8 1. Một số kĩ thuật dạy học tích cực Trong dạy học môn Khoa học lớp 4 cần sử dụng phương pháp, KTDH tích cực khác nhau.

Tuy nhiên, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu 3 KTDH tích cực dưới đây. Kĩ thuật Khăn trải bàn a. Khái niệm Kĩ thuật Khăn trải bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và nhóm [6, tr. Mục tiêu - Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của học sinh.

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân học sinh. - Phát triển mô hình có sự tương tác giữa học sinh với học sinh [6, tr. Tác dụng đối với HS và GV * Đối với HS - HS được tiếp cận với nhiều giải pháp và chiến lược khác nhau. - Rèn kĩ năng suy nghĩ, quyết định và giải quyết vấn đề.

- Đạt được mục tiêu học tập cá nhân cũng như hợp tác. - Phối hợp làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm nhỏ tạo cơ hội cho học sinh học tập có sự phân hóa. - Năng cao mối quan hệ giữa học sinh; tăng cường hợp tác, giao tiếp, học cách chia sẻ kinh nghiệm và tôn trọng lẫn nhau. - Nâng cao hiệu quả học tập [6, tr.

* Đối với GV - Giúp GV quản lí được ý thức và kết quả làm việc của mỗi cá nhân HS, tránh tình trạng trong nhóm chỉ có một số HS làm việc, còn các HS khác thì không. Cách tiến hành - Chia HS thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy (A0,A3 hoặc A2). - Trên giấy chia thành các phần, gồm phần chính giữa và các phần xung quanh. Phần xung quanh được chia theo số thành viên của nhóm.

Ví dụ nhóm 4 người thì chia thành 4 phần. Mô hình khăn trải bàn - Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi/nhiệm vụ theo cách nghĩ, cách hiểu riêng rồi viết vào phần giấy của mình trên tờ giấy lớn. - Trên cơ sở ý kiến của mỗi cá nhân, HS thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy [6, tr. Ưu, nhược điểm * Ưu điểm: - Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực.

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của từng cá nhân HS. - Phát triển mô hình có sự tương tác giữa HS và HS. - Đem lại bầu không khí học tập thoải mái, HS tin tưởng, đoàn kết, giúp đỡ nhau trong học tập. * Nhược điểm: - Mất thời gian để chuẩn bị giấy cho mỗi lần sử dụng.

- Mất khá nhiều thời gian trong quá trình tổ chức hoạt động nếu GV quản lí không tốt. Lưu ý - Câu hỏi thảo luận là câu hỏi mở. - Trong trường hợp nhóm có số HS đông, không đủ chỗ để viết trên khăn trải bàn thì GV có thể phát cho mỗi HS một mảnh giấy nhỏ để các em ghi ý kiến cá nhân, sau đó ghim hoặc dán vào phần xung quanh của khăn trải bàn. 10 - Trong quá trình thảo luận thống nhất ý kiến, ghim hoặc dán những ý kiến thống nhất vào giữa khăn trải bàn.

Những ý kiến trùng nhau có thể ghim, dán chồng lên nhau. - Những ý kiến không thống nhất, cá nhân có quyền bảo lưu và được giữ lại ở phần xung quanh của khăn trải bàn [6, tr. Tóm lại: Kĩ thuật Khăn trải bàn là một kĩ thuật dạy học đơn giản, dễ thực hiện, có thể sử dụng trong tất cả các bài học, môn học, cấp học cũng giống như dạy học theo nhóm. Việc học theo nhóm nếu tổ chức không tốt có thể dẫn đến tình trạng chỉ có các thành viên tích cực làm việc, các thành viên khác thụ động, ỷ lại, trông chờ như một người ngoài cuộc hoặc như một quan sát viên, dẫn đến hiệu quả học tập không cao.

Kĩ thuật khăn trải bàn đòi hỏi tất cả các thành viên phải làm việc cá nhân, suy nghĩ viết ra ý kiến của mình trước khi thảo luận nhóm như vậy tất cả các thành viên trong nhóm đều có cơ hội chia sẻ ý kiến, kinh nghiệm của mình, tự đánh giá và điều chỉnh nhận thức của mình một cách tích cực, vì vậy hiệu quả học tập được nâng cao. Khái niệm KWL là một kĩ thuật dạy học do Donna Ogle giới thiệu năm 1986. Trong đó, “K” (Known) – Những điều đã biết; “W” (Want to know) – Những điều muốn biết; “L” (Learned) – Những điều đã học được [6, tr. Xuất phát từ sơ đồ KWL, Ogle bổ sung thêm cột “H” (How can we learn more) – Có thể học thêm như thế nào?, ở cuối bảng với mục đích khuyến khích HS định hướng tìm hiểu/nghiên cứu thêm sau bài học.

Khi đã hoàn tất nội dung ở cột L, HS có thể tìm hiểu thêm về điều muốn biết nhưng chưa có trong nội dung bài học. Các em sẽ nêu biện pháp để tìm kiếm thông tin và ghi vào cột H [6, tr. Mục tiêu - GV biết được vốn kiến thức, kinh nghiệm đã có và nhu cầu của HS về bài học mới. - GV điều chỉnh cách dạy cho phù hợp với nhận thức của HS.

- HS xác định được động cơ/nhiệm vụ học tập. - HS tự giám sát quá trình học của mình. - HS tự đánh giá kết quả học của mình. 11 - GV đánh giá được kết quả của bài học thông qua kết quả tự đánh giá của HS.

- Tạo cơ hội cho HS diễn tả ý tưởng của mình vượt ra khỏi khuôn khổ bài học [6, tr. Tác dụng đối với HS - HS hứng thú, tập trung vào nội dung bài học, xác định được nhiệm vụ học tập, nhu cầu, mong muốn được trang bị thêm hiểu biết, kiến thức, kĩ năng qua bài học. - HS phân tích, đánh giá những kiến thức mới được hình thành và tự thấy được sự tiến bộ của mình sau bài học [6, tr. Cách tiến hành - Sau khi giới thiệu bài học, mục tiêu cần đạt của bài học, GV phát phiếu học tập KWLH.

Học sinh điền thông tin vào phiếu như sau: Tên bài học: Tên học sinh: Lớp: Trường: K W L H (Những điều đã (Những điều (Những điều đã (Có thể học thêm biết) muốn biết) học được sau bài như thế nào?) học) - - - - - - - - - - - - Hình 1. Mô hình phiếu học tập KWLH - Yêu cầu HS suy nghĩ và nêu ra các từ, cụm từ có liên quan đến chủ đề/ nội dung bài học. GV và HS cùng ghi vào cột K. Hoạt động này kết thúc khi HS đã nêu ra tất cả những điều đã biết.

GV lưu ý cần có các câu hỏi để HS động não ví dụ: Ngoài những điều đã biết này, bạn nào có thể bổ sung thêm?. - Sau khi kết thúc cột K, GV hỏi “ Ngoài những điều đã biết, các em muốn biết thêm điều gì về chủ đề này?”. HS trả lời, cả GV và HS đều ghi vào cột W. Trong thực tế, đôi khi HS sẽ trả lời “Không biết” vì các em chưa xác định được 12 và khi gặp tình huống như vậy GV có thể gợi ý: “Em nghĩ mình sẽ biết thêm được gì sau khi học xong chủ đề này?” - Cuối giờ học, GV yêu cầu HS điền những gì mình học được trong giờ học vào cột L và chia sẻ thảo luận.

- GV khuyến khích HS tìm hiểu/nghiên cứu thêm về những điều các em muốn biết thêm, cách các em sẽ tiếp tục tìm hiểu vào cột H. GV có thể gợi ý: “Em muốn biết thêm điều gì trong bài? Em sẽ làm cách nào để tìm hiểu thêm?” [6, tr.