CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ DIỄN ĐÀN HỢP TÁC Á-ÂU (ASEM) 1.1 Hoàn cảnh ra đời 1. Bối cảnh thế giới đầu những năm 90 Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc với sự sụp đổ của Liên Xô, thế giới “hai cực” dần mất đi, cục diện chính trị quốc tế có nhiều thay đổi. Hiển nhiên, sự thay đổi mạnh mẽ về trật tự thế giới sẽ dẫn đến sự phân bố quyền lực cũng thay đổi: đơn cực hay đa cực? Với sự thay đổi nhanh chóng cả về kinh tế và chính trị, xu thế hợp tác và cạnh tranh về kinh tế đang dần chiếm vai trò chủ đạo, thay thế cho chạy đua về quân sự, bản thân các nước không còn cách nào khác là phải tự tìm kiếm con đường đi của mình. Hơn nữa, khái niệm toàn cầu hoá và khu vực hoá ngày càng diễn ra mạnh mẽ, trở thành một thực tế sinh động, tác động đến mọi mặt của đời sống quốc tế, cuốn hút mọi quốc gia tham gia vào dòng chảy của nó.
Những tiến bộ của khoa học - kỹ thuật và cuộc cách mạng công nghệ - thông tin đã làm cho sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng tăng giữa các quốc gia trên các mặt trận chính trị - kinh tế - xã hội. Dưới tác động của toàn cầu hoá, tăng cường hợp tác giữa các nước và các khu vực là một xu thế nổi trội. Do đó, các mối quan hệ đa phương, đa chiều được thiết lập ngày càng nhiều. Trong nền kinh tế toàn cầu hoá, xu thế liên kết kinh tế khu vực phát triển mạnh mẽ với nhiều hình thức và nhiều cấp độ khác nhau.
Ở châu Âu, từ Cộng đồng Kinh tế châu Âu - EEC(1957), đến Liên minh châu Âu - EU (1993) - một tổ chức khu vực đạt đến mức độ liên kết rất cao, với thị trường thống nhất, liên minh kinh tế - tiền tệ, có chính sách an ninh - đối ngoại và nội vụ riêng. Còn ở châu Á là sự ra đời của ASEAN (Hiệp hội các nước Đông Nam Á năm 1967) với việc thành lập Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) năm 1992 và việc hình thành cơ chế ASEAN + 3 (1997). Cùng thời gian đó, Hiệp định thành lập Khối tự do Thương mại Bắc Mỹ (NAFTA) được ký kết và Khối thị trường chung Nam Mỹ (MERCOSUR) đã ra đời vào năm 1991. Không chỉ liên kết ở quy mô châu lục mà đã xuất hiện liên kết liên châu lục như Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC năm 1989).
Sự xuất hiện, phát triển và mối quan hệ giữa ba khu vực kinh tế lớn nhất thế giới Tây Âu, Bắc Mỹ, Đông Á có những tác động nhất định đến việc hình thành quan hệ hợp tác Á - Âu. Nhiều ý kiến cho rằng ba trung tâm này sẽ chi phối sự phát triển của nền kinh tế thế giới trong thế kỷ XXI. Trong khi hai khối kinh tế Tây Âu và Bắc Mỹ đã được nối với nhau bằng Tổ chức Thị trường xuyên Đại Tây Dương, Đông Á với Bắc Mỹ là APEC. Như vậy là thiếu cạnh thứ ba giữa liên kết Âu và Á trong tam giác phát triển Á - Âu - Mỹ.
Bên cạnh đó, với đường lối chủ nghĩa bá quyền, Mỹ đang ngày càng tăng cường vị thế của mình trên trường quốc tế cả về chính trị và kinh tế, tối đa hoá lợi thế của mình bằng cách lập ra và tham gia rất nhiều nhóm khu vực, tạo ra một khối nước mà trong đó Mỹ làm trung tâm (ví dụ như APEC,. Mỹ cho rằng mình có đủ khả năng để không phải tuân thủ các luật chơi đa phương và các kênh song phương trong việc giành lợi thế với các đối thủ khác. Với địa vị quốc tế và tâm lý về ưu thế của Mỹ, quốc gia này càng mong muốn xây dựng một trật tự thế giới mới do Mỹ đứng đầu trên cơ sở quyền lực và quan niệm của mình. Điều này đi ngược lại với mong muốn xây dựng một thế giới đa cực của các nước thời kỳ hậu chiến tranh lạnh và nó có thể làm gia tăng những bất ổn cho tình hình thế giới.
Trước tình hình đó, cả châu Á và châu Âu đều nhận thấy sự thiếu vắng mối liên hệ giữa hai châu lục sẽ gây ra sự mất cân bằng trong tam giác kinh tế thế giới Á - Âu - Mỹ, sự phụ thuộc của cả châu Á và châu Âu vào Mỹ sẽ tăng thêm, trong đó Mỹ có thể lợi dụng để khai thác cả quan hệ với EU thông qua NATO và quan hệ với châu Á thông qua APEC. Như vậy, tình hình thế giới và khu vực đã tạo môi trường thuận lợi để hạt giống ASEM nảy mầm. Sáng kiến ASEM chính là một hành động lô-gich nhằm làm tăng sức mạnh tương quan giữa châu Á và châu Âu, đồng thời đóng góp vào sự bình ổn của tình hình thế giới. Chiến lược châu Á mới của châu Âu Quan hệ Á - Âu đã được hình thành từ rất lâu, lịch sử đã từng ghi nhận sự hiện diện rất sớm của người châu Âu ở châu Á, khi mà vào thế kỷ thứ XVI, những người Bồ Đào Nha đã lần theo đường biển sang châu Á để kiếm những lợi ích cả về kinh tế và chính trị.
Tiếp đó là người Anh đã từng có mặt ở Nam Á và Đông Nam Á, Hồng Kông… Người Pháp ở Đông Dương, người Hà Lan ở In-đô-nê-xi-a, người Tây Ban Nha ở Phi-lip-pin… Nếu bỏ qua một bên những dấu ấn thực dân thì có thể thấy ảnh hưởng của châu Âu được ghi nhận khá rõ nét trong đời sống xã hội châu Á, ví dụ như ở văn hoá, ngôn ngữ, thiết chế nhà nước… Như vậy, người châu Âu đã sớm nhận ra những tiềm năng to lớn của một vùng châu Á từ xa xưa. Và có thể, những bước thăm trầm, biến động trong lịch sử đã làm cho mối quan hệ giữa hai châu lục này không được phát triển mạnh mẽ và liên tục. Một điều dễ nhận thấy là rất lâu sau khi ra đời, Cộng đồng châu Âu (EC) và nay là Liên minh châu Âu (EU) không thấy châu Á có vị trí quan trọng trong chính sách đối ngoại của mình và EU cũng chưa bao giờ có một chính sách châu Á rõ ràng. Trong thời kì chiến tranh lạnh, châu Âu là trọng điểm đối đầu Xô - Mỹ nên EC quan tâm chủ yếu đến vấn đề an ninh châu Âu, do đó không quan tâm và cũng không có khả năng quan tâm đến các vấn đề của châu Á.
Các nước châu Á, trừ Nhật Bản, còn lại hầu hết là các nước có nền kinh tế đang hoặc kém phát triển nên không có vị trí đáng kể trong đời sống kinh tế thế giới. Tây Âu nói chung và EC nói riêng tuy rất cần thị trường và nguồn nguyên nhiên liệu mới, nhưng do những yếu tố chính trị, tâm lý và địa lý… nên họ đã chọn Trung Đông, châu Phi và Mỹ La - tinh chứ không phải là châu Á. Cho đến nay, khi xu hướng khu vực hoá và toàn cầu hoá lôi cuốn tất cả các quốc gia trên thế giới phải tham gia vào, thì quan hệ Á- Âu đã có nhiều thay đổi. Bởi, châu Á đang là một khu vực phát triển năng động trên thế giới.
Trong đó, tiếp theo “sự thần kì” Nhật Bản là sự nổi lên của “các con rồng” châu Á (Hàn Quốc, Trung Quốc, Xin-ga-po…. Các nền kinh tế ASEAN có tốc độ tăng trưởng là 6,5 % năm 1994 và 6,9 % năm 1995[13;5]. Châu Âu trong những năm cuối của thế kỷ XX, cũng đạt được những thành tựu đáng mừng về kinh tế: năm 1995 là năm thứ ba liên tiếp kinh tế các nước châu Âu tăng trưởng khá, tốc độ tăng trung bình của tổng sản phẩm quốc dân của cả Liên minh trong năm 1995 là từ 2,9% - 3,1% (so với 2,6% năm 1994 và 0,4% năm 1993[8;8]. Tuy nhiên, bên cạnh những con số tốt đẹp về kinh tế thì lại có hàng loạt các vấn đề như thất nghiệp, lạm phát, thâm hụt ngân sách,.
Tăng trưởng kinh tế không còn là bài thuốc hữu hiệu giúp họ giải quyết các vấn đề này. Những vấn đề nêu trên là một trong những nguyên nhân làm cho tình hình chính trị xã hội các nước thành viên Liên minh có nhiều biến động, uy tín bị giảm sút. Bên cạnh đó, Liên minh Châu Âu còn phải chạy đua trong việc gây ảnh hưởng trên trường quốc tế với các cường quốc và các khu vực khác, ví dụ như Mỹ đang gia tăng nhanh ảnh hưởng của mình ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương bằng Diễn đàn Hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC – thành lập năm 1989). Trước tình hình đó, đặc biệt là sau khi kết thúc chiến tranh lạnh, dường như châu Âu đã bừng tỉnh để nhận ra rằng mình không thể “bỏ lỡ chuyến tàu châu Á”.
Đầu tiên là CHLB Đức công bố “Kế hoạch ngoại giao châu Á” (tháng 10/1993), tiếp đó là Pháp với “Hành động chủ động của Pháp tại châu Á” (tháng 12/1994). Còn EU đã đưa ra văn kiện “Chiến lược mới đối với châu Á” (tháng 7/1994) để điều chỉnh quan hệ với các nước Nam Á, Đông Bắc Á và Đông Nam Á. Chiến lược xác định 4 mục tiêu chủ yếu là - Tăng cường sự hiện diện kinh tế của EU trong khu vực. - Đóng góp cho sự ổn định chính trị thông qua việc mở rộng các quan hệ chính trị và kinh tế.
- Ủng hộ sự phát triển của các nước kinh tế chậm phát triển. - Đóng góp cho sự mở rộng dân chủ và cai quản bằng pháp luật. Kèm theo đó là việc khẳng định 8 ưu tiên chính sau đây - Tiếp tục tăng cường các quan hệ song phương. - Tăng cường sự hiện diện của EU tại châu Á.
- Ủng hộ hợp tác khu vực (theo hướng củng cố hoà bình, an ninh). - Khuyến khích châu Á đóng vai trò lớn hơn trên các diễn đàn đa phương. - Bảo đảm các thị trường mở và khuôn khổ kinh doanh không phân biệt đối xử. - Khuyến khích sự liên kết các nền kinh tế nhà nước vào thị trường tự do - Đóng góp cho sự phát triển bền vững và xoá đói nghèo ở các nước kinh tế kém phát triển nhất.
- Đảm bảo cách tiếp cận phối hợp giữa các nước EU đối với sự phát triển quan hệ của EU với khu vực([14;7]. Như vậy, đây là lần đầu tiên EU đã đưa ra một kế hoạch tổng thể trong quan hệ với châu Á. Điều này cũng chứng tỏ EU đã sớm nhận thấy sự cần thiết phải có định hướng mới về chính sách đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang phát triển năng động nhất thế giới này.