phần Mở đầu và Kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung khoá luận chia làm ba chương: Chươg 1: Tổng quan về văn hóa dòng họ và khái quát về dòng họ Nguyễn Quý, phường Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội Chương 2: Giá trị văn hoá dòng họ Nguyễn Quý phường Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội Chương 3: Đóng góp của dòng họ Nguyễn Quý trong xây dựng đời sống văn hóa tại phường Đại Mỗ, quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA DÒNG HỌ VÀ KHÁI QUÁT VỀ DÒNG HỌ NGUYỄN QUÝ, PHƢỜNG ĐẠI MỖ, QUẬN NAM TỪ LIÊM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1.Tổng quan về văn hóa dòng họ 1.Dòng họ Cho đến hiện nay, đã có nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước định nghĩa về dòng họ người Việt. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Ninh Viết Giao đưa ra quan niệm: “Dòng họ hay gia tộc là sự mở rộng của một gia đình. Sự mở rộng này không chỉ nằm trong một làng, một xã, một huyện hay một tỉnh mà có khi cả toàn quốc. Dòng họ hay gia tộc phải do một ông tổ sinh ra thường được gọi là Thủy tổ.
Từ một ông Thủy tổ, trong quá trình sinh sôi, phát triển, một dòng họ, một gia tộc được chia làm nhiều ngành, nhiều chi. Tác giả Phan Đại Doãn cho rằng dòng họ là tập hợp của những thành viên có cả liên kết chiều dọc và bề ngang, trong đó chiều dọc theo huyết thống mang ý nghĩa quyết định: “Theo nghĩa rộng thì dòng họ, ngoài mối liên hệ ngang lại có mối liên hệ dọc đứng đến 9 đời: Cao - Tằng - Tổ - Phụ - Thân - Tử - Tôn - Tằng - Huyền”[2] (Kỵ - Cụ - Ông - Cha - Tôi - Con - Cháu - Chắt - Chút). Còn theo nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh: “Dòng họ là một thực thể xã hội mang tính phổ quát của loài người. Nó hình thành trên cơ sở quan hệ huyết thống của một quần thể người nhất định thể hiện qua ý niệm về dòng dõi từ một ông tổ chung.
Do vậy, dòng họ là một thực thể vừa mang tính sinh học, vừa mang tính xã hội. Nó xuất hiện từ rất sớm trong xã hội loài người, trở thành một nguyên lý cố kết giữa các con người sớm nhất, rồi biến đổi qua các thời đại và tồn tại cho đến ngày nay. Tổng hợp các quan niệm trên, tác giả khóa luận đưa ra khái niệm về dòng họ như sau: Dòng họ là tập hợp của những thành viên có cùng một tổ tiên (hay dòng máu hay huyết thống; trong chế độ phụ hệ được biểu tượng 6 bằng một ông tổ (thủy tổ, khởi tổ, triệu tổ v.), gắn kết các cá nhân với nhau, chịu sự ràng buộc theo một quy tắc nhất định; chi phối mạnh mẽ quan hệ hôn nhân và gia đình.Văn hóa dòng họ Có nhiều quan niệm về văn hóa dòng họ. Tác giả Ninh Viết Giao cho rằng “Văn hóa của một dòng họ không chỉ là vấn đề học hành, thi cử, đỗ đạt, khoa bảng, khảo cứu học thuật, văn chương … mà còn là vấn đề ứng xử đạo đức, sinh hoạt, ngôn từ, lao động… và văn hóa trước hết là sản phẩm của cá nhân, đặc biệt là cá nhân lỗi lạc…” [7 - tr.
Theo Ngô Đức Thịnh “Dòng họ, văn hóa dòng họ còn đồng nghĩa với sự đa dạng văn hóa, bản sắc văn hóa, một nhân tố động lực thức đẩy sự phát triển văn hóa và xã hội Việt Nam…” [9- tr. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chú cho rằng “Chính nó (văn hóa dòng họ) cũng là một thực thể văn hóa…” [9- tr. Còn theo tác giả Nguyễn Quang Lê: “Văn hoá dòng họ nghĩa là một bộ phận của văn hoá dân tộc, là toàn bộ hoạt động sống và tâm linh của một dòng họ và trung tâm của nó là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên bao gồm trong đó có ba phạm trù, với giá trị vật chất/vật thể và những giá trị tinh thần/phi vật thể do cộng đồng dòng họ sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn” [6, tr. Có thể thấy mặc dù có những quan niệm khác nhau về văn hóa dòng họ nhưng điểm chung các quan niệm đều nhấn mạnh văn hóa dòng họ chính là sáng tạo văn hóa của các cá nhân trong dòng họ.
Trong phạm vi của khóa luận, tác giả chọn khái niệm văn hóa dòng họ của tác giả Nguyễn Quang Lê, vì khái niệm này phù hợp với vấn đề nghiên cứu của đề tài. Vận dụng quan niệm này, tác giả xem xét và đánh giá các khía cạnh sinh hoạt văn hóa dòng họ Nguyễn Quý ở phường Đại Mỗ (quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội).Sinh hoạt văn hóa dòng họ Nếu sinh hoạt là những hoạt động thuộc về đời sống hằng ngày của một người hay một cộng đồng người thì sinh hoạt văn hóa là lĩnh vực hoạt động đặc thù trong tổng thể sinh hoạt chung của con người. Nó cũng là tổng thể các 7 hoạt động văn hoá đang diễn ra trong đời sống, tạo ra khuôn mặt văn hoá sinh động, cụ thể, với những đặc trưng khác biệt về loại hình, tính chất, quy mô, tần suất diễn hành. trong các nền văn hoá đương thời.
Văn hoá dòng họ như đã nêu trên, là tập hợp các hoạt động, sáng tạo các giá trị vật chất lẫn tinh thần của cộng đồng cùng huyết thống có tính đặc thù.Vì vậy, sinh hoạt văn hoá dòng họ có thể hiểu là những hoạt động thường diễn ra của cộng đồng có cùng huyết thống, ở đó các thành viên trong dòng họ cùng sáng tạo ra những giá trị văn hoá vật chất và tinh thần nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của dòng họ.Các yếu tố cấu thành văn hóa dòng họ Văn hóa dòng họ được cấu thành bởi nhiều yếu tố. Trong phạm vi khóa luận, tác giả xác định hai yếu tố chủ đạo cấu thành văn hóa dòng họ là các yếu tố văn hóa vật thể (như ruộng họ, nhà thờ, mộ tổ,.) và các yếu tố văn hóa phi vật thể (như tổ chức hoạt động giỗ chạp, tế lễ, quy ước dòng họ, các hoạt động khuyến học, khuyến tài).Các yếu tố văn hóa vật thể - Từ đường: hay còn gọi là nhà thờ tổ, nhà thờ họ. Đây chính là nơi thờ cúng vị thủy tổ của một dòng họ tại một cộng đồng dân cư. Từ đường là nơi con cháu dòng họ lập nên để thờ vọng, hương khói cho tổ tiên, nơi diễn ra các hoạt động tâm linh của dòng họ.
Nhà thờ họ thường giao cho con trưởng, ngành trưởng, ngành đích cai quản và là tài sản chung của dòng họ, không ai có quyền bán, nhượng. Những dòng họ lớn chia thành nhiều chi thì bên cạnh nhà thờ họ (thờ tổ họ) còn nhà thờ chi họ (thờ tổ chi), cũng giao cho ngành trưởng của chi họ cai quản. Về mặt kiến trúc, thông thường nhà thờ họ đường thiết kế theo kiểu hình chữ đinh, gồm có tòa đại bái 3 gian hoặc 5 gian, gắn liền với hạng mục hậu cung. Nhiều dòng họ lớn với có nhiều người thành đạt còn xây dựng được các nhà thờ hoành tráng 5 gian, 7 gian, với các kiểu kiến trúc khác nhau như chữ nhị, chữ tam hay chữ công,.Nhà thờ họ ở nông thôn phản ánh sự phát 8 triển của làng xã, các dòng họ trong làng, phản ánh truyền thống học hành thành đạt của làng, đồng thờ là nơi lưu giữ nhiều tư liệu quan trọng để tìm hiểu về làng xã, các danh nhân, lịch sử đất nước… - Mộ: Là cách gọi chung nơi chôn cất các bậc vương giả, hoàng tộc thời xưa, sau chỉ chung là nơi chôn người chết.
- Mộ tổ: là nơi chôn cất thủy tổ của dòng họ, bao gồm mộ tổ ông và tổ bà. Ban đầu phần lớn những ngôi mộ này đều được đắp bằng đất (cá biệt có thủy tổ dòng họ làm quan to có thể tự xây lăng mộ bằng đá cho mình trước khi qua đời) về sau được con cháu tu tạo, xây lại bằng chất liệu gạch, đá, đặc biệt là vài chục năm từ sau Đổi mới (1986) trở lại đây, khi mà điều kiện kinh tế của đất nước phát triển và sinh hoạt văn hóa dòng họ có nhiều khởi sắc. - Gia phả dòng họ, hay còn gọi là tộc phả: Gia phả là bản ghi chép tên họ, tuổi tác, ngày giỗ, vai trò và công đức của cha mẹ, ông bà, tiên tổ và mộ phần của một gia đình lớn hay một dòng họ. Gia phả có thể được coi như một bản sử ký của một gia đình hay một dòng họ.
Gia phả có khi gọi là Phổ ký, có khi là Phổ truyền. Các nhà Tông thất (dòng dõi vua quan) gọi gia phả của vương triều mình hay gia tộc mình bằng từ ngữ trân trọng hơn: Ngọc phả, Thế phả. Tại Việt Nam, gia phả sơ giản ghi chép tên cúng cơm, ngày giỗ và địa điểm an táng của ông cha. Theo các nhà sử học thì gia phả đã xuất hiện từ thời Sĩ Nhiếp làm Thái thú ở Giao Chỉ, hoặc gần hơn tức là từ thời Lý Nam Đế (khoảng nǎm 503-548).
Nhưng phải đến thời nhà Lý, nhà Trần mới xuất hiện những cuốn tộc phả, thế phả (ghi cả thế thứ, tông tích toàn họ), phả ký (ghi lại hành trạng, sự nghiệp của tổ tiên). Mới đầu gia phả xuất hiện chỉ trong Hoàng tộc cùng giới quan lại, nhà Lý có Hoàng Triều Ngọc Điệp - năm 1026; nhà Trần có Hoàng Tông Ngọc Điệp, nhà Lê có Hoàng Lê Ngọc Phả. Cùng với sự xuất hiện các gia phả của Hoàng tộc là gia phả của các danh gia, quan lại và cứ thế lan rộng, phổ biến ghi chép gia phả trong nhân dân. Trong gia phả, người đứng đầu ngành trưởng (trưởng họ, trưởng tộc) có bổn phận ghi hết những chi tiết về thân thích và dòng dõi; những người con 9 khác sao lại bản gia phả chính đó.
Các gia đình giữ gìn kỹ lưỡng và truyền từ đời cha tới đời con. Trước đây, gia phả chủ yếu được ghi chép bằng chữ Hán, chữ Nôm, nhưng qua nhiều năm chiến tranh, nhiều bộ gia phả của các dòng họ cũng mất dần.Hiện nay, có nhiều dòng họ vẫn giữ được gia phả bằng chữ Hán, chữ Nôm và đã tiến hành dịch ra chữ quốc ngữ, đồng thời tổ chức viết tiếp tộc phả, vẽ sơ đồ hệ phả về thế thứ các đời, các chi. - Quỹ họ: Là tài sản mà các thành viên trong dòng họ đóng góp vào để chi cho các hoạt động cho dòng họ.