Chương 1. Những vấn đề chung về nhu cầu tin, khả năng đáp ứng nhu cầu tin và khái quát về Thư viện Trường Đại học Thương Mại. Thực trạng nhu cầu tin và khả năng đáp ứng nhu cầu tin tại Thư viện Trường Đại học Thương Mại. Giải pháp nâng cao nhu cầu tin tại Thư viện Trường Đại học Thương Mại.
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHU CẦU TIN, KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG NHU CẦU TIN VÀ KHÁI QUÁT VỀ THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI 1.Những vấn đề lý luận 1. Khái niệm * Người dùng tin Người dùng tin là người sử dụng thông tin để thỏa mãn nhu cầu của mình. Họ chính là người tiêu dùng các sản phẩm và dịch vụ thông tin [14]. Có thể coi người dùng tin là đối tác, là khách hàng của hoạt động Thông tin – Thư viện.
Hoạt động thông tin muốn tồn tại và phát triển phải quan tâm tới nhu cầu tin của người dùng tin trong từng thời điểm và địa bàn cụ thể. Theo quan điểm hiện đại người dùng tin được coi là “thượng đế” đối với những người tham gia hoạt động Thông tin – Thư viện. Họ chính là nguồn gốc nảy sinh hoạt động Thông tin – Thư viện, không có người dùng tin không tồn tại hoạt động Thông tin – Thư viện. * Nhu cầu Nhu cầu là một hiện tượng tâm lý của con người, là đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển.
Tùy theo trình độ nhận thức, môi trường sống, những đặc điểm tâm sinh lý, mỗi người có những nhu cầu khác nhau. Nhu cầu nói chung của con người là đa dạng, phong phú. Mỗi cá nhân khác nhau đều có nhu cầu về vật chất và tinh thần khác nhau. * Nhu cầu tin “Nhu cầu tin là đòi hỏi khách quan của chủ thể (con người, nhóm xã hội) đối với việc tiếp nhận và sử dụng thông tin nhằm duy trì và phát triển hoạt động sống của mình.
Khi đòi hỏi về thông tin trở nên cấp thiết thì thì nhu cầu tin xuất hiện” [18] Nhu cầu tin phát triển sẽ kích thích hoạt động của con người đạt hiệu quả cao hơn, đồng thời kích thích các nhu cầu khác phát triển. Vì vậy nhu cầu tin là một trong những động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Nhu cầu tin có vai trò quan 7 trọng, là nguồn gốc của hoạt động Thông tin – Thư viện. Nó xuất phát từ mong muốn, đòi hỏi được thỏa mãn thông tin của con người và chịu sự chi phối của thị giác.
Nhu cầu tin của người dùng tin là mục đích để tồn tại và phát triển của bất cứ cơ quan Thông tin – Thư viện. Vì vậy nắm bắt nhu cầu tin là yếu tố quan trọng hàng đầu để đảm bảo triển khai hoạt động Thông tin – Thư viện. * Yêu cầu tin “Yêu cầu tin là một dạng tồn tại cụ thể của nhu cầu tin. Nói cách khác yêu cầu tin là sự cụ thể hóa của nhu cầu tin” [18].
Chẳng hạn như bạn đọc có nhu cầu sử dụng tài liệu về lĩnh vực văn hóa Việt Nam, nhu cầu này được cụ thể hóa thành các yêu cầu tin thông qua việc sử dụng phiếu yêu cầu để được sử dụng các tài liệu cụ thể của các tác giả mà có nội dung về lĩnh vực văn hóa ở Việt Nam. Như vậy nhu cầu tin và yêu cầu tin có mối quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung và hỗ trợ nhằm thỏa mãn nhu cầu của người dùng tin. * Khả năng đáp ứng nhu cầu tin Qua quá trình tìm hiểu nghiên cứu các tài liệu tham khảo và trích dẫn về nhu cầu tin và khả năng đáp ứng nhu cầu tin của người dùng tin tại các cơ quan thông tin thư viện, tác giả nhận thấy phần lớn các nghiên cứu đề cập đến một số khải niệm liên quan như: Nhu cầu, nhu cầu tin, yêu cầu tin, người dùng tin. Tuy nhiên, tác giả chưa thấy các nghiên cứu đề cập cụ thể đến khái niệm “khả năng đáp ứng nhu cầu tin”.
Theo quan điểm của tác giả, khả năng đáp ứng nhu cầu tin là điều kiện, phương thức thỏa mãn nhu cầu tin của người dùng tin. Các điều kiện phương thức góp phần thỏa mãn nhu cầu tin của người dùng tin như: Nguồn lực thông tin, sản phẩm dịch vụ thông tin, cơ sở vật chất, nhân lực Thư viện, cách thức tổ chức phục vụ. Tính chất của nhu cầu tin Tính xã hội: Nhu cầu tin xuất hiện và phát triển dưới ảnh hưởng của các nhân tố xã hội như: Môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, trình độ của lực lượng sản xuất,. 8 Tính bền vững: Nhu cầu tin khi được hình thành sẽ tồn tại trong những điều kiện nhất định và trong khoảng thời gian nhất định.
Nhu cầu tin gắn liền với những yếu tố cố định liên quan trực tiếp đến mỗi cá nhân người dùng tin như: Nghề nghiệp, lĩnh vực hoạt động/nghiên cứu, sở thích. Tính cơ động: Nhu cầu tin nếu được thoả mãn đầy đủ thì sẽ phát triển, sâu rộng hơn về nội dung và đòi hỏi phương thức thoả mãn cao hơn. Nếu không được thoả mãn trong thời gian dài, thường xuyên và liên tục cường độ nhu cầu tin giảm dần, nhu cầu tin sẽ thoái hoá đần và có thể bị triệt tiêu. Yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tin và khả năng đáp ứng nhu cầu tin Yếu tố chủ quan * Trình độ văn hóa, trình độ học vấn: Trình độ văn hóa có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống tinh thần của con người.
Nhu cầu tin là một loại nhu cầu tinh thần nên bị chi phối bởi trình độ văn hóa của con người. Trình độ học vấn không chỉ ảnh hưởng đến nội dung nhu cầu tin, phương thức tìm kiếm thông tin, các hình thức sử dụng thông tin của người dùng tin mà còn ảnh hưởng đến cách thức tổ chức và phục vụ thông tin của cơ quan thông tin. Người dùng tin có trình độ học vấn cao thường sử dụng các phương tiện tìm kiếm thông tin hiện đại, sử dụng được nhiều nguồn khai thác thông tin khác nhau, do đó thông tin họ tìm được cũng phong phú, đa dạng và có chất lượng cao hơn. Những người có khả năng sử dụng tốt ngoại ngữ thì cơ hội tiếp cận với nguồn Thông tin – tài liệu nước ngoài cũng như cơ hội sử dụng các trang web nước ngoài để thu thập thông tin của họ sẽ nhiều hơn.
* Nhân cách: Bên cạnh trình độ học vấn, nhân cách cũng là một trong những yếu tố tác động đến nhu cầu tin của con người. Nhân cách là toàn bộ những đặc điểm, phẩm chất tâm lý của cá nhân, quy định hành vi xã hội và giá trị xã hội của họ. Nhu cầu là một bộ phận cấu thành xu hướng – một thuộc tính quan trọng của nhân cách con người. Nhân cách tồn tại và phát triển trong hoạt động.
Nhân cách càng phát triển, dẫn đến hoạt động càng phong phú, nhu cầu tin sẽ ngày càng cao, càng nhạy cảm. 9 * Giới tính: Đặc điểm giới tính cũng ảnh hướng tới suy nghĩ, tính cách, nhận thức và thỏa mãn nhu cầu tin của mỗi người. Ví dụ ở nữ đa phần sẽ tìm hiểu về các lĩnh vực thời trang, làm đẹp, gia đình, hay văn thơ (phái đẹp, phái yếu )…còn ở nam đa phần sẽ tìm hiểu về kĩ thuật - công nghệ (phái mạnh)… Vì vậy giới tính là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tin, nhu cầu tin ở mỗi giới sẽ khác nhau nhằm thỏa mãn yêu cầu của mình. * Lứa tuổi: Mỗi giai đoạn lứa tuổi trong cuộc đời con người có những đặc điểm tâm lý riêng do hoạt động chủ đạo chi phối.
Các đặc điểm của tâm lý lứa tuổi có ảnh hưởng khá rõ rệt tới nội dung và phương thức thoả mãn nhu cầu đọc và nhu cầu tin. Nội dung nhu cầu tin của từng lứa tuổi sẽ khác nhau, mỗi lứa tuổi sẽ nhận thức, hành vi, cuộc sống khác nhau vì vậy nhu cầu tin cũng khác nhau sao cho phù hợp. Ví dụ như thiếu nhi thì tìm đọc các sách đạo đức dạy cách sống, các truyện tranh, cổ tích, lịch sử… phù hợp với các lứa tuổi hồn nhiên của các em, ở tuổi đi làm thì họ sẽ tìm đọc nghiên cứu các tài liệu liên quan cuộc sống xã hội, các tài liệu phục vụ công việc, ngành nghề của mình. * Nghề nghiệp: Nghề nghiệp khác nhau để lại những dấu ấn khác nhau trong nội dung nhu cầu tin và tập quán sử dụng thông tin của mỗi người.
Hoạt động nghề nghiệp thường đòi hỏi ở mỗi người tri thức và kinh nghiệm nhất định. Yếu tố khách quan Môi trường sống là môi trường bao quanh con người, bao gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. * Môi trường tự nhiên: Môi trường tự nhiên có ảnh hưởng lớn tới đời sống của con người. Những vùng đất khác nhau thường để lại những dấu ấn khác nhau trong tính cách, lối sống, phong tục tập quán và xu hướng hoạt động của con người sinh sống tại đó.
Để duy trì sự sống, con người luôn có ý thức hoà nhập với thiên nhiên. *Môi trường xã hội: 10 Đời sống văn hóa tinh thần phong phú là tiền đề cho nhu cầu tin phát triển. Nền văn hóa phát triển sẽ sản sinh ra thông tin đa dạng, sẽ được lưu giữ và chuyển tải bằng nhiều phương tiện khác nhau để có thể bảo quản và lưu truyền lại cho các thế hệ sau. Nhu cầu tin nếu được thỏa mãn sẽ bền vững và sâu sắc, phát triển hơn.
* Trình độ lực lượng sản xuất: Trình độ lực lượng sản xuất ảnh hưởng trực tiếp tới nhu cầu tin. Trình độ càng cao thì đòi hỏi thông tin và kiến thức nhiều hơn. Bên cạnh đó, các quan hệ xã hội lành mạnh, hài hoà, dân chủ cũng góp phần làm cho đời sống tinh thần phong phú, kích thích nhu cầu tin phát triển. * Phương thức thoả mãn nhu cầu tin: Nếu nhu cầu tin được thoả mãn bằng phương thức hiện đại, đầy đủ (kèm theo cảm xúc, hứng thú), nhu cầu tin sẽ ngày càng phát triển ở mức độ cao hơn.
Nếu nhu cầu tin được thoả mãn, chu kỳ của nhu cầu tin sẽ được rút ngắn lại, nếu không được thoả mãn trong thời gian dài nhu cầu sẽ bị suy giảm và thoái hoá. * Nguồn lực thông tin: Đây là một trong số 4 yếu tố cấu thành nên hoạt động của một Thư viện và trung tâm thông tin. Nếu không có nguồn lực thông tin thì sẽ không có Thư viện hay cơ quan Thông tin theo đúng chức năng và nhiệm vụ được quy định.
