CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÂN CHIA DI SẢN THỪA KẾ. Khái quát chung về di sản 1. Khái niệm di sản Theo Đại từ điển tiếng việt của Nguyễn Như Ý chủ biên – NXB Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh thì di sản được hiểu: 1.Tài sản thuộc sở hữu của người đã chết để lại: thừa kế di sản bố mẹ.Giá trị tinh thần và vật chất văn hoá thế giới hay một quốc gia một dân tộc để lại. Với một phạm vi khác nhau được hiểu theo một ý nghĩa khác nhau về di sản.
Tuy nhiên cả hai nghĩa đều hướng đến việc để lại cho đời sau tài sản hoặc giá trị tinh thần. Di sản là một thuật ngữ được dùng phổ biến trong nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống. Trong khoa học pháp lý thuật ngữ này được các nhà làm luật dùng để chỉ di sản thừa kế trong pháp luật dân sự. Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 tại Điều 612 thì “Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.” Trong bất kì một quốc gia nào hoặc một hệ thống pháp luật nào cũng đều xác định di sản thừa kế là tài sản của người để lại di sản cho người thừa kế.
Bởi lẽ chỉ khi nào một người là chủ sở hữu của một tài sản nhất định thì mới có quyền định đoạt tài sản đó và khi người đó chết thì trên cơ sở quyền sở hữu của người để lại di sản những người thừa kế dịch chuyển quyền sở hữu này sang cho mình. Việc xác định quyền sở hữu tài sản của người để lại di sản cũng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc xác định số tài sản được chia thừa kế. Nếu người chết không để lại di sản hoặc không xác định được tài sản đó do họ sở hữu thì không thể có việc phân chia di sản thừa kế. Các quan niệm về di sản thừa kế Hiện nay ở nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới chưa đưa ra được một khái niệm khái quát nhất về di sản.
Chính vì vậy đã làm phát sinh các quan niệm khác nhau về di sản. 12 Quan điểm thứ nhất cho rằng: Di sản bao gồm tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết, các quyền tài sản và các nghĩa vụ tài sản không gắn liền với nhân thân của người chết được phát sinh từ các giao dịch, các hành vi gây thiệt hại. Theo quan điểm này thì di sản thừa kế của người chết bao gồm có hai phần đó là phần tài sản và phần nghĩa vụ tài sản. Người được quyền nhận di sản có thể nhận di sản thừa kế hoặc không nhận di sản thừa kế, vậy nếu di sản là nghĩa vụ thì người thừa kế không bắt buộc phải nhận.
Nhưng nếu người thừa kế tự nguyện thực hiện thay các nghĩa vụ tài sản của người chết thì pháp luật cũng không cấm điều này. Tuy nhiên thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết chỉ nằm trong phạm vi tài sản mà người đó để lại, nếu nghĩa vụ của người chết lớn hơn phần di sản thì không bắt buộc người thừa kế phải thực hiện phần vượt quá đó. Người thừa kế chỉ thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng với phần di sản được nhận và trong phạm vi di sản được hưởng. Quan điểm này được thể hiện trong thông tư 81/TANDTC ngày 24/7/1981 hay điều 1112 Bộ Luật Dân sự Liên Bang Nga quy định: “Kế từ ngày mở thừa kế, tất cả các vật và các tài sản khác, trong đó có các quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản thuộc về người thừa kế”.
Theo đó, trường hợp nghĩa vụ về tài sản lớn hơn di sản thì bắt buộc người thừa kế thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản được hưởng. Việc thực hiện phần nghĩa vụ vượt quá giá trị di sản được hưởng là không bắt buộc nhưng theo đạo lý của con người Việt Nam đối với những bậc sinh thành thì đây là một việc nên làm. Quan điểm thứ hai: Theo quan điểm này cho rằng di sản gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác, quyền về tài sản do người chết để lại. Khác với quan điểm thứ nhất quan niệm này không coi nghĩa vụ tài sản là di sản, tuy nhiên khi mở thừa kế, người thừa kế phải thực hiện nghĩa vụ của người chết để lại trong phạm vi di sản được hưởng.
Nếu người chết không để lại tài sản hoặc để lại nhưng không đủ để thanh toán các nghĩa vụ thì những người thừa kế không bắt buộc phải thực 13 hiện hết tất cả các nghĩa vụ đó, chỉ thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi di sản thừa kế để lại. Quan niệm này hoàn toàn phù hợp với lý luận và thực tiễn hơn. Bởi lẽ không thể bắt những người không có trách nhiệm phải thực hiện để thực hiện phần nghĩa vụ của người để lại thừa kế. Quyền nhận thừa kế chỉ phát sinh khi còn di sản chia thừa kế, trong trường hợp không còn di sản thừa kế thì quyền nhận thừa kế cũng không tồn tại.
Nếu quyền đi đôi với nghĩa vụ thì người thừa kế không có quyền nhận thừa kế thì cũng không có nghĩa vụ phát sinh. Vì vậy nếu người chết để lại tài sản thì dùng tài sản đó thanh toán nghĩa vụ còn nếu không thì nghĩa vụ cũng chấm dứt.2: Quy định về di sản thừa kế trong pháp luật Việt Nam Pháp luật mang bản chất giai cấp và vì vậy mỗi một giai đoạn lịch sử khác nhau thì pháp luật đại diện cho lợi ích của một giai cấp nhất định. Các quy phạm pháp luật đều hướng đến một lợi ích cho một giai cấp thống trị. Quy định về di sản thừa kế cũng không ngoại lệ.
Giai đoạn trước năm 1945 Giai đoạn này không có quy định cụ thể về di sản thừa kế gồm những loại tài sản nào. Di sản thừa kế được xác định một cách gián tiếp thông qua việc xác định tài sản của cá nhân, xác định tài sản của vợ chồng khi một người chết trước. Tại điều 113 Bộ dân luật Bắc kỳ và điều 111 Bộ dân luật Trung kỳ có quy định: “Khi người chồng chết…thì người vợ thay quyền chồng mà quản lý tài sản chung. Khi người vợ chết trước thì một mình người chồng trở thành chủ sở hữu tất cả tài sản chung kể cả kỷ phần của vợ nữa”.
Điều luật này thể hiện rất rõ tư tưởng trọng nam khinh nữ đang còn tồn tại rất nặng nề trong thời kì này. Khi người chồng chết thì người vợ chỉ có quyền quản lý tài sản chung trong gia đình nhưng khi người vợ chết trước thì người chồng lại có quyền sở hữu tất cả khối tài sản ở trong gia đình. Trong thời kì này ở nước ta còn tồn tại một tục lệ đã truyền từ đời trước để lại mang đậm nét phong kiến đó là “phụ trái tử hoàn”. Theo đó, khi cha mẹ chết, các con có nghĩa vụ thanh toán tất cả 14 mọi nghĩa vụ tài sản mà cha mẹ để lại ngay cả khi số tài sản để lại không đủ để thanh toán nghĩa vụ.
Vậy thế nên không ít những người khi sinh ra đã mang món nợ cho những người đời trước để lại mà có khi trả cả cuộc đời mình cũng không trả được hết. Những món nợ được truyền từ đời này sang đời khác như một “di sản” thừa kế và cách thức để làm tròn chữ “hiếu” đối với ông bà cha mẹ. Cùng với sự bóc lột và cho vay nặng lãi của cường hào địa chủ phong kiến thì tục lệ “phụ trái tử hoàn” nhằm bảo vệ sự bóc lột và lợi ích của giai cấp này. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng 8 đến năm 1975 Ở nước ta trong thời kì này nền pháp lý của nước ta có nhiều thay đổi lớn và có sự khác biệt giữa các chế độ chính trị khác nhau tồn tại ở hai miền của đất nước.
Sau cách mạng tháng tám đã mở ra một kỷ nguyên độc lập, tự do cho dân tộc. Tuy nhiên sau đó nước ta lại bị chia cắt thành hai miền với hai chế độ chính trị - xã hội và hai nền pháp lý khác nhau. Sự quy định về di sản thừa kế cũng có những điểm khác biệt. Quy định của nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa: Cách mạng tháng tám thành công làm thay đổi diện mạo của đất nước cùng với sự thay đổi của chế độ chính trị thì một chế độ pháp lý mới ra đời mang tính tiến bộ hơn.
Các quy định về di sản trong thời kì này cũng có nhiều thay đổi đáng kể. Có thể kể đến sự ghi nhận của Sắc lệnh số 97/SL ngày 22/5/1950 về một sự thay đổi mới, phá vỡ các luật tục cổ hủ trong đó có luật lệ “ phụ trái tử hoàn” đã tồn tại hàng thế kỉ ở nước ta. Mặc dù các quy định của sắc lệnh này không nhiều và chưa có quy định trực tiếp về di sản nhưng cũng đã gián tiếp khẳng định di sản thừa kế của một người chỉ bao gồm tài sản mà không bao gồm các nghĩa cụ tài sản do người đó để lại. Đây là một quy định mang tính đột phá xóa bỏ tư tưởng lạc hậu của nền pháp lý phong kiến đặt nền móng cho sự pháp triển chế định thừa kế trong luật dân sự sau này.
15 Khác với nền tảng quy định của sắc lệnh số 97/SL thì thông tư số 594/NCPL của Tòa án nhân dân tối cao ngay 27/08/1968 quy định như sau : “ Di sản thừa kế bao gồm không những quyền sở hữu cá nhân về những tài sản mà người chết đó để lại, mà còn gồm cả những quyền tài sản phát sinh do quan hệ hợp đồng hặc do việc thiệt hại mà người chết để lại”. Di sản thừa kế được quy định trong thông tư số 594/NCPL được xác định không chỉ bao gồm là tài sản, quyền tài sản thuộc sở hữu của người chết mà còn gồm cả nghĩa vụ người chết để lại. Thời kì lịch sử này là thời kì lịch sử mang nhiều biến động lớn, đất nước ta bị chia cắt thành hai miền với hai chế độ chính trị khác nhau và hai nền pháp lý cũng khác nhau. Ở miền Nam chế độ Sài Gòn vẫn áp dụng những quy định của Bộ luật Dân sự trung kì 1936 để giải quyết các tranh chấp dân sự.
Đến năm 1972 Bộ Dân luật của chế độ Việt Nam cộng hòa được ban hành. Tuy là bộ luật mới nhưng Bộ dân Luật Sài Gòn về nội dung gần như giống với Dân luật Bắc kì và Hoàng Việt trung kì hộ luật.