CHƯƠNG 1. MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CUA PHÁP LUAT HIỆN HANH VE QUYEN VÀ NGHĨA VU CUA CHA ME DOI VỚI CON SAU KHI LY HON 1. Khái niệm ly hôn, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn 1. Khái niệm ly hôn Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, đời sống vật chất và tỉnh thần của con người ngày càng được nâng cao.
Cùng với đó, tư tưởng và quan niệm về hôn nhân, gia đình cũng có nhiều thay đổi, chịu ảnh hưởng sâu sắc của xu hướng hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Nếu như trước đây, hôn nhân thường được xem là một mối quan hệ bên chặt, không dễ dàng bị phá vỡ, thì những định kiến xã hội nặng nè về việc ly hôn hiện nay đã làm quan điểm này có sự thay đổi. Xã hội ngày càng cởi mở hơn trong việc nhìn nhận ly hôn như một giải pháp hợp pháp giúp các bên thoát khỏi một cuộc hôn nhân không còn hạnh phúc. Tuy nhiên, đù là một lựa chọn chính đáng và cần thiết trong nhiều trường hợp, ly hôn cũng kéo theo những hệ lụy đáng kể, không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến vợ chồng mà còn tác động đến con và xã hội.
Đối với cá nhân, ly hôn có thể giúp các bên tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống, nhưng đồng thời cũng có thể gây ra những tốn thương về mặt tinh thần, đặc biệt là đối với con trẻ. Về mặt xã hội, tỷ lệ ly hôn gia tăng có thé dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực như gia tăng tình trạng gia đình đơn thân, ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em, và gây áp lực lên hệ thống an sinh xã hội. Vì vậy, pháp luật Việt Nam đã có những quy định chặt chẽ để điều chỉnh vấn đề ly hôn, nhăm đảm bảo sự công bằng, bảo vệ quyên lợi của các bên liên quan, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực của việc chấm đứt quan hệ hôn nhân. Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân, ly hôn được hiểu đơn giản là “vợ chồng bó nhau”! Đây là cách diễn giải ngắn gọn, phản ánh đúng bản chất của hiện tượng ly hôn trong đời sống xã hội.
Tuy nhiên, định nghĩa này chỉ mang tính khái quát và chưa thé hiện đầy đủ khía cạnh pháp ly của van đề, quyền ly hôn của vợ chồng phải đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước và pháp luật nhằm hạn chế, ngăn chặn những hiện tượng vợ chồng lạm dụng quyền tự do ly hôn gây ra những hậu quá xấu cho gia đình và xã hội. Dưới góc độ pháp lý, ly hôn không chỉ là sự chấm đứt quan hệ tình cảm giữa hai người mà còn là một sự kiện pháp lý quan trọng, làm phát sinh nhiều hệ quả liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên. Theo Luật HN&GD năm 2000, ly hôn được định nghĩa: “Ly hôn là chấm ditt quan hệ hôn nhân do Tòa dn công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng”?. Quy định này ! Nguyễn Lân (2006), Từ điển Từ và ngữ Việt Nam, NXB Tông hợp, TP.
Hồ Chí Minh, tr. 2 Khoản 8 Điều 8 Luật HN&GP năm 2000. 6 nhân mạnh vai trò của Tòa án với tư cách là cơ quan có thâm quyền duy nhất giải quyết ly hôn, đồng thời xác định chu thé có quyền yêu cầu ly hôn. Tuy nhiên, khái niệm này vẫn còn giới hạn phạm vi người có quyền yéu cau ly hôn.
Đến Luật HN&GD năm 2014, định nghĩa ly hôn được sửa đổi và bổ sung: “Ly hôn và việc cham dứt quan hệ vợ chẳng theo ban án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án”. So với Luật HN&GD năm 2000, định nghĩa này có sự thay đổi theo hướng mở rộng hơn, nhấn mạnh đến yếu tố quyết định của Tòa án trong việc công nhận hoặc ra phán quyết ly hôn, qua đó phản ánh đúng bản chất của ly hôn đồng thời phản ánh tính quyền lực của nhà nước. Như vậy, có thé khái quát rang: “Ly hôn là sự kiện pháp lý làm chấm dirt quan hệ vợ chẳng theo bản an hoặc quyết định có hiệu lực của Toa án, ly hôn là kết quả của hành vi có ý chi của vợ chẳng khi thực hiện quyên ly hôn của mình”. Khái niệm quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn Dưới góc độ pháp luật, cha, mẹ và con là những chủ thể trong quan hệ pháp luật HN&GĐ, được pháp luật quy định các quyền và nghĩa vụ nhất định nhăm đảm bảo sự 6n định của quan hệ gia đình và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các thành viên.
Mặc dù quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng có thể chấm dứt do ly hôn, nhưng quan hệ pháp lý giữa cha mẹ và con vẫn tiếp tục tồn tại, không bị ảnh hưởng bởi sự kiện pháp lý ly hôn. Điều này có nghĩa là, dù cha mẹ không còn là vợ chồng, họ vẫn có trách nhiệm thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ đối với con theo quy định pháp luật. Theo quy định tại Điều 69 Luật HN&GD nam 2014, cha mẹ có quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của con và tôn trọng ý kiến của con trong các vấn đề liên quan đến trẻ em. Điều này khẳng định rằng, ngay cả khi cha mẹ ly hôn, những quyền và nghĩa vụ này vẫn không thay đổi về bản chất.
Việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau ly hôn được pháp luật bảo đảm nhăm đảm bảo sự phát triển toàn diện về thé chất và tinh thần của trẻ. Trong khoa học pháp lý, “quyén” được hiểu là những lợi ích hợp pháp mà pháp luật thừa nhận và bảo vệ cho cá nhân, tổ chức, cho phép họ thực hiện các hành vi nhất định đề đạt được lợi ích chính đáng". Quyền không tồn tại độc lập mà luôn gắn liền với phạm vi nghĩa vụ của cá nhân hoặc tổ chức, chịu sự điều chỉnh trong phạm vi nhất định của pháp luật và không thé bị xâm phạm trái pháp luật. Quyền cá nhân là bat kha xâm phạm, chỉ có thể bị hạn chế hoặc tước bỏ theo quy định của pháp luật trong các trường hợp cu thé, chang hạn như khi cá nhân vi phạm pháp luật hoặc có phán quyết của cơ quan có thâm quyền.
Bên cạnh đó, quyền cũng chỉ chấm dứt khi cá nhân qua đời hoặc khi điều kiện để thực hiện quyền không còn tồn tại. 3 Khoản 14 Điều 3 Luật HN&GĐÐ năm 2014. 4 Trường Đại học Luật Hà Nội (2022), Giáo trình Luật HN& GD Việt Nam, NXB Tư Pháp, tr. 7 Khác với “quyên”, “nghĩa vụ” được hiểu là trách nhiệm pháp lý hoặc đạo đức mà cá nhân hoặc tổ chức buộc phải thực hiện nhằm bảo đảm quyền lợi của chú thể khác hoặc của xã hội”.
Nghĩa vụ có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm quy định của pháp luật, hợp đồng hoặc đạo đức xã hội. Dưới góc độ pháp lý, nghĩa vụ thường được xác định trên cơ sở mối quan hệ giữa các chủ thé, trong đó một bên có trách nhiệm thực hiện hoặc kiềm chế thực hiện một số hành vi nhất định nhằm bảo vệ lợi ích của bên còn lại. Trong quan hệ giữa cha mẹ và con, nghĩa vụ của cha mẹ là trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con theo quy định của pháp luật, ngay cả khi quan hệ hôn nhân giữa cha mẹ không còn ton tại. Quyền và nghĩa vụ luôn tồn tại song hành, có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau.
Khi một chủ thể thực hiện quyền của minh, đồng thời họ cũng phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng đối với chủ thể khác theo quy định của pháp luật hoặc theo chuẩn mực đạo đức xã hội. Điều này đảm bảo sự cân bằng lợi ích giữa các chủ thể trong quan hệ pháp luật, giúp duy trì trật tự pháp lý và 6n định xã hội. Trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con, cha mẹ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết các vấn đề liên quan đến con sau ly hôn, bao gồm quyền nuôi con, cấp dưỡng và thăm nom. Tuy nhiên, song song với việc thực hiện quyền, cha mẹ cũng có nghĩa vụ đảm bảo các quyền lợi chính đáng của con, không được lợi dụng quyền làm cha, mẹ để gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của con.
Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa rằng: “Quyền và nghĩa vụ của cha me đối với con sau khi ly hôn là những việc mà cha mẹ được hưởng và phải thực hiện đối với con theo thỏa thuận của cha mẹ hoặc theo quyết định của Tòa an trong trường hợp cha mẹ chấm dứt hôn nhân do ly hôn nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cia con”.Y nghĩa của quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn 1. Ý nghĩa xã hội Việc điều chính về quyền và nghĩa vụ của cha - mẹ đối với con sau khi ly hôn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Những quy định này không chỉ góp phần nâng cao trách nhiệm chăm sóc, giáo dục và nuôi dưỡng con mà còn thể hiện sự bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong hoàn cảnh gia đình tan vỡ. Trẻ em là đối tượng dé bị tổn thương nhất khi cha me ly hôn, bởi sự thay đôi về môi trường sống, tình cảm gia đình có thé ánh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý và sự phát triển của trẻ.
Quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ sau ly hôn nhăm bao đảm rang, dù hôn nhân không còn tôn tai, ca " Nguyễn Minh Tuấn (2018), Ly luận chung về quyên và nghĩa vụ trong pháp luật Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia, tr. cha lẫn mẹ vẫn phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm chăm sóc, giáo dục và nuôi dưỡng con, không dé con bị bỏ rơi hay thiếu hụt tình cảm tir một trong hai bên. Bên cạnh đó, việc đặt ra nghĩa vụ pháp lý đối với cha mẹ trong việc chăm sóc con sau khi ly hôn góp phần khuyến khích ý thức trách nhiệm của cha mẹ, giúp họ nhận thức rõ hơn về vai trò của mình trong sự phát triển của con, ngay cả khi không còn chung sống. Điều này cũng phù hợp với truyền thống văn hóa và đạo đức lâu đời của dân tộc Việt Nam, vốn đề cao tình thân gia đình, sự hy sinh và trách nhiệm của cha mẹ đối với con.
