CHƯƠNG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE NGUYÊN TAC HON NHÂN TU NGUYEN, TIEN BO 1. Khái quát chung về nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiễn bộ 1. Khái niệm nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình Theo Từ điển Tiếng Việt, "nguyên tắc" được định nghĩa là "điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm "2. Đây là những quy tắc nền tang, mang tính định hướng và bắt buộc phải tuân thủ trong mọi hoạt động.
Trong lĩnh vực khoa học pháp lý, bất kỳ hệ thống pháp luật nào cũng được xây dựng đựa trên những tư tưởng chỉ đạo nhất định. Pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống tri, được chuyển hóa thành các quy định pháp lý nhằm phản ánh và bảo vệ lợi ich của giai cấp đó. Pháp luật là công cụ của Nhà nước, được sử dụng để điều chỉnh các quan hệ xã hội, hướng chúng theo một trật tự có lợi nhất cho Nhà nước và xã hội. Mỗi quốc gia, dựa trên các mục tiêu ngắn hạn và dài hạn, đều sẽ định hình các hướng chỉ đạo cho việc điều chỉnh pháp luật trong các lĩnh vực khác nhau.
Trong hệ thống pháp luật, những tư tưởng chỉ đạo này quán xuyến và xuyên suốt quá trình lập pháp, thi hành và áp dụng pháp luật. Dé đảm bảo sự thống nhất trong quá trình này, cần có những nguyên lý chung chỉ đạo mang tính bắt buộc, những nguyên lý chỉ đạo này được gọi là các nguyên tắc cơ bản của pháp luật. Với tư cách là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Luật HN&GD cũng có những nguyên tắc cơ bản riêng. Trong giáo trình Luật HN&GD của Trường Đại học Luật Hà Nội có định nghĩa: “Nguyên tắc của Luật Hôn nhân và gia đình là những nguyên lí, những tư tưởng chỉ dao, có ÿ nghĩa xuyên suỐI, quản triệt toàn bộ hệ thông pháp luật hôn nhân và gia đình.
” Nội dung các nguyên tắc cơ ban thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước về điều chỉnh pháp luật đối với nhiệm vụ và chức năng của mỗi thành viên trong gia đình, các cơ quan hữu quan trong việc thực hiện chế độ hôn nhân và gia đình mới.° Sự tồn tại của những nguyên tắc này nhằm đảm bảo rằng mọi quan hệ hôn nhân và gia đình đều được điều chỉnh theo một trật tự pháp lý nhất quán, bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Đồng thời, các nguyên tắc này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều chỉnh 2 Trung tâm tử điển ngôn ngữ (2003), “Từ điền Tiếng Việt”, trang 694, Nhà xuất ban Da Nẵng. 3 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình, NXB Tư pháp, Hà Nội, 2021, tr. 8 hành vi của các thành viên trong gia đình, dam bao sự ôn định và phát triển bền vững của gia đình và xã hội.
Việc quán triệt và thực hiện đúng các nguyên tắc cơ bản này sẽ góp phần xây dựng một môi trường hôn nhân và gia đình lành mạnh, hạnh phúc và bền vững. Từ các định nghĩa trên, có thê hiểu rằng: Nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình là những quy tắc nên tảng, mang tính định hướng và bắt buộc phải tuân thủ trong việc xây dựng và thực hiện các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình. Các nguyên tắc này không chỉ dam bao tính nhất quan và hiệu quả của hệ thong pháp luật mà còn bảo vệ quyên lợi của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, thúc day sự bình đẳng giới và xây dựng một xã hội công bằng, văn minh và tiễn bộ. Khai niệm nguyên tắc hôn nhân tu nguyén, tién bộ Nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ là một trong những nền tảng quan trọng trong Luật HN&GD hiện đại, phản ánh sự tiến bộ của xã hội trong việc tôn trọng quyền tự đo cá nhân và bảo vệ lợi ích của các bên trong quan hệ hôn nhân.
Nguyên tắc này không chỉ đảm bảo quyền tự do kết hôn, quyền tự do ly hôn của mỗi cá nhân mà còn nhắn mạnh đến sự binh đăng, trách nhiệm và phát triển bền vững của mối quan hệ vợ chồng. Hôn nhân tự nguyện được hiểu là quan hệ hôn nhân chỉ được thiết lập khi có su déng thuận của cả hai bên trên cơ sở hoàn toàn tự do, không bi ép buộc, cưỡng ép hay lừa dối. Sự tự nguyện phải thống nhất giữa ý chí và hành động, xuất phát từ mong muốn nội tâm của cá nhân và thể hiện đồng nhất bằng hành vi bên ngoài. Điều này đảm bảo rằng mỗi cá nhân có quyền lựa chọn người bạn đời theo mong muốn của minh mà không bị chi phối bởi áp lực từ gia đình, xã hội hay các yếu tố vật chất.
Trong pháp luật của nhiều quốc gia, bao gồm Việt Nam, nguyên tắc này được ghi nhận rõ ràng, thể hiện qua quy định rằng hôn nhân chỉ hợp pháp khi có sự đồng ý của cả hai bên, đồng thời nghiêm cắm các hành vi cưỡng ép kết hôn hay lừa đối kết hôn, cưỡng ép ly hôn hay lừa dối ly hôn. Hôn nhân tiến bộ không chỉ dừng lại ở việc tôn trọng quyền tự do lựa chọn bạn đời mà còn dé cao sự bình dang giới, trách nhiệm chung của vợ và ching, cũng như sự phù hợp với các giá trị đạo đức và pháp lý hiện đại. Một cuộc hôn nhân được xem là tiến bộ khi nó xuất phát từ tình yêu chân chính giữa nam và nữ, nam nữ có quyền tự do tìm hiéu và lựa chọn người kết hôn, trong hôn nhân cả hai bên đều có bi quyền và nghĩa vụ ngang nhau trong mọi khía cạnh của đời sông gia đình, từ kinh tế, giáo đục con cái đến việc quyết định các vấn đề quan trọng. Điều này thê hiện sự thay đổi trong quan niệm về vai trò của nam và nữ, xóa bỏ các tư tưởng phong kiến trọng nam khinh nữ, đồng thời thúc day một mô hình hôn nhân hiện đại, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng.
Mặt khác cũng góp phần xây dựng một gia đình hạnh phúc, vững mạnh và có khả năng thích ứng với những thay đổi của xã hội hiện đại. Nhìn chung có thé hiểu: Nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiễn bộ là những tư tưởng, quan điểm mang tính chất chỉ đạo xuyên suốt nội dung các quy định của Luật HN&GDP Việt Nam, theo đó ghi nhận và bảo đảm thực hiện các quyền tự do kết hôn của cá nhân cũng như quyên tự do ly hôn của vợ chông, dam bảo các quan hệ hôn nhân gia đình phải được xây dựng trên nên tang tiến bộ, phù hợp với xu thé phát triển của xã hội. Cơ sở của việc ghi nhận nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ 1. Cơ sở ly luận Trong học thuyết của C.
Angghen, gia đình được coi là một thiết chế quan trọng của xã hội, phản ánh quan hệ sản xuất và cơ sở kinh tế của từng thời kỳ lịch sử. Trong tac phâm "Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và nhà nước", Ph. Ăngghen đã phân tích kỹ lịch sử hình thành và phát triển của gia đình từ xã hội nguyên thủy đến xã hội tư bản chú nghĩa. Theo đó, hôn nhân không phải là một hiện trợng bat bién mà là phan ánh những điều kiện kinh tế - xã hội của từng giai đoạn phát triển lịch sử.
Ở xã hội nguyên thủy, hôn nhân chưa có sự ràng buộc chặt chẽ, quan hệ gia đình mang tính cộng đồng. Đến chế độ chiếm hữu nô lệ và phong kiến, sự xuất hiện của chế độ tư hữu dẫn đến việc kiểm soát hôn nhân và gia đình nhằm duy trì quyền thừa kế tài sản, từ đó hình thành chế độ gia trưởng, trong đó nam giới thống trị và phụ nữ bị lệ thuộc. Tai xã hội tư bản chủ nghĩa, Angghen cho rằng hôn nhân trong chế độ này chịu sự chỉ phối của giai cấp thống trị, cơ sở dé xác lập hôn nhân là tiền tài, địa vị, sự tính toán thiệt hơn về kinh tế chứ không xuất phát từ tình yêu nam nữ: “. Trong hai trường hợp, hôn nhân đều dựa trên dia vị giai cấp của đôi bên và vì vậy, hôn nhân luôn luôn là hôn nhân có tinh toán ”°, hôn nhân tuyệt nhiên không phải là “kết quả của tình yêu cd nhân giữa trai và gai” và cũng tuyệt nhiên “không dính * Engels Ph: Nguôn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1972, trang 112.
10 đáng gì đến thứ tình yêu này cđ”, không phải là “sự liên kết hòa hợp giữa đàn ông và dan bà, và càng không phải là hình thức liên kết cao nhất”, mà trái lại, “nd thé hiện ra là một sự nô dịch của giới này đổi với giới kia, là việc tuyên bồ sự xung đột giữa hai giới, sự xung đột mà người ta chưa từng thấy trong suốt thời kỳ tiễn sử. ” Trong xã hội tư bản, hôn nhân không chỉ là vấn đề tình cảm giữa hai cá nhân, mà còn là một công cụ dé bảo vệ tài sản và duy trì địa vị giai cấp. Phụ nữ trong hôn nhân bị biến thành tài san của nam giới, bi ràng buộc bởi hệ thống gia đình phụ quyền và không có quyền quyết định đối với cuộc sống của chính mình. Ông cho rang, chế độ tư sản không tôn trọng giá tri đạo đức thực sự của hôn nhân mà chỉ coi nó là công cụ bảo vệ quyền lợi kinh tế.
Theo phân tích của ông, bản đăng ký kết hôn giữa vợ và chồng còn có thê được coi là ban hợp đồng mà giai cấp vô sản (người vợ) ký kết với giai cấp tư sản (người chồng) để bán sức lao động của mình. Trong các gia đình tư sản, người chồng là người duy nhất lao động kiếm tiền dé nuôi sống gia đình trong khi người vợ ở nhà, đóng vai tro của “người quan gia chính”, đảm trách toàn bộ công việc nhà và nuôi dạy con cái. Do đó, mối quan hệ giữa hai vợ chồng sẽ không bình đăng vì người vợ phải phụ thuộc vào chồng mình và có trách nhiệm sinh ra những người thừa tự hợp pháp dé thừa kế tài sản của người chồngŠ. Điều này dẫn đến một thực trạng là người phụ nữ bị ràng buộc trong cuộc hôn nhân không tình yêu, không thể tự do ly hôn vì các ly do kinh tế hoặc áp lực xã hội.
Mác và Angghen cho rằng “Sw tu do hoàn toàn trong hôn nhân chỉ có thể được thiết lập khi việc xóa bỏ nên sản xuất tư bản chủ nghĩa. đã thu tiêu moi toan tính kinh tế kèm theo nó.
