Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong giai đoạn 2016 – 2018, nền kinh tế Việt Nam ghi nhận sự phát triển nhanh chóng của khu vực doanh nghiệp. Theo số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư được tác giả trích dẫn, trung bình mỗi năm có gần 123.000 doanh nghiệp gia nhập thị trường với tổng số vốn đăng ký đạt khoảng 1,2 triệu tỷ đồng, tăng 49,3% về số lượng và 156% về quy mô vốn so với giai đoạn 3 năm trước đó. Song song với sự mở rộng của khu vực doanh nghiệp, nhu cầu vay vốn để mở rộng sản xuất kinh doanh và chi tiêu tiêu dùng của các hộ gia đình, cá nhân cũng gia tăng mạnh mẽ.

Trước bối cảnh đó, hoạt động tín dụng — đặc biệt là mảng cho vay — trở thành nghiệp vụ mang lại nguồn thu nhập và lợi nhuận kinh doanh chủ yếu cho các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, đây cũng là hoạt động tiềm ẩn mức độ rủi ro cao nhất trong hệ thống ngân hàng, bao gồm rủi ro phát sinh từ các nguyên nhân chủ quan (năng lực cán bộ, tổ chức quản lý) và khách quan (hành vi gian lận của khách hàng, tình trạng kinh doanh thua lỗ, dự án kém hiệu quả, thiên tai, dịch bệnh). Để đảm bảo an toàn vốn và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động, việc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ xuyên suốt quy trình cho vay từ khâu thẩm định ban đầu đến thanh lý hợp đồng là yêu cầu tất yếu.

Tại địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Chi nhánh huyện Phú Vang (Agribank Phú Vang) đã có nhiều nỗ lực nâng cao hiệu quả kiểm soát tín dụng, giúp lợi nhuận duy trì mức tăng trưởng và tỷ lệ nợ xấu, nợ quá hạn có xu hướng giảm trong giai đoạn 2016 – 2018. Dù vậy, công tác kiểm soát nội bộ đối với quy trình cho vay tại chi nhánh vẫn bộc lộ những điểm cần rà soát và hoàn thiện để thích ứng với môi trường kinh doanh mới.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định gồm 3 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động cho vay và hệ thống kiểm soát nội bộ đối với quy trình cho vay trong các ngân hàng thương mại.
  2. Phân tích, phản ánh và đánh giá thực trạng công tác kiểm soát nội bộ quy trình cho vay tại Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang giai đoạn 2016 – 2018.
  3. Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ đối với quy trình cho vay tại chi nhánh trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Công tác kiểm soát nội bộ đối với quy trình cho vay tại Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang, tập trung vào 3 giai đoạn: kiểm soát trước cho vay, kiểm soát trong cho vay và kiểm soát sau cho vay.
  • Phạm vi không gian: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn – Chi nhánh huyện Phú Vang (Thị trấn Phú Đa, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế).
  • Phạm vi thời gian: Số liệu thực tế được thu thập và phân tích trong giai đoạn 2016 – 2018; thời gian thực hiện nghiên cứu thực tế tại đơn vị từ ngày 16/09/2019 đến ngày 22/12/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa các khuôn mẫu kiểm soát nội bộ chuẩn mực quốc tế, văn bản pháp lý hiện hành của ngành ngân hàng và phương pháp nghiên cứu thực tiễn tại đơn vị thực tập.

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

  • Báo cáo COSO (1992): Khung lý thuyết nền tảng của Ủy ban thuộc Hội đồng Quốc gia Hoa Kỳ về Chống gian lận Báo cáo Tài chính, định nghĩa kiểm soát nội bộ và phân chia hệ thống thành 5 yếu tố cấu thành: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát; đồng thời hướng tới 3 mục tiêu cốt lõi (hiệu quả hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính, sự tuân thủ pháp luật).
  • Chuẩn mực Kiểm toán quốc tế ISA 400: Cơ sở tham chiếu về hệ thống kiểm soát nội bộ, rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát.
  • Căn cứ pháp lý: Luật Các tổ chức tín dụng (Luật số 02/1997/QH10 và Luật sửa đổi năm 2010), các văn bản chỉ đạo của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, cùng các quy định, thông tư, quyết định nội bộ của hệ thống Agribank Việt Nam về quy trình cấp tín dụng và kiểm soát nội bộ.
  • Tài liệu học thuật: Các công trình nghiên cứu và giáo trình chuyên ngành của PGS.TS Phan Thị Thu Hà (2007), TS. Mai Văn Bạn, GS.TS. Nguyễn Thị Mùi (2008), PGS.TS. Nguyễn Minh Kiều (2007).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Phương pháp Nội dung và cách thức thực hiện Nguồn dữ liệu thu thập
Thu thập dữ liệu thứ cấp Thu thập các tài liệu, văn bản quy định, báo cáo tài chính, báo cáo nhân sự và thống kê dư nợ tín dụng qua các năm. Phòng Kế toán và Phòng Kinh doanh Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang (giai đoạn 2016 – 2018); hệ thống thông tin Agribank, sách báo chuyên ngành.
Quan sát trực tiếp Quan sát quy trình tác nghiệp thực tế của cán bộ tín dụng (CBTD), cách thức tiếp xúc khách hàng, lập và thẩm định hồ sơ, quy trình phê duyệt của Trưởng phòng tín dụng và Ban Giám đốc. Quy trình tác nghiệp thực địa tại văn phòng giao dịch của chi nhánh.
Phỏng vấn sâu Phỏng vấn, trao đổi trực tiếp với cán bộ tín dụng, trưởng phòng nghiệp vụ về những khó khăn, vướng mắc trong việc thẩm định, kiểm tra sau giải ngân và xử lý nợ. Cán bộ tín dụng, lãnh đạo phụ trách tín dụng tại chi nhánh.
Tổng hợp và phân tích dữ liệu Sử dụng Microsoft Excel để thống kê, phân loại, lập bảng biểu so sánh, phân tích tỷ trọng và tốc độ tăng trưởng kinh tế qua 3 năm (2016 – 2018). Dữ liệu tài chính, lao động, nguồn vốn và dư nợ cho vay đã được làm sạch và chuẩn hóa.

Nội dung chính theo từng chương

Khóa luận được kết cấu thành 3 chương chính bên cạnh phần Đặt vấn đề và phần Kết luận - Kiến nghị:

Chương 1: Cơ sở lý luận chung về kiểm soát nội bộ quy trình cho vay trong các ngân hàng thương mại

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm căn bản về ngân hàng thương mại (chức năng trung gian tín dụng, trung gian thanh toán, tạo tiền; các nghiệp vụ huy động vốn, sử dụng vốn và dịch vụ ngân hàng). Trên cơ sở đó, tác giả phân tích bản chất của hệ thống kiểm soát nội bộ theo khung COSO 1992 và Chuẩn mực kiểm toán ISA 400.

Về mặt nghiệp vụ tín dụng, chương 1 phân loại các hình thức cho vay theo mục đích sử dụng vốn, theo thời hạn (ngắn hạn, trung hạn, dài hạn), theo phương thức cho vay (từng lần, hạn mức tín dụng, thấu chi), và theo mức độ bảo đảm (cho vay có tài sản bảo đảm, cho vay không có tài sản bảo đảm). Tác giả nhận diện rõ các hình thái rủi ro tín dụng (rủi ro mất vốn, rủi ro dẫn đến tổn thất) và chỉ ra các hạn chế tiềm tàng của hệ thống kiểm soát nội bộ do yếu tố con người, sự thông đồng, hoặc việc lạm quyền của cấp quản lý. Bên cạnh đó, chương 1 nghiên cứu kinh nghiệm thực tế về xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ tại hai ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam là Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) và Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (Vietinbank), từ đó đúc kết các bài học tham chiếu cho Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang.

Chương 2: Kiểm soát nội bộ đối với quy trình cho vay tín dụng tại Ngân hàng NN&PTNT Chi nhánh huyện Phú Vang

Chương 2 mô tả khái quát về lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức bộ máy, chức năng nhiệm vụ của các phòng ban và phân tích các chỉ tiêu năng lực hoạt động của Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang trong giai đoạn 2016 – 2018. Nội dung trọng tâm tập trung vào việc mô tả chi tiết lưu đồ quy trình cho vay và thực trạng thực hiện kiểm soát nội bộ tại chi nhánh theo 3 giai đoạn:

  1. Kiểm soát trước khi cho vay: Kiểm soát khâu tiếp nhận hồ sơ vay vốn, điều tra tư cách khách hàng, kiểm tra tính pháp lý và tính khả thi của phương án sản xuất kinh doanh/dự án đầu tư, thẩm định năng lực tài chính, xếp hạng tín nhiệm khách hàng qua hệ thống CIC, và định giá tài sản bảo đảm.
  2. Kiểm soát trong khi cho vay: Kiểm soát thẩm quyền phê duyệt khoản vay, tính chuẩn xác của các điều khoản trong hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm tiền vay, việc thực hiện công chứng/đăng ký giao dịch bảo đảm, và kiểm soát quá trình giải ngân (đúng đối tượng, đúng tiến độ và phương thức thanh toán chuyển khoản/tiền mặt theo quy định).
  3. Kiểm soát sau khi cho vay: Kiểm tra định kỳ và đột xuất việc sử dụng vốn vay của khách hàng, theo dõi tiến độ thu nợ gốc và thu lãi theo định kỳ, giám sát tình trạng tài sản bảo đảm, phân loại nợ trên hệ thống IPCAS và áp dụng các biện pháp xử lý, đôn đốc thu hồi đối với nợ quá hạn và nợ xấu.

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ quy trình cho vay tại Ngân hàng NN & PTNT Chi nhánh huyện Phú Vang

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng ở Chương 2, tác giả tiến hành đánh giá toàn diện những mặt đạt được (quy trình chặt chẽ, tuân thủ quy định của Agribank cấp trên, tỷ lệ nợ quá hạn nằm trong giới hạn cho phép) và chỉ ra các điểm nghẽn tồn tại (áp lực chỉ tiêu tín dụng, khối lượng công việc của cán bộ tín dụng lớn, khâu giám sát sau giải ngân đôi khi còn mang tính hình thức, hệ thống thông tin chưa thực sự thông suốt).

Từ đó, tác giả đưa ra các nhóm giải pháp gắn liền với các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ:

  • Nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát: nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ tín dụng và phân định rõ trách nhiệm cá nhân.
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện hoạt động kiểm soát: chuẩn hóa quy trình thẩm định giá tài sản bảo đảm, nâng cao chất lượng lập Báo cáo đề xuất cho vay (BCĐXCV) và Báo cáo thẩm định tín dụng (BCTĐTD).
  • Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả kênh thông tin và truyền thông nội bộ: khai thác tối đa hệ thống thanh toán và kế toán khách hàng IPCAS, liên kết dữ liệu CIC.
  • Nhóm biện pháp giám sát sau cho vay: thiết lập lịch trình kiểm tra hiện trường định kỳ, theo dõi chặt chẽ dòng tiền và tình hình tài chính của khách hàng nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm khả năng trả nợ.

Kết quả và đóng góp

Kết quả phân tích chính từ số liệu thực tế

Khóa luận đã tổng hợp và phản ánh bức tranh hoạt động kinh doanh và tín dụng của Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang thông qua hệ thống số liệu giai đoạn 2016 – 2018:

Tổng hợp các chỉ tiêu kinh doanh và tín dụng chính tại Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang:

Nhóm chỉ tiêu Nội dung phân tích trong khóa luận Xu hướng ghi nhận (2016 – 2018)
Cơ cấu lao động Trình độ học vấn, độ tuổi, sự phân bổ nhân sự tại các phòng ban nghiệp vụ (Phòng Kế toán, Phòng Kinh doanh). Đội ngũ cán bộ cơ bản đáp ứng yêu cầu chuyên môn nhưng chịu áp lực quản lý lượng hồ sơ vay lớn.
Tài sản và nguồn vốn Quy mô, cơ cấu nguồn vốn huy động theo thành phần kinh tế và kỳ hạn gửi tiền. Nguồn vốn huy động tăng trưởng ổn định qua các năm, tạo nền tảng cấp tín dụng.
Kết quả kinh doanh Doanh thu từ hoạt động tín dụng, chi phí hoạt động và chỉ tiêu lợi nhuận trước thuế. Lợi nhuận trước thuế ghi nhận xu hướng tăng trưởng qua các năm 2016, 2017 và 2018.
Quy mô cho vay Dư nợ cho vay phân theo thời hạn (ngắn, trung, dài hạn) và theo đối tượng khách hàng (cá nhân, doanh nghiệp). Dư nợ tín dụng mở rộng đều đặn, phục vụ nhu cầu sản xuất nông nghiệp và kinh doanh trên địa bàn huyện.
Chất lượng tín dụng Tình hình nợ quá hạn và nợ xấu của chi nhánh. Tỷ lệ nợ quá hạn và nợ xấu được kiểm soát và có xu hướng giảm dần qua 3 năm nghiên cứu.

Đóng góp của đề tài

  • Về mặt lý luận: Khóa luận hệ thống hóa một cách có logic các lý thuyết về kiểm soát nội bộ (COSO, ISA 400) gắn với đặc thù nghiệp vụ cho vay của ngân hàng thương mại, đồng thời tổng hợp các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn kiểm soát tín dụng tại VPBank và Vietinbank.
  • Về mặt thực tiễn: Khóa luận cung cấp bản mô tả chi tiết, minh bạch về toàn bộ chu trình kiểm soát cho vay 3 bước (trước, trong, sau) tại một chi nhánh ngân hàng nông nghiệp cấp huyện, chỉ rõ các lỗ hổng tiềm ẩn trong việc thẩm định tài sản và kiểm tra sau giải ngân, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính ứng dụng trực tiếp tại đơn vị.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế của nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu dữ liệu thực tế trong phạm vi 3 năm (2016 – 2018) tại một chi nhánh ngân hàng cụ thể trên địa bàn nông thôn (huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế), do đó một số phát hiện và giải pháp có thể mang tính đặc thù địa bàn và chưa bao quát hết các mô hình tín dụng phức tạp tại các đô thị lớn.
  • Hướng phát triển tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu đối với toàn bộ các chi nhánh Agribank trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế; nghiên cứu sâu hơn việc ứng dụng các tiêu chuẩn an toàn vốn theo Hiệp ước Basel II/Basel III và tích hợp công nghệ số vào việc tự động hóa giám sát dòng tiền sau cho vay.

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích cho:

  • Sinh viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán, Tài chính – Ngân hàng: Tham khảo phương pháp tiếp cận và vận dụng khung lý thuyết COSO vào phân tích một quy trình nghiệp vụ cụ thể tại tổ chức tài chính.
  • Người làm đề tài tốt nghiệp hoặc nghiên cứu về tín dụng ngân hàng: Tham khảo cấu trúc chương hồi, phương pháp thiết lập bảng phân tích số liệu tài chính - tín dụng và cách thức phân chia các giai đoạn kiểm soát cho vay.
  • Cán bộ tín dụng và cán bộ kiểm soát nội bộ tại các chi nhánh ngân hàng thương mại: Tham khảo các điểm lưu ý thực tế trong khâu thẩm định tài sản thế chấp và giám sát việc sử dụng vốn sau giải ngân.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng khung lý thuyết chuẩn mực nào để phân tích hệ thống kiểm soát nội bộ?
Khóa luận sử dụng Báo cáo COSO (1992) với 5 yếu tố cấu thành (Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát) kết hợp với Chuẩn mực Kiểm toán quốc tế ISA 400 và Luật Các tổ chức tín dụng.

2. Quy trình kiểm soát nội bộ cho vay tại Agribank Phú Vang được chia thành các giai đoạn nào?
Quy trình được phân tách rõ ràng thành 3 giai đoạn: Kiểm soát trước khi cho vay (thẩm định khách hàng, dự án, tài sản bảo đảm), Kiểm soát trong khi cho vay (phê duyệt, ký hợp đồng, công chứng, giải ngân) và Kiểm soát sau khi cho vay (kiểm tra sử dụng vốn, thu hồi nợ, phân loại và xử lý nợ quá hạn).

3. Khóa luận thu thập số liệu phân tích trong giai đoạn nào và tại đơn vị nào?
Số liệu tài chính, lao động và tín dụng được thu thập trong giai đoạn 2016 – 2018 tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn – Chi nhánh huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế (thời gian thực tập từ tháng 9/2019 đến tháng 12/2019).

4. Khóa luận đã tham khảo bài học kinh nghiệm kiểm soát nội bộ từ những ngân hàng nào?
Khóa luận đã phân tích kinh nghiệm thực tiễn về kiểm soát nội bộ quy trình cho vay tại hai ngân hàng thương mại lớn là Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) và Ngân hàng TMCP Công Thương Việt Nam (Vietinbank).

5. Hệ thống phần mềm nghiệp vụ nào được nhắc đến trong quy trình kiểm soát tại chi nhánh?
Hệ thống thanh toán nội bộ và kế toán khách hàng IPCAS (Inter-bank Payment and Customer Accounting System) và hệ thống dữ liệu của Trung tâm Thông tin Tín dụng (CIC) được đề cập như các công cụ phục vụ kiểm soát, tra cứu và phân loại nợ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Thuần đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về kiểm soát nội bộ quy trình cho vay theo khung chuẩn mực COSO và pháp luật ngân hàng hiện hành. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 2016 – 2018 tại Agribank Chi nhánh huyện Phú Vang, công trình đã làm rõ thực trạng vận hành của quy trình kiểm soát qua 3 giai đoạn trước, trong và sau cho vay. Các nhóm giải pháp được đề xuất xuất phát từ chính các tồn tại thực tế, có giá trị ứng dụng cụ thể nhằm hạn chế rủi ro tín dụng và nâng cao hiệu quả quản trị tại đơn vị.