Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường Việt Nam đang phát triển, vốn bằng tiền đóng vai trò nền tảng trong toàn bộ chu trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp — vừa là điều kiện khởi đầu, vừa theo suốt quá trình hoạt động. Thiếu vốn được tác giả xác định là một trong những nguyên nhân chính kìm hãm sự phát triển của doanh nghiệp, do đó công tác kế toán vốn bằng tiền cần được tổ chức chặt chẽ, minh bạch và hiệu quả.

Khóa luận xuất phát từ thực tế thực tập tại Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng — một đơn vị vừa mang tính chất hành chính sự nghiệp có thu, vừa mang tính chất doanh nghiệp nhà nước, có đặc thù hoạt động quản lý và thu tiền thuê nhà thuộc sở hữu Nhà nước. Tính phức tạp trong công tác quản lý vốn tại đơn vị loại này là lý do trực tiếp để tác giả chọn đề tài.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm ba nội dung:

  1. Tìm hiểu lý luận về công tác kế toán vốn bằng tiền trong doanh nghiệp.
  2. Tìm hiểu thực tế tổ chức kế toán vốn bằng tiền tại đơn vị thực tập.
  3. Đánh giá ưu điểm, khuyết điểm trong công tác kế toán vốn bằng tiền, từ đó đề xuất các biện pháp hoàn thiện.

Đối tượng nghiên cứu: Công tác kế toán vốn bằng tiền tại Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng, bao gồm tiền mặt tại quỹ (TK 111) và tiền gửi ngân hàng (TK 112).

Phạm vi không gian: Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng, địa chỉ số 24 phố Phan Bội Châu, phường Hoàng Văn Thụ, quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng.

Phạm vi thời gian: Số liệu khảo sát năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung pháp lý và lý thuyết:

Toàn bộ Chương 1 được xây dựng theo quy định của Thông tư 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp — đây là văn bản pháp lý trọng tâm, chi phối toàn bộ nguyên tắc hạch toán, tài khoản sử dụng, hình thức sổ kế toán và cách xử lý chênh lệch tỷ giá hối đoái.

Các tài khoản kế toán được hệ thống hóa theo quy định của Thông tư 200:

Tài khoản Tên Tài khoản cấp 2
TK 111 Tiền mặt 1111 (Tiền VN), 1112 (Ngoại tệ), 1113 (Vàng tiền tệ)
TK 112 Tiền gửi ngân hàng 1121 (Tiền VN), 1122 (Ngoại tệ), 1123 (Vàng tiền tệ)
TK 113 Tiền đang chuyển 1131 (Tiền VN), 1132 (Ngoại tệ)

Tác giả cũng hệ thống hóa năm hình thức sổ kế toán được phép áp dụng theo Thông tư 200: Nhật ký chung; Chứng từ ghi sổ; Nhật ký – Chứng từ; Nhật ký – Sổ cái; và Kế toán trên máy vi tính.

Phương pháp nghiên cứu:

Khóa luận sử dụng phương pháp phân tích – tổng hợp tài liệu kết hợp với khảo sát, thu thập số liệu thực tế tại đơn vị thực tập (năm tài chính 2021). Trình tự tiếp cận đi từ lý luận chung đến mô tả thực trạng, sau đó đánh giá và đề xuất giải pháp.

Nguồn dữ liệu: Chứng từ kế toán thực tế (phiếu thu, phiếu chi, giấy báo Có, giấy báo Nợ), sổ Nhật ký chung, sổ cái TK 111 và TK 112, sổ quỹ tiền mặt, và tài liệu giới thiệu tổ chức bộ máy của Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức kế toán vốn bằng tiền trong doanh nghiệp theo Thông tư 200/2014/TT-BTC

Chương này hệ thống hóa toàn bộ nền tảng lý luận về vốn bằng tiền theo chế độ kế toán doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện hành.

Tác giả trình bày khái niệm, phân loại vốn bằng tiền theo hai tiêu chí: theo hình thức tồn tại (tiền Việt Nam, ngoại tệ, vàng tiền tệ) và theo trạng thái tồn tại (tiền mặt tại quỹ, tiền gửi ngân hàng, tiền đang chuyển). Các nguyên tắc hạch toán cốt lõi được trình bày rõ, bao gồm: sử dụng đơn vị tiền tệ thống nhất là đồng Việt Nam; quy đổi ngoại tệ theo tỷ giá giao dịch thực tế khi ghi bên Nợ; áp dụng tỷ giá bình quân gia quyền di động khi ghi bên Có TK 1112; và đánh giá lại số dư ngoại tệ, vàng tiền tệ tại thời điểm lập báo cáo tài chính theo tỷ giá mua của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên giao dịch.

Đối với kế toán tiền mặt (TK 111), tiền gửi ngân hàng (TK 112) và tiền đang chuyển (TK 113), tác giả trình bày chi tiết: chứng từ sử dụng (phiếu thu mẫu 01-TT, phiếu chi mẫu 02-TT, giấy báo Nợ, giấy báo Có, bảng sao kê ngân hàng, ủy nhiệm chi…), kết cấu tài khoản, và sơ đồ hạch toán tổng hợp cho từng loại tiền tệ (tiền Việt Nam, ngoại tệ, vàng tiền tệ).

Chương này cũng mô tả trình tự ghi sổ kế toán vốn bằng tiền theo cả năm hình thức được phép áp dụng, trong đó hình thức Nhật ký chung được trình bày làm trọng tâm vì đây là hình thức mà đơn vị thực tập đang sử dụng.

Chương 2: Thực trạng công tác kế toán vốn bằng tiền tại Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng

Chương này trình bày tổng quan về đơn vị và mô tả thực tế tổ chức kế toán vốn bằng tiền tại công ty theo số liệu năm 2021.

Về lịch sử hình thành: Công ty có tiền thân từ Chi cục Quản lý nhà đất thành phố được thành lập ngay sau khi Hải Phòng giải phóng năm 1954. Trải qua hơn 65 năm với nhiều tên gọi khác nhau (Sở Nhà đất và Công trình đô thị, Công ty Nhà Hải Phòng, Công ty Kinh doanh nhà…), đến nay mang tên Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng theo Quyết định 1017/QĐ-UBND ngày 29/6/2010 của UBND thành phố Hải Phòng. Công ty quản lý khoảng hơn 300 điểm nhà thuộc khối sản xuất – kinh doanh – dịch vụ và gần 9.000 hộ dân thuê để ở trên địa bàn các quận nội thành Hải Phòng.

Về tổ chức bộ máy kế toán: Công ty áp dụng hình thức tổ chức kế toán phân tán, với hai đơn vị hạch toán độc lập là Xí nghiệp Xây dựng phát triển nhà và Xí nghiệp Kinh doanh phát triển nhà. Phòng Kế hoạch Tài chính gồm Trưởng phòng, 2 Phó phòng, kế toán doanh thu (5 người, trong đó 3 người kiêm kế toán xây dựng cơ bản, lương và BHXH), kế toán thanh toán (1 người) và thủ quỹ (1 người).

Các chính sách kế toán đang áp dụng: chế độ kế toán theo Thông tư 200/2014/TT-BTC; niên độ kế toán theo năm dương lịch (01/01 – 31/12); đơn vị tiền tệ là đồng Việt Nam; thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ; hàng tồn kho theo phương pháp kê khai thường xuyên; xuất kho theo phương pháp nhập trước – xuất trước; khấu hao TSCĐ theo đường thẳng; hình thức ghi sổ Nhật ký chung.

Về thực trạng kế toán tiền mặt tại quỹ: Vốn bằng tiền tại công ty chỉ bao gồm tiền Việt Nam đồng, không có ngoại tệ, vàng bạc hay kim loại quý. Chứng từ sử dụng gồm: phiếu thu (mẫu 01-TT), phiếu chi (mẫu 02-TT), giấy đề nghị tạm ứng (mẫu 03-TT), biên lai thu tiền (mẫu 06-TT), giấy đề nghị thanh toán và bảng kiểm kê quỹ (mẫu 08b-TT). Phiếu thu và phiếu chi đều lập thành 3 liên, trải qua quy trình luân chuyển có chữ ký của người lập phiếu, kế toán trưởng, giám đốc và thủ quỹ. Sổ sách sử dụng gồm sổ quỹ tiền mặt, sổ Nhật ký chung và sổ cái TK 111.

Về thực trạng kế toán tiền gửi ngân hàng: Chương này cũng trình bày thực trạng kế toán TK 112, với chứng từ là giấy báo Nợ, giấy báo Có và bảng sao kê ngân hàng, phản ánh tình hình biến động tiền gửi theo từng tài khoản ngân hàng.

Kết quả và đóng góp

Kết quả lý luận: Tác giả hệ thống hóa toàn bộ cơ sở lý luận về kế toán vốn bằng tiền trong doanh nghiệp vừa và nhỏ theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, bao gồm khái niệm, phân loại, nguyên tắc hạch toán, chứng từ, tài khoản và sơ đồ kế toán tổng hợp cho cả ba loại tiền (tiền Việt Nam, ngoại tệ, vàng tiền tệ) đối với cả ba trạng thái (tiền mặt, tiền gửi ngân hàng, tiền đang chuyển).

Kết quả thực tiễn: Tác giả mô tả chi tiết quy trình kế toán vốn bằng tiền tại Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng theo hình thức Nhật ký chung với số liệu khảo sát năm 2021, đảm bảo tính logic theo trình tự kế toán từ chứng từ → sổ Nhật ký chung → sổ cái → bảng cân đối số phát sinh → báo cáo tài chính.

Giải pháp và kiến nghị hoàn thiện: Chương 3 đề xuất các ý kiến nhằm hoàn thiện công tác kế toán vốn bằng tiền tại đơn vị, xuất phát từ đánh giá ưu điểm và khuyết điểm được nhận diện qua quá trình khảo sát thực tế. Căn cứ đề xuất bao gồm: sự cần thiết phải hoàn thiện và mục đích, yêu cầu của quá trình hoàn thiện.

Đóng góp so với nghiên cứu trước: Giảng viên hướng dẫn nhận xét rằng khóa luận đã cung cấp số liệu tính toán minh họa phong phú, đảm bảo tính logic theo trình tự kế toán từ chứng từ đến sổ sách. Đây là nghiên cứu trường hợp cụ thể tại một doanh nghiệp nhà nước có đặc thù vừa hành chính sự nghiệp vừa kinh doanh, vốn ít được đề cập trong các tài liệu giáo khoa kế toán thông thường.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi nghiên cứu của khóa luận, một số giới hạn có thể nhận thấy:

  • Phạm vi số liệu chỉ bao gồm năm tài chính 2021, chưa cho phép phân tích xu hướng biến động vốn bằng tiền qua nhiều năm.
  • Đơn vị thực tập chỉ sử dụng tiền Việt Nam đồng, do đó các nội dung lý luận về kế toán ngoại tệ và vàng tiền tệ không được minh họa bằng số liệu thực tế.
  • Khóa luận chủ yếu tập trung vào kế toán tiền mặt và tiền gửi ngân hàng; nghiệp vụ tiền đang chuyển chưa xuất hiện rõ ràng trong phần thực trạng.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng sang đánh giá hiệu quả quản lý dòng tiền tổng thể (cash flow management), hoặc xem xét việc áp dụng phần mềm kế toán để nâng cao hiệu quả hạch toán tại công ty.

Giá trị tham khảo

Khóa luận phù hợp làm tài liệu tham khảo cho:

  • Sinh viên ngành Kế toán – Kiểm toán đang tìm hiểu cách vận dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC vào thực tế hạch toán tại doanh nghiệp nhà nước có đặc thù hành chính sự nghiệp.
  • Sinh viên đang thực tập hoặc làm khóa luận tại các công ty quản lý nhà, công ty công ích, hoặc đơn vị sự nghiệp có thu — đây là nhóm đối tượng ít được nghiên cứu trong các tài liệu thực hành kế toán phổ biến.
  • Người nghiên cứu đề tài tương tự có thể tham khảo: phần hệ thống hóa lý luận ở Chương 1 (đặc biệt các sơ đồ kế toán tổng hợp theo từng loại tiền tệ), quy trình luân chuyển phiếu thu – phiếu chi, và mô hình tổ chức bộ máy kế toán phân tán tại Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng có sử dụng ngoại tệ hoặc vàng tiền tệ trong kế toán tiền mặt không?

Không. Theo khảo sát thực tế năm 2021, vốn bằng tiền tại quỹ của công ty chỉ bao gồm tiền Việt Nam đồng, không phát sinh tiền mặt ngoại tệ, vàng bạc, kim loại hay đá quý.

2. Công ty áp dụng hình thức ghi sổ kế toán nào và theo chế độ kế toán nào?

Công ty áp dụng hình thức ghi sổ Nhật ký chung theo Thông tư 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 của Bộ Tài chính. Trình tự ghi sổ theo hướng: chứng từ kế toán → Nhật ký chung + sổ kế toán chi tiết → sổ cái → bảng cân đối số phát sinh → báo cáo tài chính.

3. Phiếu thu và phiếu chi tại công ty được lập và luân chuyển như thế nào?

Cả phiếu thu và phiếu chi đều được kế toán lập thành 3 liên. Phiếu thu phải có chữ ký của người nộp tiền, kế toán trưởng, giám đốc và thủ quỹ trước khi nhập quỹ; sau đó thủ quỹ giữ 1 liên, 1 liên giao người nộp, 1 liên lưu nơi lập phiếu. Phiếu chi tương tự — thủ quỹ chỉ xuất quỹ sau khi đã có đủ chữ ký của người lập phiếu, kế toán trưởng và giám đốc.

4. Bộ máy kế toán của công ty được tổ chức theo hình thức nào, và có bao nhiêu nhân sự phụ trách kế toán tiền mặt?

Công ty áp dụng hình thức tổ chức kế toán phân tán, với Xí nghiệp Xây dựng phát triển nhà và Xí nghiệp Kinh doanh phát triển nhà có bộ máy kế toán riêng. Tại Phòng Kế hoạch Tài chính, kế toán thanh toán (1 người) chịu trách nhiệm theo dõi tiền mặt và tiền gửi ngân hàng, kết hợp với thủ quỹ (1 người) thực hiện thu chi tiền mặt hàng ngày và kiểm kê quỹ cuối ngày, cuối tháng.

5. Thông tư 200/2014/TT-BTC quy định tỷ giá nào được dùng khi hạch toán ngoại tệ vào TK 111 và TK 112?

Theo Thông tư 200, khi ghi bên Nợ TK 1112 (tiền mặt ngoại tệ) hoặc TK 1122 (tiền gửi ngân hàng ngoại tệ), áp dụng tỷ giá giao dịch thực tế. Khi ghi bên Có TK 1112, áp dụng tỷ giá bình quân gia quyền di động hoặc tỷ giá giao dịch thực tế; khi ghi bên Có TK 1122, áp dụng tỷ giá ghi sổ bình quân gia quyền. Trường hợp đặc biệt rút tiền gửi ngân hàng về nhập quỹ tiền mặt thì áp dụng tỷ giá ghi sổ kế toán của tài khoản nguồn.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Nguyễn Thị Hà (Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng, 2022) trình bày có hệ thống lý luận về kế toán vốn bằng tiền theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và đối chiếu với thực trạng hạch toán tại Công ty TNHH MTV Quản lý và Kinh doanh nhà Hải Phòng trong năm tài chính 2021. Nghiên cứu làm rõ đặc điểm kép của đơn vị — vừa là doanh nghiệp nhà nước, vừa mang tính chất hành chính sự nghiệp có thu — và cách thức tổ chức kế toán vốn bằng tiền phù hợp với đặc thù đó. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, tác giả đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao chất lượng hạch toán và kiểm soát nội bộ đối với vốn bằng tiền tại đơn vị.