CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm liên quan đến doanh nghiệp Để tiếp cận bất kì một vấn đề nào đó thì chúng ta phải hiểu nguồn gốc của vấn đề. Trước hết cần hiểu và phân biệt rõ những khái niệm dưới đây: - Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có trụ sở giao dịch, có tài sản, được đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh, bao gồm: công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân. - Doanh nghiệp đang hoạt động là doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, có mã số thuế, đang thực hiện việc kê khai thuế và thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật.
Doanh nghiệp đang hoạt động không bao gồm doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có đăng ký, doanh nghiệp ngừng hoạt động không đăng ký hoặc chờ giải thể và doanh nghiệp hoàn tất thủ tục giải thể. - Doanh nghiệp đang hoạt động có kết quả sản xuất kinh doanh là doanh nghiệp trong năm tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh, có kết quả tạo ra hàng hóa, dịch vụ và có doanh thu hoặc phát sinh chi phí sản xuất kinh doanh. Thuật ngữ này không bao gồm doanh nghiệp đang đầu tư, chưa đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh; doanh nghiệp đã đăng ký nhưng chưa đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh, không phát sinh doanh thu, chi phí SXKD; doanh nghiệp tạm ngừng và ngừng hoạt động có thời hạn. Cơ sở lý luận về hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp 1.
Khái niệm hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Hiện tại, khái niệm hiệu quả kinh doanh vẫn chưa có sự đồng nhất. Tùy vào từng phạm vi và mục đích nghiên cứu thì lại quan niệm khác nhau về phạm trù kinh tế này: Theo Giáo trình Quản trị kinh doanh thì định nghĩa “hiệu quả kinh doanh là phạm trù phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực để đạt được các mục tiêu kinh 3 doanh xác định. Chỉ các doanh nghiệp kinh doanh mới nhằm vào mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận và vì thế mới cần đánh giá hiệu quả kinh doanh” (Theo Giáo trình Quản trị kinh doanh, NXB Đại học Kinh tế quốc dân) Theo quan điểm của nhà kinh tế học Adam Smith, cho rằng: “Hiệu quả - Kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế là doanh thu tiêu thụ hàng hóa”. Với cách tiếp cận này thì kết quả kinh doanh sẽ gắn liền với doanh thu từ việc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Quan điểm này đã vô tình bỏ qua yếu tố chi phí để đạt được hiệu quả kinh doanh. Hai tác giả Wohe và Doring lại có quan điểm hiệu quả kinh tế như sau: “Hiệu quả kinh tế xác định dựa trên các yếu tố hiện vật và hiệu quả kinh tế dựa vào đơn vị đo giá trị”. Hiện nay cũng có nhiều nghiên cứu trong nước về hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Chính vì vậy cũng có nhiều quan điểm và góc độ tiếp cận khác nhau: Theo tác giả Mai Thị Diệu Hằng (2019) trong đề tài luận án “Nâng cao hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp thủy sản ở Việt Nam” có cho rằng: Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế, biểu hiện sự phát triển kinh tế theo chiều sâu của các doanh nghiệp, phản ánh trình độ huy động và sử dụng nguồn lực vào sản xuất kinh doanh nhằm đạt được các mục tiêu kinh doanh mà DN xác định.
Mục tiêu kinh doanh chung của các doanh nghiệp trong bối cảnh hiện nay đều là đạt hiệu quả kinh tế tài chính như tăng khả năng sinh lời, gia tăng giá trị doanh nghiệp, đồng thời cũng đạt hiệu quả kinh tế xã hội, hướng đến phát triển bền vững. Tác giả Đoàn Thục Quyên (2015) cho rằng: “Hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp là phạm trù kinh tế phản ánh mối quan hệ giữa kết quả kinh doanh mà doanh nghiệp mà doanh nghiệp thu được với chi phí hoặc nguồn lực bỏ ra để đạt được kết quả đó. Hiệu quả kinh doanh được xác định bằng các chỉ tiêu kinh tế đặc trưng, phản ánh mối quan hệ tỷ lệ so sánh giữa chỉ tiêu phản ánh kết quả kinh doanh đạt được với các chỉ tiêu phản ánh chi phí hoặc nguồn lực đã sử dụng vào sản xuất kinh doanh nhằm đạt được mục tiêu của doanh nghiệp”. 4 Tác giả Nguyễn Văn Phúc (2015) thì đưa ra quan điểm: hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp là phạm trù kinh tế phản ánh mối quan hệ giữa kết quả kinh doanh mà doanh nghiệp mà doanh nghiệp thu được với chi phí hoặc nguồn lực bỏ ra để đạt được kết quả đó, được thể hiện thông qua các chỉ tiêu về khả năng sinh lời của doanh nghiệp.
Hiện này có nhiều nghiên cứu dựa trên quan điểm của Manfred Kuhn về hiệu quả trong kinh doanh: “Tính hiệu quả được xác định bằng cách lấy kết quả tính theo đơn vị giá trị chia cho chi phí kinh doanh”. Có thể mô tả bằng công thức như sau: H=K/C Trong đó: H là hiệu quả K là kết quả đạt được C là chi phí kinh doanh 1. Bản chất của hiệu quả kinh doanh Như vậy, bản chất của HQKD là sự so sánh giữa các yếu tố đầu vào và lợi nhuận thu được qua quá trình sản xuất, kinh doanh. Nó được phản ánh thông qua tình hình sử dụng các nguồn lực của DN nhằm khai thác tối đa hóa lợi nhuận của DN.
Các kết quả được tổng hợp, phân tích từ HQKD là chứng cứ, cơ sở khoa học để phản ánh trình độ quản lý và kế hoạch, quyết định tương lai. Tùy thuộc vào môi trường phân tích mà độ chính xác của các chỉ tiêu đánh giá lệch chuẩn so với kết quả thực tế. Các chỉ tiêu đánh giá hoạt động kinh doanh được khái quát và thể hiện thông qua hai công thức hiệu quả đạt được (dạng thuận) và khả năng đạt được (dạng nghịch). Công thức hiệu quả kinh doanh thể hiện hiệu quả dạng thuận: HQKD = Kết quả đầu ra / Yếu tố đầu vào 5 Công thức chỉ ra một đồng yếu tố đầu vào (chi phí trong quá trình sản xuất, kinh doanh như vốn, nhân công, nguyên vật liệu, .) tạo ra bao nhiêu đồng kết quả đầu ra (lợi nhuận, doanh thu trong một kỳ kinh doanh).
Chỉ tiêu từ công thức này cao chứng tỏ hoạt động kinh doanh của DN có hiệu quả, chiến lược sản xuất của DN đúng đắn và phù hợp với hình ảnh DN. Tất cả DN khi hoạt động trên thị trường luôn yêu cầu kết quả đầu ra cao với yếu tố đầu vào thấp nhất nhằm thu được lợi ích từ chênh lệch tạo lợi nhuận trong quá trình vận hành DN. Công thức HQKD thể hiện khả năng dạng nghịch: HQKD = Yếu tố đầu vào / Kết quả đầu ra Công thức này cho biết một đồng kết quả đầu ra như doanh thu, lợi nhuận thì cần bao nhiêu đồng chi phí đầu vào. Kết quả của công thức này tỉ lệ nghịch với công thức trên.
Chỉ tiêu dạng nghịch càng thấp chứng tỏ DN kiểm soát chi phí tốt, lợi nhuận cao, HQKD cao. Từ kết quả đánh giá trên, nhà quản trị đánh giá được chất lượng hoạt động SXKD, so sánh hiệu quả giữa các thời kì nhằm phản ánh đúng nguồn lực tiềm tàng để từ đó nâng cao hiệu quả. Phân loại hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Hiệu quả kinh doanh là tiền đề trong việc đưa ra các kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp trong tương lai. Do hiệu quả kinh doanh là phạm trù kinh tế mang tính tổng hợp được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau nên có thể phân loại hiệu quả kinh doanh như sau: - Phân loại theo phạm vi tính toán: Cách phân loại này bao gồm hiệu quả kinh doanh tổng quát và hiệu quả kinh doanh thành phần.
Hiệu quả kinh doanh tổng quát phản ánh trình độ sử dụng tất cả các nguồn lực trong việc thực hiện mục tiêu kinh tế - xã hội của doanh nghiệp. Hiệu quả kinh doanh thành phần là việc phản ánh một nguồn lực cụ thể như hiệu quả sử dụng chi phí, nguồn lực vật tư, nguồn lực lao động…để hoàn thành mục tiêu đã định hình từ trước. - Phân loại theo tính chất tác động: Theo các phân loại này thì hiệu quả kinh doanh bao gồm hiệu quả kinh doanh trực tiếp và hiệu quả kinh doanh 6 gián tiếp. Hiệu quả kinh doanh trực tiếp là được tạo ra từ chính nội bộ của doanh nghiệp mà không cần sự tác động từ bất cứ chủ thể nào khác để đạt mục tiêu đã đề ra.
Ngược lại với hiệu quả kinh doanh trực tiếp thì hiệu quả kinh doanh gián tiếp là hiệu quả thu được dưới sự tác động từ một đối tượng bên ngoài doanh nghiệp như chính sách vĩ mô, đối tác hay từ chính đối thủ cạnh tranh. - Phân loại theo thời gian: Cách phân loại này bao gồm hiệu quả kinh doanh ngắn hạn và hiệu quả kinh doanh dài hạn. Hiệu quả kinh doanh ngắn hạn là việc đánh giá hiệu quả các khoảng thời gian ngắn hạn như theo tuần, theo tháng hoặc theo quý. Hiệu quả kinh doanh ngắn hạn là cơ sở cho hiệu quả kinh doanh dài hạn.
Hiệu quả kinh doanh dài hạn hiệu quả được xem xét và đánh giá trong một khoảng thời gian dài gắn liền với các kế hoạch, chiến lược dài hạn của doanh nghiệp. Trong thực tế hiệu quả thời gian dài hạn thường được cân nhắc nhiều hơn khi đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Có thể thấy việc phân tích hiệu quả kinh doanh của doanh là bức tranh phản ánh rõ nét nhất tình hình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Hiệu quả kinh doanh sẽ phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp, phản ánh chất lượng hoạt kinh doanh để đạt được các mục tiêu.
Bởi vì quy luật khan hiếm buộc doanh nghiệp phải sử dụng hiệu quả nguồn lực sẵn có. Do đó, các nhà quản trị phải luôn phải cân nhắc đến việc lựa chọn loại hình kinh doanh, sản xuất sản phẩm gì? Sản xuất cho ai? Chi phí ở mức nào để tạo ra nhanh chóng sản phẩm với mức chất lượng cao nhất. Ngoài ra, quy luật cạnh tranh buộc doanh nghiệp chỉ có thể tồn tại và phát triển khi biết tạo ra, duy trì lợi thế cạnh tranh của mình trên thị trường. Để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp đòi hỏi tốc độ tăng trưởng thu nhập không ngừng tăng lên.