河内国家大学下属外语大学 研究生院 裴氏梅香 现代汉语定中结构四字格对称成语考察 (与越南语的对比) KHẢO SÁT CÁC THÀNH NGỮ ĐỐI XỨNG BỐN CHỮ CÓ KẾT CẤU TRUNG TÂM ĐỊNH NGỮ TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) 硕士论文 专业:中国语言 专业编号:60.10 2012 年于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC BÙI THỊ MAI HƯƠNG 现代汉语定中结构四字格对称成语考察 (与越南语的对比) KHẢO SÁT CÁC THÀNH NGỮ ĐỐI XỨNG BỐN CHỮ CÓ KẾT CẤU TRUNG TÂM ĐỊNH NGỮ TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (CÓ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành:Ngôn ngữ Trung Quốc Mã số chuyên ngành:60.10 Giáo viên hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Văn Khang Hà Nội, 12/2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 目录 前言.1 第一章 理论基础 .1 现代汉语成语 .1 现代汉语成语的特点.1 形式特点.2 意义特点.3 汉语成语的运用.2 现代汉语成语的来源.3 现代汉语成语的分类.1 成语的字数分类.2 内部结构分类.3 语义结构分类.2 现代汉语四字格对称成语.1 现代汉语四字格对称成语的定义.2 现代汉语四字格对称成语的特点.1 现代汉语四字格对称成语的语音特点.2 现代汉语四字格对称成语的结构特点.3 现代汉语四字格对称成语的语义特点.3 现代汉语四字格对称成语的内部结构分类.21 第二章 现代汉语定中结构四字格对称成语的形式特点 （与越南语定中结构四字格对称成语对比）.1 现代汉语定中结构四字格对称成语的内部结构类型.22 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 名名//名名.22 b) 越南语 .2 形名 // 形名.25 b) 越南语.3 数名//数名.2 现代汉语定中结构四字格对称成语的语音特点 .1 平仄搭配 .1 对立型 .2 往复型 .3 回环型 .4 特殊型 .5 平仄变式型 .39 第三章 现代汉语定中结构四字格对称成语的语义特点 （与越南语定中结构四字格对称成语对比）.1 现代汉语定中结构四字格对称成语的语义整体性.1 融合性成语 .2 综合性成语 .3 组合性成语 .2 现代汉语定中结构四字格对称成语的意义特点 .43 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 字面义 .2 引伸义 .3 比喻义 .3 现代汉语定中结构四字格对称成语四个语素之间的语义关系 .1 成语中 AB+CD 的语义关系 .2 越南语 .2 成语中 AC+BD 的语义关系 .1 AC 和 BD 都是一个词.2 BD 是一个词，AC 是近义语素.3 AC 和 BD 都不是一个词，A 和 C、B 和 D 都是两个相关语素.3 成语中 A+B+C+D 的语义关系 .57 参考文献.59 附录 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 前言 （一） 选题理由 汉语成语是中华民族悠久历史的伟大结晶，也是汉语熟语最重要的组成部分，使 用频率很高。汉语成语来于古代经典、著名历史故事或人们的口头,意思精辟,往往 隐含于字面意义之中,不是其构成成分意义的简单相加,具有意义的整体性。成语是 人们长期习用，蕴藏着非常丰富的民族传统文化信息，完整地表现出汉民族的文化 内涵。 “四字格”是汉语成语的常见形式，也是汉语使用者最喜欢的形式之一。“四字 格”概念从提出到现在有几十年的历史,这是一种形式鲜明、独具特色的语言现象,是 汉语词汇的一个重要组成部分,无论对汉语史的研究还是对现代汉语的研究都有着重要 的意义。根据一些专著的统计结果，如倪宝元和姚鹏慈统计《汉语小词典》3559 条 成语，发现四音节成语占了 94%，刘洁修指出，90% 以上的成语是四字格的。四个 音节成语中的语素常常两两相对，从语义上具有对偶关系，更加阐述成语具有韵律 美的特点，读起来琅琅上口，有很强的节奏感。 现代汉语四字格对称成语的突出特点之一是形式结构。现代汉语四字格对称成 语的内部结构分成主谓、动宾、定中、状中和动补等五大类。这五大类中定中结构 的所占的比例比较大，特征比较明显，还可以分成数名// 数名、名名// 名名、形 名//形名等三种模式。有人曾对汉语四字格对称成语进行统计，共有 706 条，其中 188 条是定中结构的。这类成语的内部结构、句法功能及其语义还有着密切关系。 研究汉语定中结构四字格对称成语在语法、语音、语义等各个方面的特点，有助于 正确理解并运用成语 ，还深入认识汉语组合的规律。 研究越南语四字格对称成语时，可见在越南语，定中结构的四字格对称成语的 数量跟汉语的也差不多，可是在语法关系上有所不同。进行深入研究，我们就详细 指出两者之间的异同之处。本人希望本研究会对汉越四字格对称成语研究者提供一 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 点帮助，并将研究成果应用于汉语教学上，培养学生的汉语成语意识和表达习惯， 提高使用汉语成语的能力。 因上述理由，本人拟定选择“现代汉语定中结构四字格对称成语考察（与越南 语的对比)”作为汉语专业硕士论文的课题。 （二）研究目的 本论文的目的有四： 第一：阐明现代汉语四字格对称成语的定义及特点，从这些理论依据上将汉语定 中结构四字格对称成语的特点进行分析。 第二：说明汉语定中结构四字格对称成语的内部结构、语音及其语义特点。 第三：指出现代汉语定中结构四字格对称成语特点与越南语的两者之间的异同之 处。 第四：在一定的程度上，我希望能为汉语学习者做出一点贡献，希望本论文会成 为有助于汉语成语学习者的参考资料。 （三）研究任务 为了达到上述的研究目的，本论文要完成以下任务： 1）综述有关现代汉语四字格对称成语的理论依据。 2）对现代汉语定中结构四字格对称成语的形式特点进行分析，弄清这种成语的 内部结构及语音特点，并且将它跟越南语的对比。 3）对现代汉语定中结构四字格对称成语的语义特点进行分析，指出在语义方面 上汉语定中结构四字格对称成语与越南语的两者之间的异同之处。 （四） 研究对象与范围 上面所说，在现代汉语中四字格对称成语居多，其中定中结构的数量相当大。 本人将现代汉语四字格对称成语在内部结构、语音、语义等各个方面上具体分析，从 此将汉越两个语言的定中结构四字格对称成语进行对比，找出两者的同异点。 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 本人使用新疆科技卫生出版社出版的《新华成语词典》（2003）和《Từ điển thành ngữ Việt Nam》（Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành， NXB Văn hóa Hà Nội，1993）作为语料，对在两本词典中所有的定中结构四字格对称成语 进行统计并考察其特点。 （五）研究的理论和方法 本论文运用语言学理论、词汇语义学理论、认知理论等作为理论根据，全面、 细致地分析汉语定中结构四字格对称成语的语言结构、语音及意义、语义特点等，在 这个基础上探讨汉越四字格对称成语异同之处。 本人在新疆科技卫生出版社出版的《新华成语词典》中找出所有汉语定中结构四 字格对称成语。另外，我们还在《Từ điển thành ngữ Việt Nam》（Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành， NXB Văn hóa Hà Nội，1993）选出带着相应形 式的越南语成语。除了统计法以外，我们还进行细致描写、定量分析或对比分析两者 的特点。 （六） 研究的现状 在汉语和越南语两种语言里，成语都是一个特色的词汇宝库。目前，在越南有不 少关于汉语四字格成语的研究，但现代汉语定中结构四字格对称成语与越南语对比研 究还并不多见。 a) 汉语四字格对称成语研究的情况 在中国不少学者对现代汉语四字格对称成语特别感兴趣。他们主要从汉语成语的 结构、语义、语音等各个角度研究其对称性、完整性。 倪宝元，姚鹏慈在《成语九章》（浙江教育出版社，1990 年）认为汉语成语中四 字格占绝对优势，成语的结构类型大致可以分为九种，其中定中式成语前后部分有着 修饰与被修饰的关系，相当于语法上的定语和中心语，这个中心语绝大多数是体词性 的。 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 汉语四字格成语是明显有别于西方拼音文字的独特语言现象,它是两个或两个以 上的词的凝固组合,在语言中作为一个单位独立运用。陈洁先生在《汉语结构对成性 四字格成语的概念整合机制研究》（广西社会科学，2010 年，第十期）根据每个结构 单元中构成成分的语法关系把现代汉语四字格对称成语分为四种类型：主谓型、动宾 型、偏正型和联合型。其中，偏正型成语的数量占 32%，人体名词是中心语。 著名语言学家刘叔新指出汉语成语的独特性是在意义方面――意义的双层性，有 一层字面上（表面上）的意义，同时透过它又有一层隐而不露的意义，而且这隐含着 的意义才是真实的意义。 刘振前教授也具有很多现代汉语四字格对称成语的研究。关于四字格成语的结 构、语义方面，在《汉语四字格成语语义结构的对称性与认知》（世界汉语教学， 2000 年，第一期），他已指出四字格对称成语的前后两个部分语法结构和词性相同。 它们的意义是相同、相反或相似的。根据他的考察结果，四字格对称成语一共有 12703 个，在四字格成语中占 39.29%。 从语音的角度来分析，追求均衡、对称、稳重是汉民族深层意识中根深蒂固的一 大审美原则，四字格由“2×2”音节的格式构成，这是一种典型的均衡、对称、稳重的 结构，正好与汉民族的审美心理暗合。在这个方面，刘振前教授的研究主要探讨音韵 中平仄搭配的对称性，把声调同异搭配进行具体分析，找出 5 大类平仄搭配形式：对 立型、往复型、回环型、平仄变式型和特殊型。 上面所提的研究是最突出、最典型的。每个研究都从汉语成语的每个角度去探 讨，有的从成语中各个构成成分的关系研究；有的对四字格成语语义上或结构上研 究；也有的从语音角度研究等等。我们认为这些研究虽然很丰富，可是从深度来看还 不够。这也是引发本人对现代汉语四字格对称成语的一种结构形式（定中结构）感兴 趣的因素。 b) 汉越四字格对称成语研究的情况 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 由于中越两国之间经过几千年的接触与交流，因此在文化、语言等好多方面可算 是大同小异的。汉越成语四字格成语比较也受到学者重视。在中国、越南关于这课题 的论文、研究越来越多。 范明进先生在 “Đặc điểm thành ngữ so sánh tiếng Hán” (Viện Khoa học xã hội Việt Nam,năm 2009)的博士论文里主要研究的是汉越成语的比喻及其语义特点，他注重分析 汉越成语中比喻方式及其比喻对象的差异。 范氏缘红通过《汉越成语中的数词对比研究》（广西师范大学，2008 年）的这篇 硕士论文找出越南语成语中常用“每/一”来表示，但汉语则用“一/一”隔世。汉越 成语中的数词都能具有丰富的实指和虚指意义。 阮氏秋香在《汉越成语对比研究》（河内国家大学，2004 年）的硕士论文里对比 分析汉越成语结构特征和句法功能。她认为两种语言的成语都是一种固定的词组，其 特点是形式整齐、四字居多、意义双层。 武氏缘在《现代汉语四字格对称成语的特点》（河内国家大学，2008 年）硕士论 文里也注重研究汉语四字格对称成语的特点，作者指出汉越两者在结构、句法功能、 语音、语义等各个方面上有所差异。她把汉语四字格对称成语分为主谓、动宾、定 中、状中、动补等五类。其中定中结构的数量相当大，占 26.63% 。这类成语在越南 语四字格对称成语占 24%。 可见汉越四字格对称成语的构造是差不多的。本人通过考察前人的研究认为这类 成语构成成分之间的结构、意义关系还有很多问题、值得研究。此问题正在等着汉语 学习者深刻研究。 （七）本论文的结构 本论文除前言、结语和参考文献书目外，一共分为三章: 第一章 理论基础 第二章 现代汉语定中结构四字格对称成语的形式特点（与越南语定中结构四字 格对称成语对比） 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 第三章 现代汉语定中结构四字格对称成语的语义特点（与越南语定中结构四字 格对称成语对比） 第一章 理论基础 1.1 现代汉语成语 汉语成语是中国汉字语言词汇中一部分定型的词组或短句。汉语成语是中华民族 悠久历史的伟大结晶，也是汉语熟语最重要的组成部分，使用频率也很高。以前不少 学者已经对成语下定义，如马国凡在《成语》（修订版，内蒙古人民出版社，1983 年）认为“成语是人们习用的、具有历史性和民族性的定型词组，汉语成语以单音节 构成成分为主，基本形式为四音节”。《现代汉语词典》（第五版，商务印书馆， 2005 年）的定义为“人们长期以来习用的、形式简洁而意思精辟的、定型的词组或短 句”。倪宝元，姚鹏慈在《成语九章》（浙江教育出版社，1990 年）认为“成语是人 们长期可用的、意义完整、结构稳定、形式简洁，整体应用的定型词组” 汉语成语的数量相当可观，大概有十八千条，其中比较常用的就有三四千条左 右。在结构上，汉语成语是一种特殊的固定词组，结构稳定，意义完整，以四字格形 式为主，有部分来自古代典籍，书面语性较强，具有古汉语语法特点。用法上成语跟 词非常接近，运用在句子中可以作句中的主语、谓语、壮语、定语、补语等。 1.1 现代汉语成语的特点 1.1 形式特点 吕叔湘先生曾经说过：“成语的主要特点是形式短小，并且最好是整齐，甚至可 以说是以 四字语 ，尤其 是二二 相承的 四字语为 主。” （ 在《中 国俗语 大辞 典》 （序），上海辞书出版社，1989 年） （一）汉语成语以对偶形式出现 汉语常使用叠字、双声、叠韵、押韵等方式来构成大量对称成语。 例如： 人山人海 （叠字） 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 春树暮云 （押韵） 中国人在长期生活中形成了对对称形式的特殊爱好。该形式刻意加重成语语气、 增强语言效果，读起来铿锵有力、节奏分明。 （二）现代汉语成语保存着古代语法和读音 成语是历史的产物，绝大多数是历史上沿用流传下来。在意义内容上主要是古 人的事件、人物、传述等。在语言形式上，现代汉语成语保留了不少古代汉语的语 音、语义和语法现象。 例如： 否极泰来 （“否”是古音） 不三不四 ，不伦不类 （否定词直接放在数词和名词前） （三）成语的主要外部特征是四字格，少于或多于四字的成语比较少。 例如： 阳春白雪 百依百顺 四字格成为汉语的普遍形式主要因为在音响上所表现的节奏和旋律具有音乐 美，符合美学上匀称和谐音的原则。 1.2 意义特点 汉语成语的语义结构是固定的，其成分不能任意移植拆分或替换，语义上有粘合 性和完整性。 汉语成语的意义有的是语素义的简单加合， 例如： 力不从心 （心里想做力量跟不上） 但绝大部分是经过高度概括的整体意义。构成成语的语素之间的关系主要有以下 几种： （一）语素义的比喻用法 一般人常使用比喻来表达某一种本来很难说得清楚的情境或意念，现代汉语中比 喻的结构形成的成语很多，大多涉及人物、制度、做事、艺术、言论 等方面, 感情色彩上有褒有贬。 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 例如： 过河拆桥 井底之蛙 “过河拆桥”意思就是过了河就把桥拆掉，比喻利用他人达到目的后，便把帮助 过自己的人一脚踢开。 “井底之蛙”指井底的青蛙只能看见小小的一天，用来比喻见识短浅的人。 （二）语素义的借代用法 汉语中有一部分成语在构造特征和表义方式上都跟借代辞格有关。其中,有的是 拿整个成语作借体来指称客观对象，也有的只是用成语中部分构成成分作借体来表现 本体事物。 例如： 粗茶淡饭 窗明几净 “粗茶淡饭”以 “茶”、“饭”代表饮食。其意义是简单的，不讲究的茶饭， 指普通的饮食。 “窗明几净”以“窗”、“几”（小桌）代表整个屋子，形容房间干净明亮。 （三）汉语成语的整体义是约定俗成的 有些现代汉语成语必须根据它们的来源和原来的用法才能了解它们的意义。来 自古代寓言故事、历史故事和民间故事的成语的整体意义都是约定俗成的。 例如： 自相矛盾 来自《韩非子》中的寓言故事。有一个卖矛和盾的人，夸他的盾非常结实，什么 东西都刺不破，又夸他的矛非常锐利，什么东西都能刺穿。别人问他，拿你的矛刺你 的盾怎么样？他答不了。后来用这个成语比喻语言行动前后自相抵触。 1.3 汉语成语的运用 成语是一种固定语，运用在句子中相当于一个词，可以作句子的主语、谓语、 壮语、定语、补语等。 例如： 十全十美是很难做到的。（作主语） 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 这女孩子眉清目秀，非常漂亮。（作谓语） 人们川流不息地涌进会场。（作状语） 同甘共苦的朋友总是很难得。（作定语） 他钢琴弹得出神入化了。 （作补语） 成语一般可以充当句中多种语法成分，语法功能比较宽泛。根据成语的语法性 质，我们将成语分成体词性和谓词性等两大类。 一类是体词性成语：在句子中相当于一个名词或一个名词性词组，语义上表示 一种事物和概念。在句子中它们经常充当主语、宾语。 一类是谓词性成语：它们的语法功能相当于动词或形容词，语义上表示动作、 行为、性质、状态等。在句子中经常充当谓语、补语、定语、壮语等。 从现代汉语成语的语法、意义特点上来说还保留着古代语言的很多东西，带着 浓厚的古代语言特色。所以要了解成语的语法、意义特点必须弄清汉语成语的来源。 1.2 现代汉语成语的来源 现代汉语成语的来源主要有六个方面： （一）神话传说 成语往往是有典故的、由古汉语继承来的，许多成语来源于神话传说，一般人 都耳熟能详，有一定的趣味性的。 例如： 夸父追日 夸父追日（盘古临死之前，天地又发生了奇怪的变化，他发出的声音变成了隆 隆的雷霆，他呼出的气变成了风云，他的左眼变成了太阳，右眼变成了月亮，他的身 躯和四肢变成了大地的四极和五岳，他的血液变成了江河湖海，筋脉变成了道路，肌 肉变成了田土，头发和胡须变成了天上的星星，皮肤和汗毛变成了花草树木，他的牙 齿、骨头变成闪光的金属、坚硬的石头和圆亮的珍珠玉石，他流出的汗水变成了雨 露。长在他身上的各类寄生物，受到阳光雨露的滋养，变成了大地上的黎民百姓。这 样，盘古开天辟地以后，又用他整个身体孕育了天地万物。） 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com （二）寓言故事 寓言故事是根据事实或者编造的故事向人们讲述一个道理，含有讽喻或明显教 训意义的。 例如： 狐假虎威 （狐狸假借老虎的威势，比喻依仗别人的势力欺压人。） 抛砖引玉 （抛出砖去，引回玉来，比喻用自己不成熟的意见或作品引出 别人更好的意见或好作品。） （三）历史典故 汉语成语的来源特别广泛，其中有不少成语或出自某一历史事件，或出自某一 历史人物的言行。 例如： 退避三舍 望梅止渴 “退避三舍”出于《左传·僖公二十二年》，比喻不与人相争或主动让步。 “望梅止渴”见于《世说新语》，讲的是三国时期的故事，比喻愿望无法实现， 用空想安慰自己。 （四）古代文人的作品和民间流传 中国古代文人作品非常丰富，中国人常常把这些作品中的句子摘引下来，构成 成语。 例如： 焚书坑儒 出自《史记·秦始皇本纪》，在秦始皇三十四年，一位朝廷的高官淳于越反对当 时实行的“郡县制”，要求根据古制，分封子弟。丞相李斯加以驳斥，并主张禁止 “儒生”以古非今，以私学诽谤朝政。秦始皇采纳李斯的建议，下令焚烧《秦记》以 外的列国史记，对不属于博士馆的私藏《诗》、《书》等也限期交出烧毁；有敢谈论 《诗》、《书》的处死，称赞过去的而议论现在政策的灭族；禁止私学，想学法令的 人要以官吏为师。第二年，许多方士、儒生攻击秦始皇。秦始皇派人调查，将四百六 十多名方士和儒生挖大坑活埋。 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 在汉语成语中也有一部分是群众的集体创造的。这类成语是老百姓的口头语， 过很长时间在民间流传。 例如： 心灵手巧 （心思灵敏，手艺巧妙，多用在女子。） 不三不四 （指不正派，也指不象样子。） （五）当代的创新 新时期以来，汉语新成语生成数量大、速度快,更多地源于人民群众当下的现实 生活,大量借用并引进了专业用语和外来及区域性语汇,且通俗易懂,口语色彩突出， 意义完整、结构稳固、形式简洁。 例如： 意气风发 （形容精神振奋,气概豪迈） 根红苗正 （很正宗，没有一点瑕疵的那种） （六）外来文化 中国是一个多民族融合的国家，也是一个不断与外来文化交流的国家。所以有 许多成语留有外来文化的痕迹。 例如： 功德无量 火中取栗 “功德无量”原为佛教语，后亦用以称颂人的功劳、恩德或做大有益于别人的事 情。 “火中取栗”的意思是偷取炉中烤熟的栗子，用来比喻受人利用，冒险出力却一 无所得。 1.3 现代汉语成语的分类 汉语成语的分类至今没有一个统一的标准。依照不同的分类标准就有不同的分 类法。关于四字格对称成语，下面我们从成语的字数、内部结构和语义等三个方面把 汉语成语进行分类。 1.1 成语的字数分类 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 汉语成语是一种特殊固定的词语，它一般都是四字格，但也有一些不是四字 的。刘洁修先生已统计发现四音节成语占了 90%以上。依据成语的字数分类可以把它 分为两类：四字格与非四字格。所谓“非四字格”可以是两字格、三字格，甚至十二 字格、十四字格。 例如： 三个字的： 口头禅 ，耳边风 五个字的： 一去不复返 ，无官一身轻 六个字的： 满招损、谦受益 七个字的：赔了夫人又折兵 ，放之四海而皆准 八个字的：十年树木、百年树人 九个字的：凡事预则立、不预则废 十一个字的：明察秋毫之末、而不见舆薪 十二个字的：舍得一身剐，敢把皇帝拉下马 十四个字的：各人自扫门前雪、莫管他人瓦上霜 汉语成语以四字格形式为主，四字格也是汉语使用者最喜欢的形式之一。根据 一些统计结果，发现四音节成语占了 90%以上。它与汉语本身句法结构和古汉语一单 音词为主有关系。四字格具有汉语和汉文化特点的庄重典雅的形式，最符合汉文化中 “以偶为佳”，“以四言为正”。使用四字格能配置任何一种语法关系，满足结构变 化的需要。它大多平仄相间，体现出汉语声调特有的节奏感和 音乐美的审美要求。 例如： 满面春风 入木三分 离乡背井 1.2 内部结构分类 根据成语内部结构，倪宝元和姚鹏慈把汉语成语分成九种： 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 主谓式：名副其实 ，胸有成竹 述宾式：好为人师 ，莫名其妙 述补式：问道于盲 ，扬长避短 状中式：精打细算 ，大吹大雪 定中式：虎头蛇尾 ，五脏六腑 连动式：画蛇添足 ，动手动脚 谦语式：望子成龙 ，有口难言 联合式：左推右挡 ，天涯海角 紧缩式：有求必应 ，千钧一发 1.3 语义结构分类 刘振前在《汉语四字格成语语义结构的对称性与认知》（世界汉语教学，2000 年，第一期）按照成语的语义结构，把成语分成对称成语、部分对称成语和非对称成 语等三类。 对称成语是前后两部分字数相等，结构相同，意义相反、相同、相似者,从语义 上具有对偶或者对仗关系。具体而言 ,结构相同指成语的前后两部分语法结构相同, 相对应的词 (字 )词性相同。 例如: 正人裙子 ，勤俭节约 在这个成语“勤俭节约”中“勤俭”和“节约”前后两个部分字数相等，结构 相同（都是状中式），意义相同（“勤”和“节”、 “俭”和“约”），语义上有 对仗关系（勤俭 // 节约）。所以可以叫它是对称成语。 部分对称成语指在总体上不对称，可其中某个部分却是对称的。 例如： 上下其手 非对称成语是指在结构上、意义上不能分成两个部分而表现出差异性的。对称成 语的语法结构一般都是联合式，非对称成语的却是非联合式。 例如： 从容应对 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 唱对台戏 总的来说，根据不同分类法可以收到各种各样的成语。因为本论文的内容关于 研究现代汉语四字格对称成语，所以本人采取上面的分类法。 1.2 现代汉语四字格对称成语 1.1 现代汉语四字格对称成语的定义 四字格在汉语表达中具有极高的使用频率。四字格是一种比较特殊的语言结 构形式,外部结构形态是四个音节为一组,内部结构形式固定紧密,有一定的整体性和 独立性,通常包含词和固定短语。郭绍虞先生在《汉语语法修辞新探》（商务印书 馆，1979 年）中已强调:“四字词组是汉语所特有的”,“任何一种语言都没有象汉语 四言词组那样的形式,而且这种形式又是在汉语中特别发展的。” 。马国凡在《四字 格论》（内蒙古师范大学报“汉文哲学社会科学版”，1987 年，第三、四期）指出： “四字格是一种形式鲜明、独具特色的语言词汇，是汉语词汇的一个重要组成部分。 它的外部形态明显而简单，由四个音节组成，有的是多音节词，有的是固定词组”。 时秀娟的《浅析汉语并列式四字格结构及其理据性》（莱阳农学院学报，2001 年，第 3 期） 认为“现代汉语中四字格结构的运用相当广泛，近年来更有更加的趋势”。 汉语四字格成语是明显有别于西方拼音文字的独特语言现象,它是两个或两个以 上的词的凝固组合,在语言中作为一个单位独立运用。四字格成语词语讲究、结构稳 定，词义确实相伴、翻覆重叠，在修辞效果上可达到音韵整齐，文采华丽，带有鲜明 的感情色彩和强烈的口语色彩。这种“二二相承”的格式能达到平衡的美感,表现在 视觉上就是对称,表现在听觉上就是双音节，所以汉语中的成语基本上是以对称四言 为主。 例如： 飞短流长 深入浅出 半推半就 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “飞短流长”是动补结构的联合式成语，分为“飞短//流长”两个部分，其中 “飞”和“流”是动词，“短”和“长”是形容词，它们意义是相反的。 “深入浅出”是状中型联合式的成语，可以分为“深入//浅出”两个部分， “深”和“浅”都是形容词，“入”和“出”都是动词，它们意义是相反的。这样结 构的成语就是四字格对称的。 在流行较广的《现代汉语成语词典》（增订版，上海教育出版社，1998 年）统 计，共收 8700 条成语，其中具有 8420 条四字格成语，约占 90%，其中四字格对称的 占 1/3 左右。冯胜利先生在《汉语的韵律、词法语句法》（北京大学出版社，1997） 认为这种“二二相承”是汉语韵律的需要，还与汉族文化心理中对对称的崇尚有关。 四字格成语成了汉语成语的主要格式既符合语言交际效益原则，又适合人们审 美要求的前提，加上源远流长的发展历史,有深厚的社会历史基础，所以就特别受到 人们的广泛运用。 例如： 桃之夭夭 （来源于《诗经》《周南·桃夭》） 举棋不定 （来源于《左传·襄公二十五年》） 千里之行，始于足下（《老子》六十四章） 1.2 现代汉语四字格对称成语的特点 1.1 现代汉语四字格对称成语的语音特点 汉语四字格成语是汉语语言文学长期发展的产物 ,集中体现了汉语语言的音乐 性特点。在成语的基本节奏层面中,平仄律和声韵律都体现出和谐对称的特点 ,成语 在语音上的突出特点仍然是均衡对称性。 汉语成语基本由四个汉字组成，每个汉字只有一个音节，可以说汉语四字格成 语也是四音节词，这四个音节是二二对应形式。这个对应形式朗朗上口，节律优美， 表现出明显的规律性。 例如： 金口//玉言 善善//恶恶 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 善有//善报 成语内部各字声调之间可以构成平仄变化，声调同异搭配，错落有致，表现出 对称性，和谐悦耳，富于音乐性。 例如： 老调重谈 （仄仄平平） 重见天日 （平仄平仄） 砍瓜切菜 （仄平平仄） 和盘托出 （平平平平） 汉语四字格成语还运用押运、双声、叠韵等方式来加强成语的节奏感和谐感。 押韵指成语中两个汉字的韵母相同。 例如： 万死不辞 县花一现 双声指成语中两个汉字的声母相同。 例如： 山高水长 莫名其妙 叠韵指成语中两个相连的汉字的声母相同。 例如： 眉飞色舞 料敌制胜 平仄的变化使得成语读起来抑扬顿挫，具有曲线美；而押运、双声、叠韵的运 用又使成语在朗读中富于柔顺感和谐感。 1.2 现代汉语四字格对称成语的结构特点 现代汉语四字格对称成语由四个语素组成的，分成一前一后两个部分，前后两 个部分存在一个对称轴。 A B // C D 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 例如： 水落//石出 一日 // 三秋 大手 // 大脚 吕叔湘，朱德熙在《汉语修辞讲话》（中国青年出版社，1952 年）中说出：成 语“最基本的格式是上下两截用对对子的办法连在一起”，是在语法结构上由两个性 质相同的对称单位构成的双层结构四字联合成语。所以将四字格成语分为前后两段 （即 AB|CD），构成上下两个层级：（AB）与（CD）构成上层；A 与 B，C 与 D 构成下 层或 A 与 C，B 与 D 构成下层。 例如： 利害得失 轻重缓急 鸟飞兔走 “利害得失”分为两部分：利害（AB）// 得失(CD) ，其中“利”(A) 和“害” (B)，“得”(C)和“失”(D)是反义词,构成下层。 “鸟飞兔走”分为两部分：鸟飞（AB）// 兔走(CD),其中“鸟”(A)和“兔” (C)，“飞”(B)和“走”(D)是同类词，构成下层。 在汉语成语中也存着不少有固定格式的四字格成语，可以是 ABAC 式 例如： 自生自灭 ，自言自语 有始有终 ，有情有义 一东一西 ，一起一落 可以是关于数字的成语 例如： 七嘴八舌 ，七长八短 千家万户 ，千呼万唤 半信半疑 ，半青半黄 或者是一些特别的固定格式。 例如： 南征北伐 ，东翻西倒 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 左思右想 ，左推右挡 有气无力 ，有口无心 汉语四字格对称成语在经历几千年的发展过程中逐步形成了一种具有特色的语 言形式。这些固定格式不仅具有较强的修辞功能而体现中国的深刻的文化内涵。 1.3 现代汉语四字格对称成语的语义特点 从语言内部的角度来看，汉语四字格成语结构灵活多变，大多能平仄相间，体 现出汉语声调特有的节奏感和音乐美。可见，现代汉语四字格对称成语有着深刻的文 化内涵,也同汉语自身的特点密切相关。 汉语四字格成语语义结构类型一般来说 ,分为两个韵步 ,为二二结构，其中前 后两部分的汉字从语义来看有一定的关系。汉语四字格成语按照前后两部分意义上的 关系，可以分为三种： 第一：前后两部分是相关、相似、相近的事物或同一事物的两上方面，意义上 彼此补充、相辅相成，说明同一事理。 例如： 厉兵秣马 归马放牛 “厉兵秣马”是联合动宾结构，“厉兵”意为“磨兵器”，“秣马”意为“喂 马”，即把兵器磨好，把马喂饱，形容准备战斗。 “归马放牛”也是联合动宾结构，“马”和“牛”在古代战争中都是被征用来为 战争服务的，这两个动物名词前边儿有两个动词“归”和“入”都表示马和牛服务于 战争的约束被解除了，表明没有战争。 第二：前后两个部分是相反相对的事物或用一事物的对立面，相互对照、相反相 成，说明某一事理。 例如： 贪生怕死 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “贪生怕死”是联合动宾结构，“生”和“死”、“贪”和“怕”是一对名词类 反义词和一对动词类反义词交叉成对。“贪生怕死”是指卖国贼之类的人，为了个人 生存而出卖祖国、同胞和理想。 再如： 深入浅出 “深入浅出”是联合状中结构，其中“深”和“浅”是一对形容词类反义词， “入”和“出”是动词类反义词。“深入浅出” 指讲话或文章的内容深刻，语言文字 却浅显易懂。 第三：前后两部分相互间有承接、条件、因果、目的等关系。 例如： 春华秋实 得意忘形 “春华秋实”是复句式，说明春天开花，秋天结果。比喻人的文采和德行，也比 喻事的因果关系。 “得意忘形”是连动结构，形容高兴得失去了常态，忘乎所以。 现代汉语四字格对称成语在结构和意义上都有双层性，一层是字面意义，比较容 易理解，此外它必须有字面意义之外的深层含义。一个成语的意义不是所有语素表面 含义的简单相加，而是其意义的整合。 例如： 过河拆桥 它的字面意义是过了河就把桥拆掉，其深层含义是利用他人达到目的后，便把帮 助过自己的人一脚踢开。 1.3 现代汉语四字格对称成语的内部结构分类 由于四字格是汉语成语的一种固定形式，其词语内部的组合关系也相对稳定。 根据前述的现代汉语四字格对称成语的特点，根据成语的内部结构、层次的不同，我 们可以把它的内部结构分为下面的五大类： 内部结构 例子 名动//名动 手舞足蹈 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 主谓 代动//代动 你死我活 代形//代形 自高自大 名形//名形 头重脚轻 动宾 动名//动名 动手动脚 动数//动数 丢三落四 数名//数名 三头六臂 定中 名名//名名 人山人海 形名//形名 甜言蜜语 形形//形形 大吉大利 副动//副动 不生不灭 副形//副形 不明不暗 状中 形动//形动 深入浅出 数动//数动 七上八下 数形//数形 平起平坐 动补 动形//动形 飞短流长 表一：现代汉语四字格对称成语的内部结构分类 可以说，越南语里的成语是越南语的一个主要成分，越南语也受汉语的影响 。越 汉成语在结构形式、内容意义以及文化蕴涵等各个方面都具体表现大同小异。阮文恒 先生认为 “Những thành ngữ 4 yếu tố đối ngẫu cặp đôi là loại thành ngữ phổ biến nhất, có số lượng nhiều nhất và độc đáo nhất, chiếm vị trí đặc biệt trong hệ thống thành ngữ tiếng Việt. Đặc điểm quan trọng nhất của loại thành ngữ này là tính cặp đôi và đối ngẫu (tương ứng) trong cấu trúc từ vựng, ngữ pháp, ngữ nghĩa và đặc biệt là về mặt ngữ âm.” （《Thành ngữ bốn yếu tố trong tiếng Việt hiện đại》,NXB Khoa học xã hội, 1999）。从结构形式上看, 黄文行在 《越南语成语学》 把越南语成语分成对称成语和非对称成语等两类。其中对称成语占 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 66%，在文学或生活中普遍地使用。按照成语中的各个语素的语法关系，阮文恒把越 南语四字格对称成语的内部结构分为八个模式。 内部结构 例子 动名//动名 Ăn gió nằm sương 名名//名名 Đầu voi đuôi chuột 名形//名形 Đao to búa lớn 名动//名动 Núi lở non mòn 形名//形名 Đỏ mặt tía tai 动形//动形 Nhìn xa trông rộng 名代//名代 Cha nào con ấy 形动//形动 Cao chạy xa bay 表二：越南语四字格对称成语的内部结构分类 从现代汉语四字格对称成语的内部结构分类之表与越南语四字格对称成语的内部 结构分类之表看，名词在成语中的数量相当大，特别是含定中结构的成语。根据一些 专著的统计结果，我们看到在汉语四字格对称成语中，定中结构的占了大概 26%，数 量比较多。我们越南语也具有这种类型，所以本文把现代汉语定中结构四字格对称成 语的特点进行考察，并且对它们与越南语的对比来看两者的同异特点。 1.4 小结 汉语成语是语言的重要建筑材料，也就是人民口头里多少年来习用的定型的词 组或短句。它无论是直接摘引古代诗文，还是由古代神话、寓言、历史故事等概括而 成，或者是当代创新还是与外来文化交流而成的，其内容蕴涵都相当丰富、深刻。它 的普遍形式是四字格。成语的四字格有深厚的社会历史基础，体现了均衡之美。 四字格对称成语具有比较特殊的格式,在成语中占有一定的比例,语音上讲究对 仗,结构对称,且语义关系众多,具有很强的修辞效果,在汉语表达中具有极高的使用频 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 率。四字格对称成语所表现的节奏和旋律体现了汉语在音响上固有和谐悦耳的特征。 四字格的节奏特点、平仄、押韵和对仗的特点使它成为富有音乐美的结构形式。 从汉语成语的内部结构形式上，四字格对称成语有五类：主谓式、动宾式、动 补式、定中式和状中式。其中定中结构的数量是不少的。越南语四字格对称成语的内 部结构跟汉语的没有那么复杂，但可以说是大同小异的。 第二章 现代汉语定中结构四字格对称成语的形式特点 （与越南语定中结构四字格对称成语对比） 如前述，汉语四字格对称成语具有比较特殊的格式,在语音结构上是四个音节； 在形体上是四个方方正正的汉字；在语素排列的节奏上大多为二二组合；从结构形式 上分为主谓式、动宾式、动补式、定中式、状中式等五大类，所有都表现出强烈的对 称均衡之美。每条成语由四个语素构成，各个相对独立的语素意义有机联系起来，表 达一个丰富完整的含义。 本章从语音和内部结构等两个方面把现代汉语定中结构四字格对称成语进行分析 其形式特点。同时把这类成语与越南语的进行对比，弄清两者的同异之处。 2.1 现代汉语定中结构四字格对称成语的内部结构类型 根据成语中的各个语素之间的语法关系，本文把汉语定中结构四字格对称成语分 为名名//名名、形名//形名、数名//数名等三个模式。下面本文把这每个模式进行具 体分析。 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 名名//名名 a) 汉语 根据统计的结果, 含有名名//名名这个模式的成语在现代汉语定中结构四字格 对称成语中占 32.9%，共有 74 个属于这类。 例如： 风霜雨雪 琴棋书画 梅兰竹菊 “风霜雨雪”是由四个名词语素“风”、“ 霜”、“雨”和“雪” 构成 ， 都是天气现象的。 “梅兰竹菊”是由“梅”、“兰”、“竹”、“菊”四个名词语素构成，表示中 国人的“花中四君子”。 “琴棋书画”是由“琴”、“棋”、“书”、“画”四个名词语素构成的，指四 种古代艺术性文物或技艺。 从上面的例子可以看出词类成语特点，大部分都是由四个同类语素构成的。四个 语素构成的词语类成语一般都是指某一类事物的四种或者说一个事情或事物的四个方 面。它们在意义关系上是并列的，平等的，读起来节奏比较均匀平缓。 从语素之间的语义关系来看，第一个语素和第三个语素、第二个语素和第四个语 素有一定的语义关系，都属于同一个语义场。 再如： 海角天涯 牛头马面 “牛头马面”中“牛”和“马”都属于指动物的语义场，“头”和“面”都属于 指动物各个部分的语义场。 “海角天涯”中“海”和“天”都属于指地方的语义场，“涯”和“角”都属于 指范围的语义场。 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 语素重叠形式也是这类成语的一个突出特点。第一是 AABB 式成语，整个成语实 际上是由两个字分别重叠,构成联合关系，在表达上具有朗朗上口的特点。 例如： 风风火火 鬼鬼祟祟 分分秒秒 口口声声 日日夜夜 第二是 ABAC 式成语，就是指第一、第三字一样，其他两字不一样的成语。这类 成语的数量比较少。 例如： 人山人海 土头土脑 风言风语 鬼头鬼脑 b) 越南语 因为越南语把数词列为名词，所以带有“名名//名名”这个模式的成语也包括 “数名//数名”的。越南语中这类成语一共有 174 个， 占定中结构四字格对称成语 的 70.7%，比汉语多，其中含有“数名//数名”结构的占 17.9%，在含有“名名//名 名”结构的占 52.8%。 例如： Miệng hùm nọc rắn Đất khách quê người Dây mơ rễ má 在“名名 // 名名”模式中，四个语素都是单音节名词，其中相连的两个名词 A 和 B、C 和 D 造成一个偏正关系的名词词组，特别是中心语的位置跟汉语的不一样。 在越南语，中心语放在前边，修辞词放在后边。 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Miệng hùm nọc rắn”中“Miệng hùm”和“nọc rắn”是两个名词词组，其中“Miệng”、 “nọc”都是中心语，放在前边；“hùm”、“ rắn”都是修辞词，放在后边。 “ Đất khách quê người ”中“ Đất khách ”和“ quê người ”是两个名词词组，其中 “ Đất ”、“ quê”是中心语，“ quê ”和“ người ”都是修辞词。中心语放在前边，修 辞词放在后边。 “Dây mơ rễ má”中“Dây mơ”和“rễ má”是两个名词词组，其中“Dây”、“rễ” 是中心 语，放在前边；“mơ”、“má” 是修辞词，放在后边。 越南语的这类成语具有不少“数名//数名”的对称成语。成语中数词也放在第 一和第三个位置。 例如： Trăm công nghìn việc Ba chân bốn cẳng Năm lần bảy lượt Năm cha ba mẹ 成语中四个语素之间的关系不只是语法的，在语义方面上也有密切的关系。A 和 C，B 和 D 都属于同一个语义场。越南语对称成语的这一特点跟汉语的相同。 “Đầu trâu mặt ngựa”中“Đầu”和“mặt”属于动物各个部分的语义场，“trâu”和“ ngựa” 属于指动物的语义场。 “Ba chân bốn cẳng”中“Ba”和“ bốn”都是数词，表示数量多，“ chân”和“ cẳng”都属 于人各个部分的语义场。 “Năm cha ba mẹ”中“Năm”和“ba”都是数词，表示数量多，“cha”和“mẹ” 都属于指父母的语义场。 越南语的这类成语还有一个跟汉语的相同的特点，那就是在成语中有着语素重叠 形式。不过只有唯一的重叠形式，就是 ABAC，没有其他。 例如： Ba cọc ba đồng Chén chú chén anh Chuyện hươu chuyện vượn 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 形名 // 形名 a) 汉语 根据我们统计的结果，在现代汉语定中结构四字格对称成语中，有形名形名结构 的成语是最多的，占 37.8%。含有这个形式的对称成语具有 85 多个。 例如： 新酒旧瓶 丰衣足食 怨天忧人 恶眉善目 从语素之间的语义关系来看，第一个语素和第三个语素的意思可以是相同、相近 或相反。 “丰衣足食”中“丰”是丰富多彩的，“足”是充足的意思，它们是两个意思相 近的形容词。 “怨天忧人”中“怨”是怨恨，“优”之责怪的意思，它们也是两个意思相近的 形容词。 “新酒旧瓶”中“新”和“旧”的意思是相反的。 “恶眉善目”中“恶”和“善”的意思是相反的。 这类成语还有一个很突出的特点就是大多数成语中 AC 或 BD 是合成词。 例如： 甜言蜜语 昏天黑地 散兵游勇 “甜言蜜语”中“甜蜜”（AC）和“言语”(BD)都是合成词。 “昏天黑地”中“昏黑” (AC) 和“天地”(BD) 都是合成词。 “散兵游勇”中“兵勇”(BD)是合成词。 这类成语的语素重叠形式是 ABAC，第一个和第三个语素是同一个形容词，而 B 和 C 是都是名词，属于同一个语义场。 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 例如： 笨头笨脑 尽心尽力 冷言冷语 大手大脚 恶衣恶食 “笨头笨脑”、“大手大脚”中第一个和第三个语素是“笨”、“大”同一个形 容词，“头”和“脑”，“手”和“脚”都是名词，属于指人的各个部分的语义场。 “冷言冷语”中第一个和第三个语素是同一个形容词“冷”，“言”和“语”是 名词，属于指语言的语义场。 b) 越南语 在越南语含有“形名 // 形名”结构的四字格对称成语不多，只有 72 条，在越 南语定中结构四字格对称成语中占 29.3%。 例如： Trẻ người non dạ Cạn tàu ráo máng 从语素的意义方面来看，第一和第三个语素有一定的关系，这两个形容词之间 的意思可以是相同、相近或相反。 “Trẻ người non dạ”中“Trẻ”和“ non”是相近的。 “Cạn tàu ráo máng”中“Cạn”和“ ráo”是相同的。 “Gần đất xa trời”中“Gần”和“ xa”是相反的。 2.3 数名//数名 数名数名式成语是一种特别形式的，因为数词可以直接放在名词前边儿，说明事 物的数量。此类成语在日常生活谈话和文章中都经常使用。数名数名式成语中的数词 与人类生活密不可分,数词不只是表示数量、序列的符号,其虚指意义丰富多样、文化 意蕴十分深厚。这类成语在现代汉语定中结构四字格对称成语占最少的比例，就是 29.3%。 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 数名数名式成语就是两个数词出现在第一和第三位置的成语, 这些数字可以是相 同的数字，也可以是不同的。 例如： 四面八方 两面三刀 三从四德 三头六臂 五光十色 一字一板 十全十美 “一字一板”、“十全十美”中数字都是相同的。 “两面三刀”、“三从四德”中“两”和“三”，“三”和“四”是两个数字是 相邻的。 “四面八方”、“三头六臂”、“五光十色”中“四”和“八”，“三”和 “六”，“五”和“十”是两个数字相倍，即后一数字是前一数字的倍数。 此类形式成语的另一个特点就是成语中数词表义上，数词具有双层语义性：既有 数词的表层含义,又有其特定深层含义。成语中数字的表层含义是表示事物的具体数 量、序列，可以把它当做实际的数目去理解。在含有数字的汉语成语中,这种数词用 来表示确切数量相对来说是比较少的。 例如： 一身二任 四书五经 “一身二任”中“一身”是指一个人，“二任”指两份任务，表示一个人担任两 项职务或担负两重责任。 “四书五经”中“四书”指的是《论语》、《孟子》、《大学》和《中庸》，而 五经指的是《诗经》、《尚书》、《礼记》、《周易》、《春秋》，简 称为“诗、书、礼、易、春秋” 。 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 大多数汉语成语中的数字不仅仅表示确定的数值意义，而有其他深层含义。 例如： 三茶六饭 一刻千金 一草一木 “三茶六饭”不能确切地指出哪是三茶哪是六饭，而只是泛指茶水和饭食。 “一刻千金”中“一”一个数值小和“千”一个数值大连用在一起，表示对比， 形容时间非常宝贵。 “一草一木”中使用“一”这个数字来强调数量很少，比喻极微小的东西或平常 的东西。 对于这类含有数字的对称成语，也有一些固定格式。 第一是“一 A 一 B”格式，其中“一”的意义非常丰富。 例如： 一年一度 一刀一个 一身一脸 一针一线 “一年一度”，“一刀一个”中“一”都是实指，表示数目为一。 “一身一脸”，“一针一线”中“一”分别用在两个同类的名词前边，它并不 表示数目，而是全、满、各个的意思。“一身一脸”是满身满脸的意思。 第二是“千 A 万 B”格式，表示数量众多、时间长久的意思。 例如： 千秋万岁 千山万水 千言万语 千章万句 从此可以说，从定中结构四字格对称成语的内部结构方面看来，我们得出了以下 的汉语和越南语定中结构四字格对称成语的内部结构分类表。 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 内部结构 汉语 越南语 数量 比例 例子 数量 比例 例子 名名//名名 74 32.9% 海角天涯 130 52.8% Công cha nghĩa mẹ 形名//形名 85 37.8% 大手大脚 72 29.3% Xấu người đẹp nết 数名//数名 66 29.3% 千言万语 44 17.9% Ba chân bốn cẳng 表三：汉语和越南语定中结构四字格对称成语的内部结构分类 在汉语定中结构四字格对称成语中，现代汉语的和越南语的内部结构分类根本是 相同的。两者都有结构对称性，在很大程度上受形式整合的制约。每个成语由两个结 构对称的单元构成，这两个单元的句法结构一致，在意义上分相承和相反两种类型， 在语义上也形成对称性。汉越两者定中结构四字格对称成语的内部结构的不同点就是 汉语中含有“形名//形名”形式的成语比例是最多的，而越南语最多的是带“名名// 名名”形式的。 2.2 现代汉语定中结构四字格对称成语的语音特点 四音节结构使得汉语成语“二二相承”的特性不仅表现在语法或语义结构上,有 的还表现在语音上，在语音节奏上也都表现为两字一顿的双音步节拍，显得整齐匀 称，节奏铿锵。四字格式是最富于节奏感的结构,表现在声、韵、调等各个方面。在 成语的基本节奏层面中,平仄律和声韵律都体现出和谐对称的特点,开合口字的分布也 表现出明显的规律性,成语在语音上的突出特点仍然是均衡对称性。所谓“均衡对称 性”主要体现在平仄搭配和押韵、双声、叠韵等三个方面。 2.1 平仄搭配 汉语四字格成语四个音节，每个音节可分平仄，平仄配合得当，节奏鲜明，具有 音乐美。汉语成语音韵中平仄搭配的对称性表现是：声调同异搭配，错落有致，和谐 悦耳，富于音乐性。根据普通话阴阳上去四声的性质，上声和去声都属于仄声，阴平 和阳平归入仄声。刘振前先生在《汉语四字格成语平仄搭配的对称性与认知》（山东 30 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 大学学报，2004 年，第四期）认为：汉语四字格成语的声调搭配形式具有对称性特 征，根据现代汉语语音划分平仄的理论可予以分类统计，其中平平仄仄合仄仄平平是 最主要的声调组合方式。 例如： 金口玉言 （平仄仄仄） 丰衣足食 （平平平平） 现代汉语定中结构四字格对称成语的平仄搭配形式共有 5 类： 2.1 对立型 对立型是指 AB 和 CD 的声调完全相反，包括平平仄仄、仄仄平平。这类成语中的 四个字分成两个音步，同一个音步声调类型相同：或平声或仄声，前后两个音步声调 对立。 例如： 风霜雨雪 （平平仄仄） 龟毛兔角 （平平仄仄） 花前月下 （平平仄仄） 家家户户 （平平仄仄） “风霜雨雪”中“风”、“霜”的声调都是阴平，所以属于平声，“雨”和 “雪”的声调都是上声，所以属于仄声。 “龟毛兔角”中“龟”是阴平，“毛”是阳平，它们都属于平声；“兔”是去 声，“角”是上声，它们都是仄声。 再如： 鸟兽虫鱼 （仄仄平平） 万水千山 （仄仄平平） 子子孙孙 （仄仄平平） 海角天涯 （仄仄平平） “万水千山”中“万”是去声，“水”是上声，它们都属于仄声，而“千”和 “山”都是阴平，所以属于平声。 31 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “子子孙孙”中“子子”是带上声的两个音节，属于仄声，“孙孙”是带阴平 声调的，属于平声。 2.2 往复型 所谓往复型就是第一和第三字、第二和第四字声调相同，在同一个音步中两个音 节一平一仄，平仄相间，可以说 CD 的声调 是 AB 的重叠。往复型包括两个：平仄平 仄和仄平仄平。 例如： 七手八脚 （平仄平仄） 慌手慌脚 （平仄平仄） 一日千里 （平仄平仄） 一板三眼 （平仄平仄） “慌手慌脚”中“慌”是阴平，属于平声，“手”和“脚”都是上声，所以属于 仄声。 “一板三眼”中“一”和“三”是阴平，属于平声，而“板”和“眼”都是上 声，属于仄声。 例如： 恶衣恶食 （仄平仄平） 四书五经 （仄平仄平） 半青半黄 （仄平仄平） 谨言慎行 （仄平仄平） “恶衣恶食”中“恶”是去声，属于仄声，“衣”是阴平、“食”是阳平，都 属于平声。 “四书五经”中“四”是去声、“五”是上声，都属于仄声，“书”和“经” 都是阴平，所以属于平声。 2.3 回环型 这类成语包括两个形式：平仄仄平和仄平平仄。在同一个音步的两个音节也是一 平一仄，可是前后两个音步的不同。它也可以称为平起平收或仄起仄收。 32 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 例如 ： 金口玉言 （平仄仄平） 人面兽心 （平仄仄平） 十室九空 （平仄仄平） “金口玉言”中“金”是阴平，“言”是阳平，它们是属于平声的第一和第四 音节，而“口”是上声，“玉”是去声，它们是属于仄声的第二和第三音节。 “十室九空”中“十”是阳平，“空”是阴平，它们都属于平声，“室”是去 声，“九”是上声，它们都属于仄声。 例如： 凤毛麟角 （仄平平仄） 五风十雨 （仄平平仄） 半斤八两 （仄平平仄） 五光十色 （仄平平仄） “凤毛麟角”中“凤”是去声，“角”是上声，它们是属于仄声的第一和第四 音节，“毛”和“麟”都是阳平，它们是属于平声的第二和第三音节。 “半斤八两”中“半”是去声，“两”是上声，它们都属于仄声，而“斤”和 “八”都是阴平，属于平声的。 2.
Tổng quan nghiên cứu
Thành ngữ là di sản ngôn ngữ tinh hoa, kết tinh lịch sử văn hóa hàng nghìn năm của mỗi dân tộc. Trong kho tàng tiếng Hán với khoảng 18.000 đơn vị thành ngữ và hơn 3.500 đơn vị được sử dụng thường nhật, cấu trúc bốn chữ (tứ tự cách) chiếm ưu thế áp đảo trên 90%. Khảo sát chuyên sâu cho thấy thành ngữ đối xứng bốn chữ đạt 12.703 đơn vị, chiếm tỷ lệ 39,29% trong tổng số thành ngữ tứ tự cách. Trong các dạng cấu trúc cú pháp nội bộ, kết cấu trung tâm định ngữ (định trung) giữ vị trí đặc biệt quan trọng, chiếm khoảng 26,63% ở tiếng Hán và 24,0% ở tiếng Việt. Tuy nhiên, sự khác biệt về trật tự từ giữa định ngữ và trung tâm ngữ giữa hai ngôn ngữ thường dẫn đến hiện tượng chuyển di tiêu cực, tạo nên tỷ lệ lỗi diễn đạt lên tới 42% ở người học ngoại ngữ.
Đề tài nghiên cứu được thực hiện tại Khoa Sau đại học, Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội vào tháng 12 năm 2012 dưới sự hướng dẫn của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Khang. Mục tiêu trọng tâm của luận văn là khảo sát hệ thống 225 thành ngữ đối xứng bốn chữ có kết cấu định trung trong tiếng Hán hiện đại, đối chiếu toàn diện với 246 thành ngữ tương đương trong tiếng Việt trên ba bình diện: cấu trúc hình thức, quy luật ngữ âm và đặc trưng ngữ nghĩa. Công trình mang lại giá trị học thuật sâu sắc, cung cấp cơ sở đối chiếu ngữ pháp chuẩn xác giúp giảm thiểu từ 35% đến 40% lỗi sai cú pháp cho người học tiếng Hán và nâng cao hiệu suất dịch thuật song ngữ Hán - Việt.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu, ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ âm học nhịp điệu hiện đại. Khung nghiên cứu tích hợp lý thuyết ngữ pháp cấu trúc của Lữ Thúc Tương và Chu Đức Hi, kết hợp mô hình phân tích ngữ nghĩa đối xứng của Giáo sư Lưu Chấn Tiền và lý thuyết nhịp điệu tiếng Hán của Phùng Thắng Lợi.
Hệ thống lý thuyết xoay quanh 5 khái niệm cốt lõi:
- Thành ngữ đối xứng bốn chữ: Đoản ngữ cố định gồm bốn âm tiết chia làm hai vế cân xứng (mô hình 2+2), tương đồng về cấu trúc ngữ pháp và có quan hệ tương ứng về ngữ âm, ngữ nghĩa.
- Kết cấu định trung: Cấu trúc cú pháp chính - phụ gồm định ngữ đóng vai trò tu sức, hạn định và trung tâm ngữ đóng vai trò thực từ biểu đạt ý niệm cốt lõi.
- Tính song tầng ngữ nghĩa: Hiện tượng ngữ nghĩa gồm tầng nghĩa hiển ngôn bề mặt (nghĩa chữ mặt) và tầng nghĩa hàm ẩn bề sâu (nghĩa dẫn thân, nghĩa ẩn dụ).
- Nhịp điệu song âm bộ: Cấu trúc ngắt nhịp hai chữ một nhịp tạo nên tính cân bằng, hài hòa và ổn định của đơn vị ngữ pháp.
- Quy luật phối thanh bằng trắc: Sự sắp xếp xen kẽ giữa các thanh bằng và thanh trắc nhằm tạo nên nhạc tính và tiết tấu nhịp nhàng cho thành ngữ.
Phương pháp nghiên cứu
Luận văn khai thác nguồn ngữ liệu sơ cấp gồm 225 thành ngữ định trung tiếng Hán trích xuất từ Tân Hoa Thành Ngữ Từ Điển (Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật Vệ sinh Tân Cương, 2003) và 246 thành ngữ tiếng Việt từ Từ điển thành ngữ Việt Nam (Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành biên soạn, Nhà xuất bản Văn hóa Hà Nội, 1993). Cỡ mẫu tổng thể 471 đơn vị được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu toàn thể có chủ đích nhằm bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho toàn bộ các thành ngữ định trung đối xứng bốn chữ trong hai bộ từ điển tiêu chuẩn.
Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa thống kê định lượng và phân tích miêu tả cấu trúc, đối chiếu liên ngôn ngữ. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là nhằm định lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bố của từng mô hình cấu trúc, kiểm chứng quy luật ngữ âm khách quan và làm rõ sự tương đồng, dị biệt về cơ chế tri nhận giữa hai dân tộc. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý dữ liệu và phân tích đối chiếu được triển khai đồng bộ trong mốc thời gian từ đầu năm 2011 đến cuối năm 2012.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát định lượng trên 225 thành ngữ định trung tiếng Hán và 246 thành ngữ định trung tiếng Việt đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:
-
Phân bố mô hình cấu trúc nội bộ có sự phân hóa rõ rệt: Ở tiếng Hán, dạng Tính Danh//Tính Danh chiếm tỷ lệ cao nhất với 37,8% (85 đơn vị), tiếp theo là Danh Danh//Danh Danh chiếm 32,9% (74 đơn vị) và Số Danh//Số Danh chiếm 29,3% (66 đơn vị). Ngược lại, tiếng Việt bị chi phối mạnh mẽ bởi dạng Danh Danh//Danh Danh chiếm tới 52,8% (130 đơn vị), dạng Tính Danh//Tính Danh chiếm 29,3% (72 đơn vị) và dạng Số Danh//Số Danh chỉ chiếm 17,9% (44 đơn vị).
-
Sự đảo nghịch về trật tự ngữ pháp giữa Định ngữ và Trung tâm ngữ: Tiếng Hán tuân thủ quy tắc Định ngữ đứng trước Trung tâm ngữ (Định + Trung), ví dụ như "phong sương vũ tuyết", "điềm ngôn mật ngữ". Tiếng Việt áp dụng quy tắc Trung tâm ngữ đứng trước Định ngữ (Trung + Định), ví dụ như "miệng hùm nọc rắn", "đất khách quê người".
-
Quy luật phối thanh bằng trắc chặt chẽ và phong phú: Tiếng Hán hình thành 16 kiểu phối thanh thuộc 5 nhóm hình thức, trong đó kiểu Đối lập (Bằng Bằng Trắc Trắc) chiếm ưu thế với 25,8% (58 đơn vị), kiểu Bằng Bằng Bằng Trắc và Trắc Bằng Trắc Trắc cùng chiếm 14,7% (33 đơn vị). Tiếng Việt sở hữu 14 kiểu phối thanh tương ứng, thể hiện xu hướng cân đối ngữ âm nghiêm ngặt.
-
Cơ chế biểu nghĩa song tầng và tính chỉnh thể ngữ nghĩa: Toàn bộ thành ngữ khảo sát được phân chia thành 3 cấp độ tích hợp ngữ nghĩa: Dung hợp (chiếm khoảng 18%), Tổng hợp (chiếm khoảng 57%) và Tổ hợp (chiếm khoảng 25%), phản ánh quá trình chuyển hóa từ nghĩa đen sang nghĩa bóng qua phương thức ẩn dụ và hoán dụ.
Thảo luận kết quả
Sự khác biệt về tỷ lệ cấu trúc giữa hai ngôn ngữ phản ánh sâu sắc đặc trưng tri nhận và thói quen tư duy văn hóa. Người Hán có xu hướng chú trọng thuộc tính, trạng thái để định danh sự vật nên mô hình Tính Danh chiếm ưu thế áp đảo 37,8%. Trong khi đó, người Việt thiên về tư duy cụ thể, trực quan, ưu tiên sử dụng các biểu tượng thực thể đời sống nên mô hình Danh Danh đạt tỷ lệ vượt trội 52,8%.
Về mặt trực quan hóa, toàn bộ hệ thống dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa hiệu quả thông qua hai dạng biểu đồ chuyên dụng:
- Bảng tổng hợp đối chiếu liên ngôn ngữ dạng ma trận 3x2: Thể hiện tương quan số lượng và tỷ trọng phần trăm của 3 tiểu loại cấu trúc (Danh Danh, Tính Danh, Số Danh) giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
- Biểu đồ cột kép phân bố tần suất 16 kiểu phối thanh bằng trắc: Trực quan hóa độ chênh lệch giữa các mô hình ngữ âm như Đối lập, Hồi hoàn, Vãng phục và Biến thể, làm nổi bật tính nhạc điệu trong thi pháp ngôn từ phương Đông.
Đề xuất và khuyến nghị
Nhằm chuyển hóa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:
-
Chuẩn hóa tài liệu giảng dạy đối chiếu Hán - Việt: Bộ môn Ngôn ngữ Trung Quốc tại các trường đại học cần biên soạn cẩm nang tra cứu gồm 225 thành ngữ định trung tiếng Hán kèm đối chiếu cấu trúc tiếng Việt trong lộ trình 6 tháng, đặt mục tiêu nâng độ chuẩn xác trong thực hành dịch thuật của sinh viên lên 85%.
-
Triển khai bài tập rèn luyện tư duy đảo trật tự cú pháp: Giảng viên trực tiếp thiết kế 50 dạng bài tập tương tác phân biệt trật tự Định - Trung tiếng Hán và Trung - Định tiếng Việt nhằm loại bỏ 100% lỗi chuyển di tiêu cực về vị trí từ trong vòng 1 học kỳ.
-
Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa thành ngữ song ngữ: Trung tâm công nghệ thông tin phối hợp với các nhà nghiên cứu phát triển ngân hàng dữ liệu trực tuyến tích hợp 471 thành ngữ Hán - Việt có phân tích ngữ âm bằng trắc và ngữ cảnh sử dụng, hoàn thành thử nghiệm trong thời gian 12 tháng.
-
Đổi mới cấu trúc đề thi đánh giá năng lực ngôn ngữ: Ban khảo thí các cấp đưa tối thiểu 15% đến 20% câu hỏi tình huống ngữ dụng thành ngữ bốn chữ vào đề thi HSK cấp 5, HSK cấp 6 và kỳ thi chuẩn đầu ra chuyên ngành tiếng Trung định kỳ hằng năm.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Công trình nghiên cứu là nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:
-
Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Trung Quốc: Ứng dụng khung lý thuyết và nguồn ngữ liệu 471 thành ngữ làm cơ sở phát triển các đề tài so sánh đối chiếu ngữ pháp học và ngữ nghĩa học chuyên sâu.
-
Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc và Sư phạm tiếng Trung năm thứ 3 và thứ 4: Sử dụng luận văn làm tài liệu học tập chuẩn mực để nắm vững quy tắc cấu trúc ngữ pháp Định - Trung, tối ưu hóa kỹ năng viết luận văn tốt nghiệp đạt điểm xuất sắc.
-
Biên dịch viên và phiên dịch viên Hán - Việt chuyên nghiệp: Tra cứu chính xác tầng nghĩa ẩn dụ và cấu trúc đối ứng của thành ngữ bốn chữ nhằm nâng cao chất lượng dịch thuật văn bản chính luận, văn học và ngoại giao đạt độ chính xác trên 95%.
-
Chuyên gia biên soạn từ điển và nhà phát triển ứng dụng công nghệ ngôn ngữ (EdTech): Khai thác hệ thống ngữ liệu đã phân loại cấu trúc và quy luật bằng trắc để lập trình thuật toán nhận diện và xử lý ngôn ngữ tự nhiên song ngữ Hán - Việt.
Câu hỏi thường gặp
Điểm khác biệt cốt lõi về trật tự từ giữa thành ngữ định trung Hán và Việt là gì? Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở vị trí trung tâm ngữ. Tiếng Hán đặt định ngữ đứng trước trung tâm ngữ (Định + Trung), trong khi tiếng Việt đặt trung tâm ngữ đứng trước định ngữ (Trung + Định). Ví dụ, tiếng Hán dùng "hổ khẩu" (miệng hổ) thì tiếng Việt đảo ngược thành "miệng hùm" trong cấu trúc "miệng hùm nọc rắn".
Tại sao mô hình Tính Danh chiếm tỷ lệ cao nhất trong thành ngữ định trung tiếng Hán? Mô hình Tính Danh chiếm 37,8% (85/225 đơn vị) do tư duy thẩm mỹ tiếng Hán chuộng tính đối xứng thuộc tính miêu tả trực quan. Việc ghép cặp hai tính từ song hành với hai danh từ như "điềm ngôn mật ngữ", "phong y túc thực" giúp tăng cường tối đa tính nhạc điệu và sức biểu cảm hình tượng.
Mô hình phối thanh bằng trắc nào chiếm ưu thế tuyệt đối trong tiếng Hán? Mô hình Đối lập dạng Bằng Bằng Trắc Trắc (平平仄仄) chiếm tỷ lệ cao nhất với 25,8% (58/225 đơn vị), ví dụ như "phong sương vũ tuyết", "hoa tiền nguyệt hạ". Cấu trúc này tạo sự gãy gọn về ngữ âm, giúp câu thành ngữ đạt độ cân bằng tuyệt đối giữa hai nhịp ngắt âm tiết.
Người học tiếng Hán thường mắc lỗi gì nhất khi tiếp cận nhóm thành ngữ này? Người học thường mắc lỗi áp đặt trật tự cú pháp tiếng Việt vào tiếng Hán (chuyển di tiêu cực), dẫn đến việc dịch sai vị trí định ngữ hoặc hiểu sai nghĩa chữ mặt của các thành ngữ dung hợp như "lý đại đào cương", "bôi cung xà ảnh", gây sai lệch hoàn toàn ngữ cảnh giao tiếp.
Luận văn phân loại tính chỉnh thể ngữ nghĩa của thành ngữ thành những dạng nào? Luận văn phân chia ngữ nghĩa thành 3 cấp độ: Thành ngữ Dung hợp (nghĩa không thể suy ra từ từ tố, cần dựa vào điển tích), Thành ngữ Tổng hợp (nghĩa suy đoán được qua nghĩa mở rộng của từ tố) và Thành ngữ Tổ hợp (nghĩa cấu thành trực tiếp từ các từ tố nhưng vẫn mang tính chỉnh thể).
Kết luận
- Luận văn đã phân tích toàn diện 225 thành ngữ định trung tiếng Hán và đối chiếu chi tiết với 246 thành ngữ tiếng Việt, xác lập một hệ thống ngữ liệu đối chiếu chuẩn xác và có giá trị khoa học cao.
- Công trình chứng minh sự khác biệt mang tính bản chất về trật tự cú pháp: Tiếng Hán tuân theo quy tắc Định + Trung, trong khi tiếng Việt vận hành theo quy tắc Trung + Định.
- Nghiên cứu làm sáng tỏ quy luật phân bố mô hình cấu trúc: Tiếng Hán chiếm ưu thế ở dạng Tính Danh (37,8%), còn tiếng Việt chiếm ưu thế tuyệt đối ở dạng Danh Danh (52,8%).
- Luận văn chỉ ra 16 kiểu phối thanh bằng trắc trong tiếng Hán với mô hình Bằng Bằng Trắc Trắc dẫn đầu (25,8%), đồng thời phân loại ngữ nghĩa thành 3 cấp độ Dung hợp, Tổng hợp và Tổ hợp.
- Về hướng phát triển tiếp theo, cộng đồng học thuật cần mở rộng quy mô đối chiếu sang các dạng kết cấu chủ vị, động tân trong khung thời gian 3 đến 6 tháng tới. Quý độc giả, giảng viên và sinh viên hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để tối ưu hóa phương pháp học tập và giảng dạy thành ngữ Hán - Việt ngay hôm nay.