Khóa luận: Khảo sát hoạt động đọc mở rộng của học sinh trung học phổ thông

Tài liệu khảo sát toàn diện hoạt động đọc mở rộng của học sinh THPT. Đánh giá thực trạng, khó khăn và đề xuất các giải pháp tổ chức hiệu quả.

• Tác giả: Lê Nguyễn Ru Tơ
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thanh Tuấn
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Khảo sát hoạt động đọc mở rộng của học sinh trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của đọc mở rộng trong giáo dục THPT

Đọc mở rộng là hoạt động đọc ngoài sách giáo khoa nhằm mở rộng kiến thức, phát triển kỹ năng đọc hiểu và nuôi dưỡng tình yêu thích đọc sách. Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, hoạt động đọc mở rộng được xác định là một thành phần quan trọng giúp học sinh phát triển năng lực đọc hiểu văn bản một cách toàn diện. Tầm quan trọng của đọc mở rộng học sinh THPT nằm ở việc: giúp học sinh tiếp cận với các nguồn tài liệu đa dạng, phát triển tư duy phản biện, mở rộng vốn từ vựng và nâng cao chất lượng đọc hiểu. Đọc mở rộng không chỉ là yêu cầu của chương trình mà còn là nhu cầu thiết yếu trong xã hội hiện đại, giúp người học thích ứng với các thách thức của cuộc sống.

1.1. Định nghĩa đọc mở rộng và vai trò trong dạy học Ngữ văn

Đọc mở rộng là quá trình học sinh chủ động tiếp cận các tác phẩm văn học, bài báo và tài liệu khác ngoài chương trình học. Vai trò của hoạt động đọc mở rộng trong dạy học Ngữ văn rất quan trọng vì nó giúp: phát triển năng lực đọc hiểu, tăng cường sự sáng tạo, cải thiện kỹ năng giao tiếp và xây dựng thói quen đọc bền vững. Đọc mở rộng học sinh góp phần tạo nền tảng vững chắc cho học tập suốt đời.

1.2. Mục tiêu của hoạt động đọc mở rộng theo chương trình 2018

Mục tiêu chính của hoạt động đọc mở rộng là phát triển năng lực đọc hiểu văn bản và hình thành kỹ năng đọc hiệu quả. Đọc mở rộng học sinh THPT nhằm: xây dựng thói quen đọc tích cực, phát triển tư duy phê phán, làm phong phú tư tưởng và nâng cao nhận thức về đạo đức xã hội. Chương trình 2018 yêu cầu giáo viên tổ chức hoạt động đọc mở rộng một cách có kế hoạch, linh hoạt để đáp ứng nhu cầu phát triển toàn diện của người học.

II. Thực trạng hoạt động đọc mở rộng ở các trường THPT hiện nay

Các khảo sát đọc mở rộng học sinh THPT cho thấy nhiều thách thức trong thực hiện hoạt động đọc mở rộng tại các trường phổ thông. Kết quả khảo sát chỉ ra rằng: mức độ nhận thức của giáo viên về đọc mở rộng còn hạn chế, nguồn ngữ liệu đọc chưa đa dạng, cơ sở vật chất cho hoạt động đọc mở rộng chưa đầu đủ và thời gian dành cho hoạt động này còn ít. Thực trạng đọc mở rộng cho thấy nhiều học sinh chưa hiểu rõ lợi ích của hoạt động đọc mở rộng, thời gian đọc sách ngoài SGK còn hạn chế do bận rộn với bài tập học tập. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp hoạt động đọc mở rộng hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế.

2.1. Nhận thức và tổ chức của giáo viên về đọc mở rộng

Theo khảo sát hoạt động đọc mở rộng, mức độ nhận thức của giáo viên về đọc mở rộng không đồng đều. Một số giáo viên hiểu rõ tầm quan trọng nhưng lại thiếu kỹ năng tổ chức, trong khi đó nhiều giáo viên vẫn chưa tận dụng hết hoạt động đọc mở rộng trong bài giảng. Phương pháp dạy học đọc mở rộng cần được cải thiện thông qua đào tạo chuyên sâu và chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên để nâng cao hiệu quả hoạt động này.

2.2. Tình hình tham gia của học sinh trong hoạt động đọc mở rộng

Khảo sát thực trạng cho thấy mức độ tham gia của học sinh THPT vào hoạt động đọc mở rộng còn thấp. Nhiều học sinh thiếu động lực, lo ngại không đủ thời gian và không biết lựa chọn sách phù hợp. Đọc mở rộng học sinh chủ yếu tập trung vào các bộ truyện, tiểu thuyết phổ biến chứ chưa chú trọng đến các tác phẩm văn học cổ điển hay sách khoa học. Cần có giải pháp hoạt động đọc mở rộng để khuyến khích và hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả hơn.

III. Các nguyên tắc và giải pháp tổ chức đọc mở rộng hiệu quả

Để tổ chức hoạt động đọc mở rộng hiệu quả, cần tuân theo những nguyên tắc cơ bản như: đảm bảo mục tiêu theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, lựa chọn ngữ liệu đọc phù hợp và hấp dẫn, chú trọng phương pháp đọc hiệu quả. Giải pháp hoạt động đọc mở rộng cần bao gồm: tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức giáo viên, xây dựng kế hoạch đọc cụ thể và linh hoạt, phát triển hệ thống ngữ liệu văn bản đa dạng, tổ chức câu lạc bộ đọc sách. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách đồng bộ, liên tục để tạo nên một môi trường đọc mở rộng tích cực và bền vững trong các trường THPT.

3.1. Xây dựng kế hoạch và chương trình đọc mở rộng cụ thể

Kế hoạch hoạt động đọc mở rộng cần được xây dựng chi tiết, rõ ràng với các mục tiêu cụ thể cho từng khối lớp. Chương trình đọc mở rộng nên linh hoạt để phù hợp với đặc điểm lớp học, năng lực học sinh và tài nguyên sẵn có. Cần lập danh sách sách được khuyến nghị, tổ chức thời gian đọc định kỳ, thiết kế các hoạt động bổ trợ như thảo luận, viết sáng tác theo yêu cầu. Hoạt động đọc mở rộng sẽ hiệu quả hơn khi được lên kế hoạch khoa học và có sự tham gia của cả giáo viên, học sinh và phụ huynh.

3.2. Phát triển tài liệu và tổ chức câu lạc bộ đọc sách

Phát triển nguồn tài liệu đa dạng là yếu tố then chốt cho hoạt động đọc mở rộng. Cần xây dựng thư viện sách phong phú với các thể loại văn học, khoa học, tự truyện và bài báo. Tổ chức câu lạc bộ đọc sách (Book club) tạo không gian bổ ích nơi học sinh trao đổi, chia sẻ cảm xúc và nhận xét về sách đã đọc. Hoạt động câu lạc bộ giúp tạo cộng đồng đọc sách, khuyến khích đọc mở rộng thành thói quen và công việc yêu thích của học sinh THPT.

IV. Định hướng và kiến nghị nâng cao chất lượng đọc mở rộng THPT

Để nâng cao chất lượng hoạt động đọc mở rộng ở các trường THPT, cần có sự hỗ trợ toàn diện từ nhiều phía. Khảo sát đọc mở rộng học sinh THPT gợi ý rằng: cần tổ chức đào tạo giáo viên về phương pháp dạy học đọc mở rộng hiện đại, đầu tư cơ sở vật chất để xây dựng thư viện đủ sách, khuyến khích sự tham gia của gia đình và xã hội. Giải pháp hoạt động đọc mở rộng cần được theo dõi, đánh giá liên tục để điều chỉnh phù hợp. Quan trọng hơn là xây dựng văn hóa đọc sách mạnh mẽ trong nhà trường, giúp học sinh nhận ra giá trị của đọc mở rộng không chỉ cho học tập mà còn cho cuộc sống lâu dài.

4.1. Vai trò của nhà trường gia đình và xã hội

Nhà trường cần tạo điều kiện tốt nhất cho hoạt động đọc mở rộng thông qua cung cấp tài liệu, thời gian và hướng dẫn. Gia đình có vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường đọc, khuyến khích con em đọc sách và hỗ trợ tài chính. Xã hội có trách nhiệm hỗ trợ qua các thư viện công cộng, tổ chức sự kiện về sách và tạo nên môi trường văn hóa đọc sách lành mạnh. Sự phối hợp giữa ba bên sẽ tạo nền tảng vững chắc cho đọc mở rộng học sinh phát triển bền vững.

4.2. Đánh giá và hoàn thiện liên tục hoạt động đọc mở rộng

Cần thiết lập hệ thống đánh giá hoạt động đọc mở rộng dựa trên khảo sát định kỳ về mức độ nhận thức, tham gia và kết quả học tập của học sinh. Đánh giá nên bao gồm phản hồi từ giáo viên, học sinh, phụ huynh để có cái nhìn toàn diện. Dựa trên kết quả khảo sát, cần liên tục điều chỉnh kế hoạch hoạt động đọc mở rộng, cải tiến phương pháp và giải pháp để đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển của học sinh THPT.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. KHẢO SÁT HOẠT ĐỘNG ĐỌC MỞ RỘNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Mục đích và yêu cầu khảo sát. Mục đích khảo sát.

Yêu cầu khảo sát. Kế hoạch khảo sát .1 Đối tượng khảo sát:. Địa bàn khảo sát:. Nội dung khảo sát:.

Quy trình khảo sát. Nội dung cần khảo sát. Phương pháp khảo sát. Kết quả khảo sát.

Thực trạng giáo viên tổ chức hoạt động đọc mở rộng trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông nói chung hiện nay. Thực trạng tham gia hoạt động đọc mở rộng của học sinh trung học phổ thông. Thực trạng tổ chức dạy hoạt động đọc mở rộng tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng. 51 Tiểu kết chương 2.

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP CHO HOẠT ĐỘNG ĐỌC MỞ RỘNG. Các nguyên tắc tổ chức hoạt động đọc mở rộng. Đảm bảo mục tiêu và yêu cầu cần đạt của hoạt động đọc mở rộng theo chương trình giáo dục phổ thông 2018. Lựa chọn ngữ liệu đọc phù hợp và hấp dẫn đúng với tiêu chí chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Chú trọng phương pháp đọc hiệu quả. Những giải pháp tổ chức hoạt động đọc mở rộng cho học sinh trung học phổ thông. Cơ sở đề xuất giải pháp. Các giải pháp cụ thể cho việc tổ chức hoạt động đọc mở rộng của học sinh trung học phổ thông.

Tổ chức các buổi tập huấn nâng cao nhận thức của giáo viên cho hoạt động đọc mở rộng. Xây dựng kế hoạch đọc mở rộng cụ thể, linh hoạt. Xây dựng hệ thống ngữ liệu văn bản đa dạng, phong phú cho học sinh trung học phổ thông thực hành đọc. Tổ chức “Câu lạc bộ đọc sách” (Book club).

Tổ chức hoạt động đọc mở rộng kết hợp với tiết học chuyên đề. 80 Tiểu kết chương 3. 115 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 120 4 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TT Từ viết tắt Từ đầy đủ 1 DH Dạy học 2 ĐH Đọc hiểu 3 ĐHVB Đọc hiểu văn bản 4 ĐMR Đọc mở rộng 5 GDPT Giáo dục phổ thông 6 GV Giáo viên 7 HS Học sinh 8 KS Khảo sát 9 PPDH Phương pháp dạy học 10 SGK Sách giáo khoa 11 THPT Trung học phổ thông 12 VB Văn bản 13 YCCĐ Yêu cầu cần đạt 5 DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu bảng Tên bảng Trang Các giai đoạn phát triển khả năng đọc theo Bảng 1 30 lứa tuổi Mức độ sử dụng PPDH ĐMR của Bảng 2 45 Thầy/cô giá (Đơn vị %) DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Mức độ GV tổ chức hoạt động ĐMR cho Biểu đồ 2.1 41 HS THPT (Đơn vị: %) Mức độ nhận thức của thầy/cô giáo về Biểu đồ 2.2 42 hoạt động ĐMR (Đơn vị: %) Mức độ quan tâm đến hoạt động ĐMR Biểu đồ 2.3 42 của Thầy/cô giáo (Đơn vị: %) Biểu đồ đánh giá sự phát triển năng lực Biểu đồ 2.4 khi tổ chức hoạt động ĐMR cho HS 43 THPT.

(Đơn vị: %) Những khó khăn khi tổ chức hoạt động Biểu đồ 2.5 44 ĐMR cho HS THPT (Đơn vị: %) Mức độ nhận thức của HS về hoạt động Biểu đồ 2.6 46 ĐMR (Đơn vị: %) Mức độ hiểu biết và thực hiện của HS về Biểu đồ 2.7 47 hoạt động ĐMR (Đơn vị: %) Biểu đồ 2.8 Mức độ đọc sách của HS (Đơn vị: %) 48 Mức độ quan tâm đến hoạt động ĐMR Biểu đồ 2.9 48 của HS (Đơn vị: %) Biểu đồ 2.10 Thể loại sách HS thường đọc (Đơn vị: %) 49 Những khó khăn khi HS đọc sách ngoài Biểu đồ 2.11 50 SGK (Đơn vị: %) Thời gian HS dành cho việc đọc sách Biểu đồ 2. Lí do chọn đề tài 1. Tầm quan trọng của chương trình đổi mới giáo dục 2018 Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) luôn là vấn đề được chú trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy và học. Khi người học chiếm vị trí trung tâm trong quá trình dạy học (DH), đồng thời với mục tiêu định hướng phát triển phẩm chất và năng lực cốt lõi cho người học, yêu cầu giáo viên (GV) phải không ngừng học hỏi, nghiên cứu để áp dụng những phương pháp hay kĩ thuật DH phù hợp với từng nội dung, chủ đề của bài học.

Việc học sinh (HS) phát huy được năng lực học tập và luôn muốn cố gắng tự chiếm lĩnh tri thức phần nhiều dựa vào PPDH của GV để quyết định. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 (GDPT 2018), với mục tiêu giúp HS phát huy năng lực tự học tự chủ, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn, định hướng tương lai và rèn luyện nhân cách tâm hồn phong phú. Để thực hiện mục tiêu trên, thì cũng có sự đổi mới về Chương trình, sách giáo khoa (SGK) và đặc biệt là các các phương pháp học. Khi ta quá quen với DH theo hình thức “Thầy đọc – trò chép”, và công việc giảng dạy, giáo dục phụ thuộc hoàn toàn vào Chương trình và sách SGK thì với Chương trình GDPT 2018 HS là người làm chủ kiến thức, tự chiếm lĩnh kiến thức để phát triển qua các hoạt động học và vận dụng.

Chuyển từ PPDH truyền thống sang DH tích cực với các kĩ thuật học, chú trọng tổ chức hoạt động học thực hiện theo phương châm “Học để làm”. Bản chất của việc đổi mới các PPDH nhằm thúc đẩy hoạt động học và DH theo hướng tích cực hóa, phát huy được năng lực, phẩm chất của HS mà vẫn đảm bảo được mục tiêu, yêu cầu cần đạt (YCCĐ) của từng môn học. Ngữ văn là một trong những môn học giúp HS hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp cũng như các năng lực cốt lõi để sống và làm việc hiệu quả, để học suốt đời. Chương trình môn Ngữ Văn cũng được định hướng đổi mới cách dạy dựa theo các quy định cơ bản của Chương trình GDPT tổng thể, hướng đến bốn kĩ năng giao tiếp (đọc, viết, nói, nghe) và lấy việc rèn luyện 4 kĩ năng trên làm trục chính xuyên suốt cả ba cấp học nhằm đáp ứng những YCCĐ về năng lực và phẩm chất cho HS.

Trong đó, kĩ năng đọc là một trong những kĩ năng cơ bản được chú trọng rèn luyện trong quá trình 7 dạy và học. ĐHVB là phương tiện thiết yếu để HS có thể củng cố kiến thức, nắm vững nội dung bài học. Qua từng cấp học, yêu cầu về đọc ngày càng cao khi lượng tài liệu đọc cũng trở nên nhiều hơn và phức tạp hơn. Để tiếp nhận được toàn vẹn nội dung kiến thức thông qua hoạt động đọc đòi hỏi HS phải có kĩ năng ĐH tốt.

Nhưng kĩ năng đọc thế nào mới hiệu quả, có thể hiểu và ghi nhớ lâu lại trở thành bài toán nan giải với hầu hết các em HS. Ý nghĩa của việc dạy học hoạt động đọc mở rộng của học sinh Trong lịch sử giáo dục các nước, đọc hiểu (ĐH) vốn là một trong những nội dung DH cốt yếu ở nhà trường phổ thông. Năng lực và năng lực đọc hiểu văn bản (ĐHVB) là một trong những khái niệm được đem ra nhìn nhận, đánh giá và trao đổi trong ngành khoa học giáo dục Việt Nam. Chính vì thế, vai trò của năng lực này càng quan trọng hơn bao giờ hết.

Yêu cầu về kĩ năng đọc tương đối nhiều, từ kĩ thuật đọc đến những quy định đọc cụ thể như ĐH nội dung; ĐH hình thức; liên hệ, so sánh giữa các văn bản; kết nối văn bản (VB) với bối cảnh, với trải nghiệm của người đọc,. Đọc mở rộng (ĐMR) là một trong những yếu tố quan trọng, góp phần tạo nên thành công của hoạt động đọc, từ đó, tác động đến các hoạt động khác của môn Ngữ văn. Tuy nhiên, về phía GV cũng như HS, nhiều người chưa thực sự quan tâm đến ĐMR đúng mức. ĐMR mới chỉ được xem là hình thức, không thường xuyên, trong khi đây là một khâu quan trọng của hoạt động DH Ngữ văn.

ĐMR giúp phát triển phẩm chất năng lực người học, thông qua ĐMR để hình thành thói quen, xây dựng văn hóa đọc cho HS. Đây chính là điểm mới, thể hiện rõ ưu điểm của chương trình GDPT 2018. ĐMR trong nhà trường giúp HS được lựa chọn sách mình muốn đọc và thưởng thức câu chuyện hay cuốn sách một cách tự nhiên nhất và thông qua đó HS sẽ phát triển toàn diện các kĩ năng ngôn ngữ: Không chỉ nâng cao kĩ năng ĐH, ĐMR còn giúp HS phát triển các kĩ năng liên quan như nghe, nói và viết bằng cách cung cấp thêm từ vựng và mở rộng kiến thức của HS về thế giới xung quanh. Tạo thành thói quen đọc chủ động và niềm yêu thích với việc đọc sách.

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Khảo sát hoạt động đọc mở rộng của học sinh trung học phổ thông” với mong muốn góp phần đề xuất giải pháp tổ chức hoạt 8 động ĐMR nói riêng, và PPDH bộ môn Ngữ văn nói chung, từng bước hiện đại hóa đáp ứng yêu cầu xã hội. Lịch sử nghiên cứu 2. Một số nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực đọc hiểu văn bản cho học sinh phổ thông 2. Những nghiên cứu trên thế giới Trong báo cáo phản ánh quá trình và kết quả nghiên cứu theo yêu cầu của Sở Nghiên cứu và Phát triển giáo dục thuộc Bộ Giáo dục Hoa Kỳ, nhóm Nghiên cứu về Đọc thuộc tổ chức phi lợi nhuận RAND (RAND Reading Study Group - RRSG) nhấn mạnh: “việc dạy tốt chính là phương tiện có sức mạnh nhất để phát triển năng lực ĐH và giải quyết những khó khăn về ĐH của HS” [29, tr.

Mục đích cuối cùng của những nghiên cứu về ĐH không chỉ dừng ở việc giải mã đầy đủ bản chất của hoạt động đầy phức tạp này, mà quan trọng hơn là nâng cao khả năng đọc của con người, trong đó, loại độc giả được quan tâm nhiều nhất là bạn đọc trong nhà trường phổ thông. Song song với lịch sử nghiên cứu ĐH là lịch sử nghiên cứu dạy ĐH về cả lí luận và thực tiễn. Các nghiên cứu cho thấy, phát triển năng lực ĐH cho HS là một vấn đề chiến lược, đòi hỏi được tiếp cận từ rất nhiều phương diện. Nổi bật trong vấn đề này là một số tiêu điểm có thể được kể đến như sau: “Phát triển năng lực đọc hiểu văn bản cho học sinh phổ thông – trọng tâm nghiên cứu mới dành cho lứa tuổi trung học” Các nghiên cứu về ĐH và DH ĐH trong nhiều năm đặt trọng tâm vào HS ở lứa tuổi tiểu học.