Luận văn thạc sĩ khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong một số sách dạy tiếng việt hiện nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong một số sách dạy tiếng việt hiện nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh

• Tác giả: Nguyễn Bích Diệp
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khảo Sát Đặc Điểm Đoạn Thoại Trong Sách Dạy Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Khái quát cơ sở lý thuyết hội thoại
• 1.1. Hội thoại là gì?
• 1.2. Vận động hội thoại
• 1.3. Các yếu tố kèm lời và phi lời
• 1.4. Các quy tắc hội thoại
• 1.5. Thương lượng hội thoại
• 1.6. Cấu trúc hội thoại
• 1.7. Ngữ pháp hội thoại
• 1.8. Tính thống nhất của cuộc thoại
• 2. Chương 2: Khảo sát đặc điểm hội thoại trong một số sách dạy Tiếng Việt cho người nước ngoài
• 2.1. Giới thiệu khái quát về nguồn tư liệu khảo sát
• 2.2. Nội dung khảo sát đặc điểm hội thoại trong một số sách DTVCNNN
• 3. Chương 3: Thiết kế bài giảng hội thoại Tiếng Việt cho người nước ngoài và đề xuất một số bài hội thoại luyện nói theo chủ đề ở TĐCS
• 3.1. Thiết kế bài giảng hội thoại Tiếng Việt cho người nước ngoài
• 3.2. Đề xuất một số hội thoại luyện nói cho học viên ở TĐCS
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt

Khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt là một nghiên cứu quan trọng nhằm hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và học tập của người nước ngoài khi tiếp cận ngôn ngữ này. Việc phân tích các đoạn hội thoại không chỉ giúp nhận diện các đặc điểm ngôn ngữ mà còn hỗ trợ trong việc thiết kế giáo trình hiệu quả hơn. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc dạy và học tiếng Việt ngày càng trở nên cần thiết và cấp bách.

1.1. Định nghĩa và vai trò của đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt

Đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt được hiểu là các mẫu hội thoại được thiết kế để giúp người học thực hành giao tiếp. Vai trò của đoạn thoại không chỉ là cung cấp ngữ liệu mà còn là cầu nối giữa lý thuyết và thực hành, giúp người học áp dụng kiến thức vào tình huống thực tế.

1.2. Tầm quan trọng của việc khảo sát đoạn thoại trong giáo dục

Khảo sát đoạn thoại giúp giáo viên và nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách thức mà người học tiếp cận và sử dụng ngôn ngữ. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo ra những phương pháp học tập hiệu quả hơn cho người nước ngoài.

II. Những thách thức trong việc khảo sát đoạn thoại tiếng Việt

Việc khảo sát đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt gặp phải nhiều thách thức, từ việc lựa chọn tài liệu đến việc phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp. Những khó khăn này cần được nhận diện và giải quyết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của nghiên cứu.

2.1. Khó khăn trong việc lựa chọn tài liệu khảo sát

Việc lựa chọn tài liệu phù hợp là một thách thức lớn. Nhiều sách dạy tiếng Việt hiện nay có nội dung không đồng nhất, điều này gây khó khăn trong việc xác định các đoạn hội thoại tiêu biểu để khảo sát.

2.2. Vấn đề ngữ nghĩa và ngữ pháp trong đoạn thoại

Các đoạn hội thoại thường chứa nhiều yếu tố ngữ nghĩa và ngữ pháp phức tạp. Việc phân tích và hiểu rõ các yếu tố này là cần thiết để đảm bảo rằng người học có thể sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên và chính xác.

III. Phương pháp khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt

Để khảo sát đặc điểm đoạn thoại, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn hỗ trợ trong việc phân tích và đánh giá chất lượng của các đoạn hội thoại.

3.1. Phương pháp phân tích nội dung đoạn thoại

Phân tích nội dung là một trong những phương pháp chính được sử dụng để khảo sát đoạn thoại. Phương pháp này giúp xác định các đặc điểm ngôn ngữ, cấu trúc và ngữ nghĩa của đoạn hội thoại.

3.2. Phương pháp so sánh và đối chiếu

So sánh và đối chiếu các đoạn hội thoại trong nhiều sách khác nhau giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó đưa ra những nhận định chính xác về đặc điểm của đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của khảo sát đoạn thoại trong giảng dạy tiếng Việt

Kết quả từ việc khảo sát đặc điểm đoạn thoại có thể được ứng dụng trong việc thiết kế giáo trình và bài giảng. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo ra những trải nghiệm học tập phong phú cho người học.

4.1. Thiết kế giáo trình dựa trên khảo sát đoạn thoại

Việc thiết kế giáo trình dựa trên khảo sát đoạn thoại giúp tạo ra những tài liệu học tập phù hợp với nhu cầu và khả năng của người học. Điều này đảm bảo rằng người học có thể tiếp cận ngôn ngữ một cách tự nhiên và hiệu quả.

4.2. Đề xuất bài giảng hiệu quả cho người học tiếng Việt

Các bài giảng được thiết kế dựa trên khảo sát đoạn thoại sẽ giúp người học thực hành giao tiếp một cách tự nhiên. Điều này không chỉ nâng cao khả năng ngôn ngữ mà còn giúp người học tự tin hơn trong việc sử dụng tiếng Việt.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của khảo sát đoạn thoại trong tiếng Việt

Khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong sách dạy tiếng Việt không chỉ mang lại giá trị cho việc giảng dạy mà còn mở ra nhiều cơ hội nghiên cứu mới. Tương lai của việc nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều đóng góp quan trọng cho lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc nghiên cứu và phát triển tiếng Việt trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Khảo sát đoạn thoại sẽ góp phần nâng cao vị thế của tiếng Việt trên trường quốc tế.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực đoạn thoại

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy mới, ứng dụng công nghệ trong việc dạy và học tiếng Việt, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, đặc biệt sau khi trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trở thành một lĩnh vực quan trọng và phát triển mạnh mẽ. Theo khảo sát, hiện có khoảng 18 đầu sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài được sử dụng phổ biến, với tổng cộng 588 hội thoại được khảo sát trong các giáo trình này. Việc nghiên cứu đặc điểm đoạn thoại trong các sách dạy tiếng Việt không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy mà còn góp phần phát triển ngôn ngữ học ứng dụng trong lĩnh vực này.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc vận dụng lý thuyết hội thoại để khảo sát cấu trúc và đặc điểm đoạn thoại trong các sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, từ đó thiết kế bài giảng hội thoại phù hợp và đề xuất các bài luyện nói hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong các hội thoại chính của 18 cuốn sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, phân chia thành hai trình độ cơ sở và nâng cao, nhằm đảm bảo tính cụ thể và sát thực tế.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giúp giáo viên và học viên hiểu rõ hơn về cấu trúc, vai trò và đặc điểm của hội thoại trong quá trình học tiếng Việt, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập, thúc đẩy giao tiếp hiệu quả trong môi trường đa văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết hội thoại hiện đại, trong đó nổi bật là ba trường phái chính: phân tích hội thoại ở Mỹ, phân tích diễn ngôn ở Anh và lý thuyết hội thoại Thụy Sĩ - Pháp. Trong đó, trường phái Thụy Sĩ - Pháp được lựa chọn làm cơ sở chính để khảo sát cấu trúc hội thoại, bao gồm các đơn vị như cuộc thoại, đoạn thoại, cặp trao đáp, tham thoại và hành vi ngôn ngữ.

Các khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Hội thoại: Chuỗi các hành vi ngôn ngữ kế tiếp nhau, tạo thành một quá trình giao tiếp có tính xã hội.
• Đoạn thoại: Mảng diễn ngôn liên kết chặt chẽ về ngữ nghĩa hoặc ngữ dụng, thường phân chia thành mở thoại, thân thoại và kết thoại.
• Cặp trao đáp (cặp thoại): Đơn vị lưỡng thoại tối thiểu gồm các bước thoại của các nhân vật hội thoại.
• Nguyên tắc cộng tác và nguyên tắc quan yếu: Các quy tắc chi phối nội dung và cách thức giao tiếp trong hội thoại.
• Phép lịch sự: Quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân trong giao tiếp, bao gồm các phương châm như khéo léo, tán thưởng, khiêm tốn, tán đồng và thiện cảm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp miêu tả, phân tích và so sánh đối chiếu để khảo sát đặc điểm đoạn thoại trong các sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Dữ liệu được thu thập từ 18 đầu sách, phân thành hai trình độ cơ sở (202 hội thoại) và nâng cao (386 hội thoại), tổng cộng 588 hội thoại.

Phân tích dữ liệu được thực hiện thông qua các thủ pháp phân loại, hệ thống hóa, thống kê và miêu tả chi tiết nhằm đảm bảo tính chính xác và khách quan. Cỡ mẫu lớn và đa dạng giúp nghiên cứu có độ tin cậy cao. Quá trình nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian phù hợp để thu thập và xử lý dữ liệu một cách toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng đoạn thoại trong hội thoại: Khoảng 93% hội thoại ở cả hai trình độ chỉ gồm một đoạn thoại, 4-6,5% hội thoại có hai đoạn thoại, còn lại rất ít hội thoại có từ ba đoạn thoại trở lên. Điều này cho thấy các hội thoại trong sách được thiết kế đơn giản, dễ tiếp cận cho người học.

2. Chủ đề hội thoại: Ở trình độ cơ sở, nhóm chủ đề giao tiếp xã giao chiếm 35,4%, dịch vụ chiếm 30,2%, trong khi nhóm bạn bè, đồng nghiệp chỉ chiếm 3,4%. Ở trình độ nâng cao, nhóm dịch vụ chiếm 25,1%, văn hóa 19,7%, giao tiếp xã giao giảm còn 15,2%, và bạn bè, đồng nghiệp tăng lên 6,8%. Sự phân bố này phản ánh sự phát triển vốn từ và nhu cầu giao tiếp đa dạng của học viên theo trình độ.

3. Vai giao tiếp trong hội thoại: Hội thoại chủ yếu có 2 vai giao tiếp (83% ở cơ sở, 86% ở nâng cao), số hội thoại có 3 vai giao tiếp chiếm khoảng 7,5-8,7%, còn hội thoại có trên 3 vai giao tiếp chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Điều này cho thấy thiết kế hội thoại tập trung vào sự đơn giản, thuận tiện cho việc luyện tập và nhập vai.

4. Đại từ nhân xưng (ĐTNX) và quan hệ giao tiếp: Nhóm ĐTNX thể hiện quan hệ bạn bè thân thiết chiếm tỷ lệ cao nhất (35% ở cơ sở, 44,8% ở nâng cao), tiếp theo là quan hệ xã giao và công việc. Sự thay đổi trong việc sử dụng ĐTNX phản ánh sự phát triển về khả năng ngôn ngữ và hiểu biết văn hóa của học viên.

Thảo luận kết quả

Việc đa số hội thoại chỉ có một đoạn thoại cho thấy sự ưu tiên thiết kế nội dung đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với người học tiếng Việt ở các trình độ khác nhau. Điều này giúp học viên dễ dàng tiếp thu và thực hành giao tiếp cơ bản.

Phân bố chủ đề hội thoại phù hợp với nhu cầu thực tế của học viên: trình độ cơ sở tập trung vào giao tiếp xã giao và dịch vụ, trong khi trình độ nâng cao mở rộng sang các chủ đề văn hóa và giải trí, thể hiện sự phát triển vốn từ và kỹ năng giao tiếp.

Vai giao tiếp chủ yếu là hai vai giúp học viên dễ dàng luyện tập trong môi trường lớp học, đặc biệt là các lớp 1 thầy - 1 trò hoặc nhóm nhỏ. Sự đa dạng trong đại từ nhân xưng và quan hệ giao tiếp phản ánh tính phong phú của ngôn ngữ tiếng Việt và nhu cầu thể hiện các mối quan hệ xã hội khác nhau trong giao tiếp.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này nhất quán với xu hướng thiết kế giáo trình ngoại ngữ tập trung vào sự đơn giản, tính ứng dụng cao và phù hợp với đặc điểm người học. Việc khảo sát chi tiết các yếu tố này góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết kế hội thoại đa dạng và có cấu trúc rõ ràng: Khuyến khích xây dựng các hội thoại có từ 1 đến 2 đoạn thoại với vai giao tiếp rõ ràng, giúp học viên dễ dàng tiếp cận và luyện tập. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng. Chủ thể: các nhà biên soạn giáo trình và giảng viên.

2. Phát triển chủ đề hội thoại phù hợp trình độ: Ở trình độ cơ sở tập trung vào giao tiếp xã giao và dịch vụ, trình độ nâng cao mở rộng sang văn hóa, giải trí và các chủ đề chuyên sâu. Thời gian: liên tục theo từng khóa học. Chủ thể: giáo viên và trung tâm đào tạo.

3. Tăng cường sử dụng đại từ nhân xưng và biểu hiện quan hệ xã hội trong hội thoại: Giúp học viên hiểu và vận dụng linh hoạt các mối quan hệ xã hội trong giao tiếp tiếng Việt. Thời gian: trong suốt quá trình học. Chủ thể: giáo viên và học viên.

4. Đưa yếu tố kèm lời và phi lời vào giảng dạy: Mặc dù yếu tố này chưa được thể hiện rõ trong sách, cần bổ sung qua các hoạt động thực hành nói và nghe để nâng cao kỹ năng giao tiếp tự nhiên. Thời gian: 3-6 tháng. Chủ thể: giáo viên và nhà thiết kế bài giảng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Nắm vững đặc điểm đoạn thoại và cách thiết kế bài giảng hội thoại hiệu quả, nâng cao chất lượng giảng dạy.

2. Nhà biên soạn giáo trình tiếng Việt: Tham khảo các phân tích chi tiết về cấu trúc hội thoại, chủ đề và vai giao tiếp để xây dựng giáo trình phù hợp với từng trình độ học viên.

3. Học viên và người học tiếng Việt: Hiểu rõ cấu trúc và đặc điểm hội thoại giúp nâng cao kỹ năng giao tiếp, tự tin trong thực hành.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng: Có cơ sở dữ liệu và phân tích khoa học để phát triển các nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ giao tiếp và giảng dạy tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa số hội thoại trong sách chỉ có một đoạn thoại?
   Hội thoại một đoạn thoại giúp đơn giản hóa nội dung, dễ hiểu và dễ luyện tập cho học viên, đặc biệt ở trình độ cơ sở. Ví dụ, 93% hội thoại khảo sát thuộc dạng này.

2. Chủ đề hội thoại nào được ưu tiên trong giáo trình?
   Ở trình độ cơ sở, chủ đề giao tiếp xã giao và dịch vụ chiếm tỷ lệ cao nhất (trên 60%), còn ở trình độ nâng cao, chủ đề văn hóa và giải trí được mở rộng hơn.

3. Vai giao tiếp trong hội thoại có ảnh hưởng thế nào đến việc học?
   Hội thoại với 2 vai giao tiếp chiếm đa số (trên 80%), giúp học viên dễ dàng nhập vai và luyện tập trong lớp học hoặc thực tế.

4. Đại từ nhân xưng có vai trò gì trong hội thoại?
   Đại từ nhân xưng thể hiện quan hệ xã hội và mức độ thân mật, giúp học viên hiểu và vận dụng phù hợp trong giao tiếp.

5. Yếu tố kèm lời và phi lời có được thể hiện trong sách không?
   Do đặc thù văn bản, yếu tố này ít xuất hiện rõ, nhưng rất quan trọng trong giao tiếp thực tế và cần được bổ sung qua các hoạt động thực hành nói.

Kết luận

• Hội thoại trong sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài chủ yếu đơn giản, với 93% hội thoại chỉ có một đoạn thoại, phù hợp với người học ở các trình độ khác nhau.
• Chủ đề hội thoại phân bố hợp lý theo trình độ, từ giao tiếp xã giao, dịch vụ đến văn hóa và giải trí, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng.
• Vai giao tiếp chủ yếu là hai vai, giúp học viên dễ dàng luyện tập và nhập vai trong môi trường học tập.
• Đại từ nhân xưng và quan hệ giao tiếp được sử dụng phong phú, phản ánh đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ Việt Nam.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế bài giảng hội thoại hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Việt cho người nước ngoài.

Next steps: Triển khai thiết kế bài giảng dựa trên kết quả nghiên cứu, mở rộng khảo sát yếu tố kèm lời và phi lời trong giao tiếp thực tế, đồng thời phát triển các công cụ hỗ trợ giảng dạy.

Call to action: Các nhà giáo dục và nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Việt, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng nhằm hoàn thiện lĩnh vực này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát cơ sở lý thuyết hội thoại Bản chất của quá trình giao tiếp bao giờ cũng mang tính xã hội. Điều này được thể hiện trước hết ở chỗ con người là một thực thể xã hội. Chỉ khi con người giao tiếp với nhau bằng ngôn ngữ con người mới thực sự thoát khỏi cuộc sống mang tính bản năng động vật để trở thành con người có ý thức, con người với bản tính xã hội. Để quá trình giao tiếp đạt được kết quả mong đợi nhất đòi hỏi nội dung hội thoại phải đảm bảo được tính nhất quán, khoa học cũng như đảm bảo được tất cả các mục tiêu mà một quá trình giao tiếp hiệu quả hướng tới.

Bởi vậy, hội thoại không chỉ là sản phẩm của quá trình giao tiếp mà nó còn là cơ sở để hình thành và phát triển quá trình giao tiếp. Một số khái niệm cơ bản dưới đây sẽ phần nào cung cấp một số nội dung về lý thuyết hội thoại để có thể tiếp cận một cách khoa học vấn đề đặt ra : 1. Hội thoại là gì? Theo Đỗ Hữu Châu: “Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, phổ biến của ngôn ngữ, nó cũng là hình thức cơ sở của mọi hoạt động ngôn ngữ khác. 201] Còn theo Nguyễn Thiện Giáp: “Hội thoại là phương tiện phổ biến và cơ bản nhất để dẫn dắt công việc của con người.

Giao tiếp hội thoại là hoạt động cơ bản của ngôn ngữ. Trong giao tiếp hội thoại luôn có sự hồi đáp giữa người nói và người nghe, chẳng những người nói và người nghe tác động lẫn nhau mà lời nói của từng người cũng tác động lẫn nhau. 219] Mặt khác, theo Nguyễn Đức Dân: “Các hành vi ngôn ngữ không đứng độc lập, riêng lẻ. Chúng kế tiếp nhau thành chuỗi.

Sự kết thúc của hành vi này là tiền đề cho những hành vi tiếp theo, dù đó là lời của một người hay là lần lượt của hai người. Chuỗi các hành vi đó tạo thành một hội thoại. 233] Qua ba định nghĩa trên, có thể dễ dàng nhận thấy, “Hội thoại là hình thức giao tiếp phố biến của ngôn ngữ. Hội thoại không phải là các hành vi ngôn ngữ đứng độc lập mà chúng kế tiếp nhau thành chuỗi.

Sự kết thúc của hành vi này là tiền đề cho những hành vi tiếp theo.” 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy nhiên, không phải mọi cuộc hội thoại đều giống nhau. “Các cuộc hội thoại có thể khác nhau ở một số đặc điểm như sau: 1. Chúng khác nhau về đặc điểm của thoại trường (không gian, thời gian) ở đó diễn ra cuộc hội thoại. Sự khác biệt về số lượng người tham gia.

“Số lượng nhân vật hội thoại hay còn gọi là đối tác hội thoại hay đối tác - thay đổi từ hai đến một số lượng lớn. Có những cuộc hội thoại tay đôi (song thoại), tay ba (tam thoại), tay tư hoặc nhiều hơn nữa (đa thoại). Các cuộc thoại còn khác nhau về cương vị và tư cách của những người tham gia hội thoại. Cương vị và tư cách của những người tham gia hội thoại rất khác nhau tùy theo các cuộc hội thoại, chẳng hạn như: tính chủ động hay thụ động của đối tác, vị thế giao tiếp mạnh hay vị thế giao tiếp yếu.

Sự khác nhau ở tính có đích hay không có đích. Những cuộc hội thoại như thương thuyết ngoại giao, hội thảo khoa học có đích được xác định trước rõ ràng. Những cuộc tán gẫu được xem là không có đích. Nói đến đích của hội thoại cũng là nói đến đặc tính nội dung của cuộc hội thoại.

Có những cuộc hội thoại ngẫu hứng, tự do và những cuộc hội thoại được định trước về nội dung. Có những cuộc hội thoại có nội dung nghiêm túc và có những cuộc hội thoại nói những chuyện “tào lao”. Và cuối cùng, là sự khác nhau về tính có hình thức hay không có hình thức. Những cuộc thương nghị, hội thảo là những cuộc hội thảo mà hình thức tổ chức khá chặt chẽ, trang trọng đến mức thành nghi lễ, còn những chuyện trò đời thường không cần một hình thức tổ chức nào cả.

Vận động hội thoại Trong bất cứ cuộc hội thoại nào cũng có ba vận động chủ yếu: trao lời, trao đáp và tương tác. Sự trao lời (allocution, allocution) Chuỗi đơn vị ngôn ngữ được một nhân vật hội thoại nói ra, kể từ lúc bắt đầu cho đến lúc chấm dứt để cho nhân vật hội thoại kia nói chuỗi của mình là một lượt lời. Chúng ta đã dùng kí hiệu SP chỉ người tham gia vào hội thoại. SP1 là vai nói, SP2 là vai nghe.

SP1, SP2 và SPn là các đối tượng hội thoại. Trao lời là vận động mà SP1 nói lượt lời của mình ra và hướng lượt lời của mình về phía SP2 nhằm làm cho SP2 nhận biết được rằng lượt lời được nói ra đó là dành cho SP2. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong lời trao, sự có mặt của SP1 là điều tất yếu. Sự có mặt đó thể hiện ở từ xưng hô ngôi thứ nhất, ở tình cảm, thái độ, hiểu biết, ở quan điểm của SP1 trong nội dung của lượt lời trao.

Nói một cách tổng quát, ngay trước khi SP2 đáp lời, tức thực hiện sự trao lời của mình, người nghe đã được đưa vào lượt lời, cùng tồn tại với ngôi thứ nhất “ tôi” trong lượt lời, thường xuyên kiểm tra và điều hành sự trao lời của SP1. Trong hội thoại dù trong những cuộc đối thoại tùy ý, ngẫu hứng nhất, SP1 không hoàn toàn tự do, muốn nói gì, nói theo cách nào thì nói. SP2 luôn luôn theo dõi anh ta và SP2 sẽ có phản ứng nếu như lượt lời của SP1 có gì không phù hợp với SP2. Chính vì vậy, phía mình, SP1 người trao lời phải lấn trước (anticipation, anticipation) vào SP2 phải dự kiến trước, phải hình dung được SP2 về tâm lí, tình cảm, sở thích, hiểu biết tình trạng công việc v.

trước khi nói. Không những thế, SP1 còn phải dự đoán trước hiệu quả của lượt lời của mình, dự đoán cả cách đáp lời của SP2 nữa. Hình ảnh tâm lí, vật lí, xã hội về SP2 càng đúng với SP2 bao nhiêu thì khả năng thành công của sự trao lời và khả năng áp đặt điều SP1 muốn nói trong hội thoại càng lớn bấy nhiêu. Sự trao đáp (exchange, exchange) Cuộc hội thoại chính thức hình thành khi SP2 nói ra lượt lời đáp lại lượt lời của SP1.

Trong vận động trao đáp, cái lõi của hội thoại sẽ diễn ra liên tục, lúc nhịp nhàng, lúc khúc mắc, lúc nhanh, lúc chậm cùng với sự đổi thay liên tục vai nói, vai nghe. Cũng như sự trao lời, sự hồi đáp có thể thực hiện bằng các yếu tố phi lời hoặc bằng lời, thường thì hai loại yếu tố này đồng hành với nhau. Chúng ta đã biết diễn ngôn là sản phẩm của các hành vi ngôn ngữ. Tất cả các hành vi ngôn ngữ đều đòi hỏi sự hồi đáp.

Sự hồi đáp có thể bằng các hành vi ngôn ngữ tương thích với hành vi dẫn nhập lập thành cặp như hỏi/ trả lời, chào/ chào, cầu khiến/ nhận lời hoặc từ chối, cảm ơn/ đáp lời, xin lỗi/ đáp lời mà sau này sẽ gọi là cặp kế cận. Sự tương tác Trong hội thoại, các nhân vật hội thoại ảnh hưởng lẫn nhau, tác động qua lại với nhau biến đổi lẫn nhau. Trước cuộc hội thoại, giữa các nhân vật có sự khác biệt, đối lập, thậm chí trái ngược về các mặt (hiểu biết, tâm lí, tình cảm, ý muốn v. Không có sự khác biệt này thì giao tiếp thành thừa.

Trong hội thoại và qua 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hội thoại những khác biệt này giảm đi hoặc mở rộng ra, căng lên có khi thành xung đột. Hội thoại có thể ở hai cực: điều hòa, nhịp nhàng hoặc hỗn độn, vướng mắc mà tiêu biểu là những cuộc cãi lộn. Ở những cuộc cãi lộn ngoài cử chỉ, điệu bộ và ngữ điệu, sự trùng lời, dẫm đạp lên lượt lời của nhau, cướp lời của nhau là dấu hiệu của cuộc chiến bằng lời này. Như vậy có nghĩa là trong các cuộc đối thoại đều phải có sự hòa phối (synchronisation) các hoạt động của các đối tác về mọi mặt, trước hết là hòa phối của lượt lời.

Sự hòa phối nếu hoàn hảo thì cuộc hội thoại sẽ diễn ra nghiêng về cực thứ nhất, nếu không tốt thì cuộc đối thoại nghiêng về thế cực thứ hai. Ba vận động trao lời, trao đáp và tương tác là ba vận động đặc trưng cho hội thoại, trong đó hai vận động đầu do từng đối tác thực hiện nhằm phối hợp với nhau thành vận động thứ ba. Bằng vận động trao lời và trao đáp, các nhân vật hội thoại sẽ hòa phối để thực hiện sự liên hòa phối. Đó là cốt lõi của vận động tương tác.

Các yếu tố kèm lời và phi lời Trong những cuộc đối thoại, ngoài việc sử dụng những yếu tố ngôn ngữ - được hiểu theo nghĩa hẹp - bao gồm các đơn vị từ vựng và các đơn vị cú pháp, chúng ta còn sử dụng những yếu tố kèm lời và những yếu tố phi lời. Yếu tố kèm lời (paraverbal) là các yếu tố mặc dầu không có đoạn tính như âm vị và âm tiết nhưng đi kèm với các yếu tố đoạn tính. Không một yếu tố đoạn tính nào được phát âm ra mà không có yếu tố kèm lời đi theo. Những yếu tố kèm lời gồm có: ngữ điệu, trọng âm, cường độ, độ dài và đỉnh giọng (pitch).

Các yếu tố này có vai trò biểu nghĩa, đặc biệt biểu nghĩa ngữ dụng của các yếu tố kèm lời là hiển nhiên. Yếu tố phi lời (non verbal) là những yếu tố không phải là những yếu tố kèm lời được dùng trong đối thoại mặt đối mặt. Thuộc yếu tố phi lời là: cử chỉ, khoảng không gian, tiếp xúc cơ thể, tư thế cơ thể và định hướng cơ thể, vẻ mặt, ánh mắt (gesture, proxemics, body contact, posture and body orientation, facial expression, gaze). Cũng được tính là tín hiệu phi lời những tín hiệu âm thanh như tiếng gõ, tiếng kéo bàn, xô ghê, tiếng huýt sáo, tiếng còi v.

Nói một cách tổng quát, chúng ta không thể loại bỏ các tín hiệu kèm lời và phi lời khi giao tiếp bằng lời. Ngay cả khi chúng ta nói chuyện bằng điện thoại, nghĩa là không đương diện với người đối thoại, không ít người vẫn “hoa chân múa tay” với cái máy điện thoại kẹp ở cổ. Arbercrombie viết “chúng ta nói bằng các cơ 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quan cấu âm nhưng chúng ta hội thoại với cả cơ thể chúng ta” .